विरोधमविरोधं च सर्वत्रेत्थं निरूपयेत् । विशेषतस्तु शृङ्गारे सुकुमारतमो ह्यसौ ॥ २८ ॥ यथोक्तलक्षणानुसारेण विरोधाविरोधौ सर्वेषु रसेषु प्रबन्धे ऽन्यत्र च निरूपयेत्सहृदयः; विशेषतस्तु शृङ्गारे । स हि रतपारिपोषात्मकत्वाद्रतेश्च लोचनम् अन्यथा विभिन्नविषयत्वात्को विरोधः । ननु वीर एवात्र रसो न शृङ्गारो न बीभत्सः, किन्तु रतिजुगुपसे हि वीरं प्रति व्यभिचारीभूते । भवत्वेवम्, तथापि प्रकृतोदाहरणता तावदुपपन्ना । तदाह--तदङ्गयोर्वेति । तयोरङ्गे तत्स्थायिभावावित्यर्थः । वीररसेति । ऽवीराः स्वदेहान्ऽ इत्यादिना तदीयोत्साहाद्यवगत्या कर्तृकर्मणोः समस्तवाक्यार्थानुयायितया प्रतीतिरिति मध्यपाठाभावे ऽपि सुतरां वीरस्य व्यवधायकतेति भावः ॥ २७ ॥ अन्यत्र चेति मुक्तकादौ । सहि शृङ्गारः सुकुमारतम इति सम्बन्धः । सुकुमारस्तावद्रसजातीयः बालप्रिया एतत्प्रदर्शनार्थं स्वपदोपादानमिति भावः । तादात्म्येति । प्रतिपत्तुर्द्वयोर्देहयोरैक्यबुद्धिनिष्पत्तेरत्यर्थः । तथा च स्वर्ललनागतस्य शृङ्गारस्य बीभत्सस्य च देहद्वयैक्याभिमानी वीर एक एव विषय इति भावः । ऽतदङ्गयोर्वेऽति ग्रन्थमवतारयति--नन्वित्यादि । वीर एवेति । साहसेन रणमध्यनिपातनाद्यनुभावेनाक्षेपलभ्यगर्वादिसञ्चारिणा च वीररस एव प्रतीयत इत्यर्थः । तत्स्थायिभावाविति । शृङ्गारबीभत्सयोः स्थायिबावौ रतिजुगुप्से इत्यर्थः । इत्यादिनेति । वीरपदेन देहपाताद्यनुभावेन चेत्यर्थः । उत्साहादीत्यादिपदेन गर्वादेः परिग्रहः । अवगत्येत्यनन्तरं वीरो रस इति शेषः । वीरव्यवधानं विवृणोति--कर्तृकर्मणोरित्यादि । कर्तृकर्मणोः वीरस्य कर्तुः पतितदेहरूपकर्मणश्च । समस्तेत्यादि । अत्र वाक्यं पदसमुदायः भूरोण्वित्यादिवाक्यार्थान्वयितया कर्मणः न वेत्यादिवाक्यार्थान्वयितया कर्तुश्च प्रतीतिरित्यर्थः । इतीति हेतौ । भाव इति । अयमर्थः--ऽभूरेण्विऽत्यादिविशेषणार्थबोधे बीभत्सस्तद्विशेष्यार्थबोधे वीरो, न वेत्यादिविशेषणार्थबोधे शृङ्गारस्तद्विशेष्यार्थबोधे वीरश्चास्वाद्यत इति रीत्या वीरस्य मध्ये मध्ये आस्वादः । श्रुतक्रमेण बोधे त्वादौ बीभत्सो, योजन या बोधे त्वादौ शृङ्गार इति ॥ २७ ॥ ऽप्रबन्धे ऽन्यत्र चेऽत्यत्रान्यत्रपदं व्यापष्टे--मुक्तकादाविति । ऽसुकुमारतमो हि स्वल्पेनापि निमित्तेन भङ्गसम्भवात्सुकुमारतमः सर्वेभ्यो रसेभ्यो मनागपि विरोधिसमावेशं न सहते । अवधानातिशयवान् रसे तत्रैव सत्-कविः । भवेत् तस्मिन् प्रमादो हि झटित्य् एवोपलक्ष्यते
virodhamavirodhaṃ ca sarvatretthaṃ nirūpayet / viśeṣatastu śṛṅgāre sukumāratamo hyasau // 28 // yathoktalakṣaṇānusāreṇa virodhāvirodhau sarveṣu raseṣu prabandhe 'nyatra ca nirūpayetsahṛdayaḥ; viśeṣatastu śṛṅgāre / sa hi ratapāripoṣātmakatvādrateśca locanam anyathā vibhinnaviṣayatvātko virodhaḥ / nanu vīra evātra raso na śṛṅgāro na bībhatsaḥ, kintu ratijugupase hi vīraṃ prati vyabhicārībhūte / bhavatvevam, tathāpi prakṛtodāharaṇatā tāvadupapannā / tadāha--tadaṅgayorveti / tayoraṅge tatsthāyibhāvāvityarthaḥ / vīraraseti / 'vīrāḥ svadehān' ityādinā tadīyotsāhādyavagatyā kartṛkarmaṇoḥ samastavākyārthānuyāyitayā pratītiriti madhyapāṭhābhāve 'pi sutarāṃ vīrasya vyavadhāyakateti bhāvaḥ // 27 // anyatra ceti muktakādau / sahi śṛṅgāraḥ sukumāratama iti sambandhaḥ / sukumārastāvadrasajātīyaḥ bālapriyā etatpradarśanārthaṃ svapadopādānamiti bhāvaḥ / tādātmyeti / pratipatturdvayordehayoraikyabuddhiniṣpatteratyarthaḥ / tathā ca svarlalanāgatasya śṛṅgārasya bībhatsasya ca dehadvayaikyābhimānī vīra eka eva viṣaya iti bhāvaḥ / 'tadaṅgayorve'ti granthamavatārayati--nanvityādi / vīra eveti / sāhasena raṇamadhyanipātanādyanubhāvenākṣepalabhyagarvādisañcāriṇā ca vīrarasa eva pratīyata ityarthaḥ / tatsthāyibhāvāviti / śṛṅgārabībhatsayoḥ sthāyibāvau ratijugupse ityarthaḥ / ityādineti / vīrapadena dehapātādyanubhāvena cetyarthaḥ / utsāhādītyādipadena garvādeḥ parigrahaḥ / avagatyetyanantaraṃ vīro rasa iti śeṣaḥ / vīravyavadhānaṃ vivṛṇoti--kartṛkarmaṇorityādi / kartṛkarmaṇoḥ vīrasya kartuḥ patitadeharūpakarmaṇaśca / samastetyādi / atra vākyaṃ padasamudāyaḥ bhūroṇvityādivākyārthānvayitayā karmaṇaḥ na vetyādivākyārthānvayitayā kartuśca pratītirityarthaḥ / itīti hetau / bhāva iti / ayamarthaḥ--'bhūreṇvi'tyādiviśeṣaṇārthabodhe bībhatsastadviśeṣyārthabodhe vīro, na vetyādiviśeṣaṇārthabodhe śṛṅgārastadviśeṣyārthabodhe vīraścāsvādyata iti rītyā vīrasya madhye madhye āsvādaḥ / śrutakrameṇa bodhe tvādau bībhatso, yojana yā bodhe tvādau śṛṅgāra iti // 27 // 'prabandhe 'nyatra ce'tyatrānyatrapadaṃ vyāpaṣṭe--muktakādāviti / 'sukumāratamo hi svalpenāpi nimittena bhaṅgasambhavātsukumāratamaḥ sarvebhyo rasebhyo manāgapi virodhisamāveśaṃ na sahate / avadhānātiśayavān rase tatraiva sat-kaviḥ / bhavet tasmin pramādo hi jhaṭity evopalakṣyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.