वाच्यानां वाचकानां च यदौचित्येन योजनम् । रसादिविषयेणैतत्कर्म मुख्यं महाकवेः ॥ ३२ ॥ लोचनम् परहृदयानुप्रवेशेनोक्तम्; न खल्वलीकवैराग्यकौतुकरुचिं प्रकटयामः, अपि तु यस्य कृते सर्वमभ्यर्थ्यते तदेवेदं चलमिति; तत्र मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गस्य शृङ्गारं प्रति सम्भाव्यमानविभावानुभावत्वेनाङ्गस्य लोलतायामुपमानतोक्तति प्रियतमाकटाक्षो हि सर्वस्याभिलषणीय इति च तत्प्रीत्या प्रवृत्तिमान् गुडजिह्विकया प्रसक्तानुप्रसक्तवस्तुतत्त्वसंवेदनेन वैराग्ये पर्यवस्यति विनेयः ॥ ३।० ॥ तदेतदुपसंहरन्नस्योक्तस्य प्रकरणस्य फलमाह--विज्ञायेत्थमिति ॥ ३१ ॥ रसादिषु रसादिविषये व्यञ्जकानि यानि वाच्यानि विभावादीनि वाचकानि च सुप्तिङादीनि तेषां यन्निरूपणं तस्येति । तद्विषयस्येति । रसादिविषयस्य । तदिति बालप्रिया इत्यनेनेत्यर्थः । परेति । पराभिमतार्थाङ्कीकारेणेत्यर्थः । अलीकेति । अलीका असत्या या वैराग्यकौतुके रुचिस्तामित्यर्थः । यस्येति । जीवितस्येत्यर्थः । तत्र जीविते । तत्र लोलतायामुपमानतेति सम्बन्धः । तन्निरूपितं लोलतानिमित्तकोपमाप्रतियोगित्वमित्यर्थः । सम्भाव्येति । सम्भाव्यमानेन नायकविभावत्वेन नायिकानुभावत्वेन च हेतुना शृङ्गाराङ्गस्येत्यर्थः । तदुक्तेः फलमाह--प्रियेत्यादि । तत्प्रतीत्येति कटाक्षस्योपमानत्वप्रतीत्येत्यर्थः । तत्प्रीत्या इति च पाठः । विनेय इति । व्युत्पाद्यो राजकुमारादिरित्यर्थः । तथा च यया कयापि विधया शृङ्गाराङ्गयोजनं काव्यशोभाकरमिति भावः ॥ ३।० ॥ ऽविज्ञायेऽत्यादिकारिकामवतारयति---तदेतदित्यादि ॥ ३।१ ॥ रसादिष्वित्यस्य विवरणम्---रसादिविषये इति । ऽव्यञ्जकवाच्येऽत्यादिग्रन्थं वाच्यानामितिवृत्तविशेषाणां वाचकानां च तद्विषयाणां रसादिविषयेणौचित्येन यद्योजनमेतन्महाकवेर्भुख्यं कर्म । अयमेव हि महाकवेर्मुख्यो व्यापारो यद्रसादीनेव मुख्यतया काव्यार्थीकृत्य तद्य्वक्त्यनुगुणत्वेन शब्दानामर्थानां चोपनिबन्धनम् । एतच्च रसादितात्पर्येण काव्यनिबन्धनं भरतादावपि सुप्रसिद्धमेवेति प्रतिपादयितुमाह-- रसाद्य्-अनुगुणत्वेन व्यवहारो ऽर्थ-शब्दयोः । औचित्यवान्यस्ता एता वृत्तयो द्विविधाः स्थिताः
vācyānāṃ vācakānāṃ ca yadaucityena yojanam / rasādiviṣayeṇaitatkarma mukhyaṃ mahākaveḥ // 32 // locanam parahṛdayānupraveśenoktam; na khalvalīkavairāgyakautukaruciṃ prakaṭayāmaḥ, api tu yasya kṛte sarvamabhyarthyate tadevedaṃ calamiti; tatra mattāṅganāpāṅgabhaṅgasya śṛṅgāraṃ prati sambhāvyamānavibhāvānubhāvatvenāṅgasya lolatāyāmupamānatoktati priyatamākaṭākṣo hi sarvasyābhilaṣaṇīya iti ca tatprītyā pravṛttimān guḍajihvikayā prasaktānuprasaktavastutattvasaṃvedanena vairāgye paryavasyati vineyaḥ // 3.0 // tadetadupasaṃharannasyoktasya prakaraṇasya phalamāha--vijñāyetthamiti // 31 // rasādiṣu rasādiviṣaye vyañjakāni yāni vācyāni vibhāvādīni vācakāni ca suptiṅādīni teṣāṃ yannirūpaṇaṃ tasyeti / tadviṣayasyeti / rasādiviṣayasya / taditi bālapriyā ityanenetyarthaḥ / pareti / parābhimatārthāṅkīkāreṇetyarthaḥ / alīketi / alīkā asatyā yā vairāgyakautuke rucistāmityarthaḥ / yasyeti / jīvitasyetyarthaḥ / tatra jīvite / tatra lolatāyāmupamānateti sambandhaḥ / tannirūpitaṃ lolatānimittakopamāpratiyogitvamityarthaḥ / sambhāvyeti / sambhāvyamānena nāyakavibhāvatvena nāyikānubhāvatvena ca hetunā śṛṅgārāṅgasyetyarthaḥ / tadukteḥ phalamāha--priyetyādi / tatpratītyeti kaṭākṣasyopamānatvapratītyetyarthaḥ / tatprītyā iti ca pāṭhaḥ / vineya iti / vyutpādyo rājakumārādirityarthaḥ / tathā ca yayā kayāpi vidhayā śṛṅgārāṅgayojanaṃ kāvyaśobhākaramiti bhāvaḥ // 3.0 // 'vijñāye'tyādikārikāmavatārayati---tadetadityādi // 3.1 // rasādiṣvityasya vivaraṇam---rasādiviṣaye iti / 'vyañjakavācye'tyādigranthaṃ vācyānāmitivṛttaviśeṣāṇāṃ vācakānāṃ ca tadviṣayāṇāṃ rasādiviṣayeṇaucityena yadyojanametanmahākaverbhukhyaṃ karma / ayameva hi mahākavermukhyo vyāpāro yadrasādīneva mukhyatayā kāvyārthīkṛtya tadyvaktyanuguṇatvena śabdānāmarthānāṃ copanibandhanam / etacca rasāditātparyeṇa kāvyanibandhanaṃ bharatādāvapi suprasiddhameveti pratipādayitumāha-- rasādy-anuguṇatvena vyavahāro 'rtha-śabdayoḥ / aucityavānyastā etā vṛttayo dvividhāḥ sthitāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.