न हि सामान्यमात्रलक्षणेनोपयोगिविशेषलक्षणानां प्रतिक्षेपः । शक्यः कर्तुम् । एवं हि सति सत्तामात्रलक्षणे कृते सकलसद्वस्तुलक्षणानां पौनरुक्त्यप्रसङ्गः । तदेवम्-- विमतिविषयो य आसीन्मनीषिणां सततमविदितसतत्त्वः । लोचनम् रूपं तदेव व्यञ्जकत्वमुच्यतामित्याशङ्क्याह--तदन्तः--पातित्वे ऽपीति । न वयं संज्ञानिवेशनादि निषेधाम इति भावः । विप्रतिपत्तिस्तादृग्विशेषो नास्तीति व्युत्पत्तिः संशयाज्ञाननिरासः । न हीति । उयोगिषु विशेषेषु यानि लक्षणानि तेषाम् । उपयोगिपदेनानुपयोगिनां काकदन्तादीनां व्युदासः । एवं हीति । त्रिपदार्थसङ्करी सत्तेत्यनेनैव द्रव्यगुणकर्मणां लक्षितत्वाच्छ्रुतिस्मृत्यायुर्वदधनुर्वेदप्रभृतीनां बालप्रिया विशिष्टं रूपमिति । अवस्थान्तरपर्यायं विलक्षणं स्वरूपमित्यर्थः । तदेव व्यञ्जक्वत्वमुच्यतामिति । व्यञ्जकत्वाख्यस्यार्थान्तरस्य कल्पनापेक्षया लाघवादिति भावः । वृत्तौ तस्य तदन्तःपातित्वे हठादभिधीयमाने ऽपीति योजना । ऽतदन्तःपातित्वेऽ गुणवृत्तिवाचकत्वाद्यन्तःपातित्वे । ऽतस्यऽ व्यञ्जकत्वस्य । ऽतद्विशेषस्य लोचने--न वयमित्यादि । वयं संज्ञानिवेशनादि न निषेधाम इति । अस्मदभिमतस्य व्यञ्जकत्वस्य विलक्षणस्वरूपाभिधादिसंज्ञा यदि क्रियते, तर्हि तां न निषेधाम इत्यर्थः । वस्तुनि हि समुचिता विमतिर्न नाममात्र इति भावः । विरुद्धा प्रतिपत्तिर्विप्रतिपत्तिरिति व्युत्पत्तिमभिप्रेत्य तत्पदं व्याचष्टे--तादृगित्यादि । तादृग्विशेषः व्यञ्जकत्वरूपः । व्युत्पत्तिपदेन विवक्षितमाह--संशयेति । उपयोगीत्यादिग्रन्थं विवृणोति--उपयोगिष्वित्यादि । उपयोगिषु लोकयात्रोपयोगिषु । विशेषेषु वस्तुविशेषेषु । तद्गतानीति यावत् । उपयोगिष्विति विशेषणस्य फलमाह--उपयोगिपदेनेत्यादि वैशेषिकदर्शने द्रव्यादिपदार्थानामुर्दृशानन्तरमादौ "सदनित्यमि"त्यादिसूत्रेण द्रव्यगुणकर्मणां त्रयाणां सत्तावत्वादिकं लक्षणमभिहितं, तन्मनसि कृत्योक्तं वृत्तौ ऽसत्तामात्रेऽ त्यादि । तद्विवृणोति--त्रिपदार्थेत्यादि । त्रिपदार्थसङ्करीति । त्रिपदार्थसङ्कीर्णति पाठस्साधुः । द्रव्यादिपदार्थत्रयव्याप्तेत्यर्थः । सकलेत्यादिप्रसङ्ग इत्यन्तेन विवक्षितं व्याचष्टे--श्रुतीत्यादि । अनारम्भे बाधकं दर्शयति--सकलेत्यादि । वृत्तावुपसंहरति--ऽतदेवम्ऽ इत्यादि । ऽविमतीऽत्यादिश्लोको वृत्यन्तर्गतः । ऽअविदितिसतत्वऽ ध्वनिसञ्ज्ञितः प्रकारः काव्यस्य व्यञ्जितः सो ऽयम् ॥ प्रकारो ऽन्यो गुणी-भूत-व्यङ्ग्यः काव्यस्य दृश्यते । यत्र व्यङ्ग्यान्वये वाच्य-चारुत्वं स्यात् प्रकर्षवत्
na hi sāmānyamātralakṣaṇenopayogiviśeṣalakṣaṇānāṃ pratikṣepaḥ / śakyaḥ kartum / evaṃ hi sati sattāmātralakṣaṇe kṛte sakalasadvastulakṣaṇānāṃ paunaruktyaprasaṅgaḥ / tadevam-- vimativiṣayo ya āsīnmanīṣiṇāṃ satatamaviditasatattvaḥ / locanam rūpaṃ tadeva vyañjakatvamucyatāmityāśaṅkyāha--tadantaḥ--pātitve 'pīti / na vayaṃ saṃjñāniveśanādi niṣedhāma iti bhāvaḥ / vipratipattistādṛgviśeṣo nāstīti vyutpattiḥ saṃśayājñānanirāsaḥ / na hīti / uyogiṣu viśeṣeṣu yāni lakṣaṇāni teṣām / upayogipadenānupayogināṃ kākadantādīnāṃ vyudāsaḥ / evaṃ hīti / tripadārthasaṅkarī sattetyanenaiva dravyaguṇakarmaṇāṃ lakṣitatvācchrutismṛtyāyurvadadhanurvedaprabhṛtīnāṃ bālapriyā viśiṣṭaṃ rūpamiti / avasthāntaraparyāyaṃ vilakṣaṇaṃ svarūpamityarthaḥ / tadeva vyañjakvatvamucyatāmiti / vyañjakatvākhyasyārthāntarasya kalpanāpekṣayā lāghavāditi bhāvaḥ / vṛttau tasya tadantaḥpātitve haṭhādabhidhīyamāne 'pīti yojanā / 'tadantaḥpātitve' guṇavṛttivācakatvādyantaḥpātitve / 'tasya' vyañjakatvasya / 'tadviśeṣasya locane--na vayamityādi / vayaṃ saṃjñāniveśanādi na niṣedhāma iti / asmadabhimatasya vyañjakatvasya vilakṣaṇasvarūpābhidhādisaṃjñā yadi kriyate, tarhi tāṃ na niṣedhāma ityarthaḥ / vastuni hi samucitā vimatirna nāmamātra iti bhāvaḥ / viruddhā pratipattirvipratipattiriti vyutpattimabhipretya tatpadaṃ vyācaṣṭe--tādṛgityādi / tādṛgviśeṣaḥ vyañjakatvarūpaḥ / vyutpattipadena vivakṣitamāha--saṃśayeti / upayogītyādigranthaṃ vivṛṇoti--upayogiṣvityādi / upayogiṣu lokayātropayogiṣu / viśeṣeṣu vastuviśeṣeṣu / tadgatānīti yāvat / upayogiṣviti viśeṣaṇasya phalamāha--upayogipadenetyādi vaiśeṣikadarśane dravyādipadārthānāmurdṛśānantaramādau "sadanityami"tyādisūtreṇa dravyaguṇakarmaṇāṃ trayāṇāṃ sattāvatvādikaṃ lakṣaṇamabhihitaṃ, tanmanasi kṛtyoktaṃ vṛttau 'sattāmātre' tyādi / tadvivṛṇoti--tripadārthetyādi / tripadārthasaṅkarīti / tripadārthasaṅkīrṇati pāṭhassādhuḥ / dravyādipadārthatrayavyāptetyarthaḥ / sakaletyādiprasaṅga ityantena vivakṣitaṃ vyācaṣṭe--śrutītyādi / anārambhe bādhakaṃ darśayati--sakaletyādi / vṛttāvupasaṃharati--'tadevam' ityādi / 'vimatī'tyādiśloko vṛtyantargataḥ / 'aviditisatatva' dhvanisañjñitaḥ prakāraḥ kāvyasya vyañjitaḥ so 'yam // prakāro 'nyo guṇī-bhūta-vyaṅgyaḥ kāvyasya dṛśyate / yatra vyaṅgyānvaye vācya-cārutvaṃ syāt prakarṣavat
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.