किं च शृङ्गारस्य सकलजनमनोहराभिरामत्वात्तदङ्गसमावेशः काव्येशोभातिशयं पुष्यतीत्यनेनापि प्रकारेण विरोधिनि रसे शृङ्गाराङ्गसमावेशो न विरोधी । ततश्च सत्यं मनोरमा रामाः सत्यं रम्या विभूतयः । किं तु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम् ॥ इत्यादिषु नास्ति रसविरोधदोषः । लोचनम् मुनिभिरिति---भरतादिभिरित्यर्थः । एतच्च प्रभुमित्रसम्मितेभ्यः शास्त्रेतिहासेभ्यः प्रीतपूर्वकं जायासम्मितत्वेन नाट्यकाव्यगतं व्युत्पत्तिकारत्वं पूर्वमेव निरूपितमस्माभिरिति न पुनरुक्तभयादिह लिखितम् । ननु शृङ्गाराङ्गताभङ्ग्या यद्विभावादिनिरूपणमेतावतैव किं विनोयोन्मुखीकारः । न; अस्ति प्रकारान्तरं, तदाह--किं चेति । शोभातिशयमिति । अलङ्कारविशेषमुपमाप्रभृतिं पुष्यत सुन्दरीकरोतीत्यर्थः । यथोक्तम्---ऽकाव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणास्तदतिशयहेतवस्त्वलङ्काराऽ इति । मत्ताङ्गनेति । अत्र हि शान्तविभावे सर्वस्यानित्यत्वे वर्ण्यमाने न कस्यचिद्विभावस्य शृङ्गारभङ्ग्या निबन्धः कृतः, किं तु सत्यमिति बालप्रिया तत्र सुखमित्येतद्व्याचष्टे--रञ्जनेति । एतच्चेत्यादि । प्रभुमित्रसम्मितेभ्यः शास्त्रेतिहासेभ्यः तान्यपेक्ष्य । नाट्यकाव्यगतमेतद्व्युत्पत्तिकारित्वं जायासम्मितत्वेन प्रीतिपूर्वकमिति पूर्वमेवास्माभिर्निरूपतमिति सम्बन्धः । इतीति हेतौ । किञ्चेत्यादिकमवतारयति---नन्वित्यादि । शृङ्गाराङ्गतेति । शृङ्गारविभावानुभावतेत्यर्थः । समाधत्ते--नेति । तदिति । प्रकारान्तरमित्यर्थः । शोभाया अतिशयो येनेति व्युत्पत्तिमभिप्रेत्य प्रकृतानुगुणं व्याचष्टे--अलङ्कारेत्यादि । ऽसत्यऽमित्यादि । सत्यमित्यर्धाङ्कीकारे । ऽरामाःऽ रमण्यः कामा इति च पाठः ऽविभूतयःऽ ऐश्वर्याणि । ऽमत्तेऽति । मत्ता यौवनादिमदयुक्ताया अङ्गना प्रशस्ताङ्गा नारी तस्याः अपाङ्गभङ्गः कटाक्ष- स इव लोलमस्थिरम् । ऽहीऽति प्रसिद्धौ । रामादीनां मनोरमत्वे ऽपि सत्येव जाविते जनैः स्वोपभोघायोपादेयास्ताः जीवितं चास्थिरमिति किड्कृतं तासामुपादेयत्वमतो रम्यत्वे ऽपि तास्सर्वा निष्फला एवेति भावः । उक्तमर्थं लोचने विवृणोति--अत्रेत्यादि । सर्वस्यानित्यत्व इति । समस्तानित्यत्वे इति च पाठः । सर्वजीवितस्यास्थिरत्वे इत्यर्थः । न कृत इति सम्बन्धः । कस्यचिद्विभावस्य शान्तादिविभावस्य । शृङ्गारभङ्ग्या शृङ्गारविभावत्वयोजनेन । सत्यमितीति । विज्ञायेत्थं रसादीनाम् अविरोध-विरोधयोः । विषयं सुकविः काव्यं कुर्वन् मुह्यति न क्वचित्
kiṃ ca śṛṅgārasya sakalajanamanoharābhirāmatvāttadaṅgasamāveśaḥ kāvyeśobhātiśayaṃ puṣyatītyanenāpi prakāreṇa virodhini rase śṛṅgārāṅgasamāveśo na virodhī / tataśca satyaṃ manoramā rāmāḥ satyaṃ ramyā vibhūtayaḥ / kiṃ tu mattāṅganāpāṅgabhaṅgalolaṃ hi jīvitam // ityādiṣu nāsti rasavirodhadoṣaḥ / locanam munibhiriti---bharatādibhirityarthaḥ / etacca prabhumitrasammitebhyaḥ śāstretihāsebhyaḥ prītapūrvakaṃ jāyāsammitatvena nāṭyakāvyagataṃ vyutpattikāratvaṃ pūrvameva nirūpitamasmābhiriti na punaruktabhayādiha likhitam / nanu śṛṅgārāṅgatābhaṅgyā yadvibhāvādinirūpaṇametāvataiva kiṃ vinoyonmukhīkāraḥ / na; asti prakārāntaraṃ, tadāha--kiṃ ceti / śobhātiśayamiti / alaṅkāraviśeṣamupamāprabhṛtiṃ puṣyata sundarīkarotītyarthaḥ / yathoktam---'kāvyaśobhāyāḥ kartāro dharmā guṇāstadatiśayahetavastvalaṅkārā' iti / mattāṅganeti / atra hi śāntavibhāve sarvasyānityatve varṇyamāne na kasyacidvibhāvasya śṛṅgārabhaṅgyā nibandhaḥ kṛtaḥ, kiṃ tu satyamiti bālapriyā tatra sukhamityetadvyācaṣṭe--rañjaneti / etaccetyādi / prabhumitrasammitebhyaḥ śāstretihāsebhyaḥ tānyapekṣya / nāṭyakāvyagatametadvyutpattikāritvaṃ jāyāsammitatvena prītipūrvakamiti pūrvamevāsmābhirnirūpatamiti sambandhaḥ / itīti hetau / kiñcetyādikamavatārayati---nanvityādi / śṛṅgārāṅgateti / śṛṅgāravibhāvānubhāvatetyarthaḥ / samādhatte--neti / taditi / prakārāntaramityarthaḥ / śobhāyā atiśayo yeneti vyutpattimabhipretya prakṛtānuguṇaṃ vyācaṣṭe--alaṅkāretyādi / 'satya'mityādi / satyamityardhāṅkīkāre / 'rāmāḥ' ramaṇyaḥ kāmā iti ca pāṭhaḥ 'vibhūtayaḥ' aiśvaryāṇi / 'matte'ti / mattā yauvanādimadayuktāyā aṅganā praśastāṅgā nārī tasyāḥ apāṅgabhaṅgaḥ kaṭākṣa- sa iva lolamasthiram / 'hī'ti prasiddhau / rāmādīnāṃ manoramatve 'pi satyeva jāvite janaiḥ svopabhoghāyopādeyāstāḥ jīvitaṃ cāsthiramiti kiḍkṛtaṃ tāsāmupādeyatvamato ramyatve 'pi tāssarvā niṣphalā eveti bhāvaḥ / uktamarthaṃ locane vivṛṇoti--atretyādi / sarvasyānityatva iti / samastānityatve iti ca pāṭhaḥ / sarvajīvitasyāsthiratve ityarthaḥ / na kṛta iti sambandhaḥ / kasyacidvibhāvasya śāntādivibhāvasya / śṛṅgārabhaṅgyā śṛṅgāravibhāvatvayojanena / satyamitīti / vijñāyetthaṃ rasādīnām avirodha-virodhayoḥ / viṣayaṃ sukaviḥ kāvyaṃ kurvan muhyati na kvacit
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.