युवतिगतनिरतिशयलावण्यपूरव्याप्तत्वाल्लावण्यमयी सिन्धुर्यसायस्सेत्यर्थात्सन्धुशब्दो ऽत्रापि पक्षे मुख्यार्थक एव, न च प्रागुक्तदोषस्तरुण्या एव वर्णनीयत्वादिति भावः । पक्षत्रये ऽपि विवक्षितगुणीभूतव्यङ्ग्यप्रभेदत्वं निर्भाधमित्याह--सर्वर्थेत्यादि । निरूपितमिति । यथात्र व्यङ्ग्यस्य नायकवृत्तान्तस्य गुणीभावस्तथा दर्शितमित्यर्थः । ननु सन्ध्यादिशब्दानामतिरस्कृतवाच्यानामेन नायिकाद्यर्थप्रत्यायकत्वे ऽप्यनुरागशब्दस्य प्रेमवाचकत्वेनैव प्रसिद्धस्य रक्तिमरूपप्रकृतार्थे जहत्स्वार्थलक्षणाया एव वक्तव्यतया कथमतिरस्कृतवाच्यत्वमिति शङ्कां परिजिहीर्षुः प्रत्युत तत्पदस्य योगरूढ्या रक्तिमवाचकत्वमेव, प्रेमरूपार्थे इत्यादि । रसादिरूपव्यङ्ग्यस्य गुणीभावो रसवदलङ्कारे दर्शितः; तत्र च तेषामाधिकारिकवाक्यापेक्षया गुणीभावो विवहनप्रवृत्तभृत्यानुयायिराजवत् । व्यङ्ग्यालङ्कारस्य गुणीभावे दीवकादिविषयः । लोचनम् एतच्च प्रथमोद्द्योत एव निरूपितम् अनुरागशब्दस्य चाभिलाषे तदुपरक्तत्वलक्षणया लावण्यशब्दवत्प्रवृत्तिरित्यभिप्रायेणातिरस्कृतवाच्यत्वमुक्तम् । तस्यैवेति । वस्तुमात्रस्य । रसादीति । आदिशब्देन भावादयः रसवच्छब्देन प्रेयस्विप्रभृतयो ऽलङ्कारा उपलक्षिताः । नन्वत्यर्थं प्रधानभूतस्य रासदेः कथं गुणीभावः, गुणीभावे वा कथमचारुत्वं न स्यादित्याशङ्क्य प्रत्युत सुन्दरता भवतीति प्रसिद्धदृष्टान्तमुखेन दर्शयति---तत्र चेति । रसवदाद्यलङ्कारविषये । एवं वस्तुनो रसादेश्च गुणीभावं प्रदर्श्यालङ्कारात्मनो ऽपि तृतीयस्य व्यङ्ग्यप्रकारस्य तं दर्शयति---व्यङ्ग्यालङ्कारस्येति । उपमादेः ॥ ३।४ ॥ एवं प्रकारत्रयस्यापि गुणभावं प्रदर्श्य बहुतरलक्ष्यव्यापकतास्येति दर्शयितुमाह---तथेति । बालप्रिया तु निरूढलक्षणेत्यतिरस्कृतावाच्यत्वसुपपन्नमेवेति दर्शयति--अनुरागशब्दस्येत्यादि । अभिलाषे प्रेम्णि । तदिति । तत्पदार्थस्तद्वस्तु तदुपरक्तं येन तत्त्वं वस्तूपरञ्जकत्वं तेन निमित्तेन लक्षणयेत्यर्थः । लावण्यशब्दवदिति । सुषमाविशेषे लावण्यशब्दस्येवेत्यर्थः । प्रेमरूपार्थो व्यङ्ग्य एवेति बोध्यम् । रसवच्छब्देनेति । रसवदलङ्कारे दर्शित इत्यत्रत्यरसवच्छब्देनेत्यर्थः । रसवदलङ्कारविषयः प्राक्दर्शित इति च वृत्तौ पाठः । दृष्टान्तप्रदर्शनपूर्वकं रसादेर्गुणीभावप्रदर्शनस्य फलं तदसम्भवशङ्कानिवृत्तिरित्याशयेन शङ्कामाह--नन्वत्यर्थमित्यादि । वाच्यस्याप्यापेक्षिकं प्राधान्यमस्तीत्यतो ऽत्यर्थमित्युक्तम् । कथमिति । प्राधान्यगुणीभावयोरेकत्र समावेशो विरुद्ध एवेति भावः । ननु प्रधानस्यापि सतो रसादेः कविविवक्षावशाद्गुणीभावः किन्न स्यादित्यत आह--गुणीभावे वेति । प्रसिद्धदृष्टान्तेति । सुन्दरत्वेन प्रसिद्धदृष्टान्तेत्यर्थः । न हि राज्ञो विवाहप्रवृत्तमृत्यानुयायित्वमसुन्दरं भाति, प्रत्युत भृत्योत्कर्षविशेषो ऽपि राजोत्कर्षातिशयायैव कल्पिष्यत इति चारुत्वमेव पुष्णातीति भावः ॥ ३।४ ॥ अस्येति । गुणीभूतव्यङ्ग्यस्येत्यर्थः । प्रसादगुणयोगात्प्रसन्नानि व्यङ्ग्यार्थाक्षेपकत्वाद्गम्भीराणि चेति सम्बन्धः । सुखावहा इत्यनेन तेषु प्रकारो ऽयमेव योज्य तथा--- प्रसन्न-गम्भीर-पदाः काव्य-बन्धाः सुखावहाः । ये च तेषु प्रकारो ऽयम् एव योज्याः सुमेधसा
yuvatigataniratiśayalāvaṇyapūravyāptatvāllāvaṇyamayī sindhuryasāyassetyarthātsandhuśabdo 'trāpi pakṣe mukhyārthaka eva, na ca prāguktadoṣastaruṇyā eva varṇanīyatvāditi bhāvaḥ / pakṣatraye 'pi vivakṣitaguṇībhūtavyaṅgyaprabhedatvaṃ nirbhādhamityāha--sarvarthetyādi / nirūpitamiti / yathātra vyaṅgyasya nāyakavṛttāntasya guṇībhāvastathā darśitamityarthaḥ / nanu sandhyādiśabdānāmatiraskṛtavācyānāmena nāyikādyarthapratyāyakatve 'pyanurāgaśabdasya premavācakatvenaiva prasiddhasya raktimarūpaprakṛtārthe jahatsvārthalakṣaṇāyā eva vaktavyatayā kathamatiraskṛtavācyatvamiti śaṅkāṃ parijihīrṣuḥ pratyuta tatpadasya yogarūḍhyā raktimavācakatvameva, premarūpārthe ityādi / rasādirūpavyaṅgyasya guṇībhāvo rasavadalaṅkāre darśitaḥ; tatra ca teṣāmādhikārikavākyāpekṣayā guṇībhāvo vivahanapravṛttabhṛtyānuyāyirājavat / vyaṅgyālaṅkārasya guṇībhāve dīvakādiviṣayaḥ / locanam etacca prathamoddyota eva nirūpitam anurāgaśabdasya cābhilāṣe taduparaktatvalakṣaṇayā lāvaṇyaśabdavatpravṛttirityabhiprāyeṇātiraskṛtavācyatvamuktam / tasyaiveti / vastumātrasya / rasādīti / ādiśabdena bhāvādayaḥ rasavacchabdena preyasviprabhṛtayo 'laṅkārā upalakṣitāḥ / nanvatyarthaṃ pradhānabhūtasya rāsadeḥ kathaṃ guṇībhāvaḥ, guṇībhāve vā kathamacārutvaṃ na syādityāśaṅkya pratyuta sundaratā bhavatīti prasiddhadṛṣṭāntamukhena darśayati---tatra ceti / rasavadādyalaṅkāraviṣaye / evaṃ vastuno rasādeśca guṇībhāvaṃ pradarśyālaṅkārātmano 'pi tṛtīyasya vyaṅgyaprakārasya taṃ darśayati---vyaṅgyālaṅkārasyeti / upamādeḥ // 3.4 // evaṃ prakāratrayasyāpi guṇabhāvaṃ pradarśya bahutaralakṣyavyāpakatāsyeti darśayitumāha---tatheti / bālapriyā tu nirūḍhalakṣaṇetyatiraskṛtāvācyatvasupapannameveti darśayati--anurāgaśabdasyetyādi / abhilāṣe premṇi / taditi / tatpadārthastadvastu taduparaktaṃ yena tattvaṃ vastūparañjakatvaṃ tena nimittena lakṣaṇayetyarthaḥ / lāvaṇyaśabdavaditi / suṣamāviśeṣe lāvaṇyaśabdasyevetyarthaḥ / premarūpārtho vyaṅgya eveti bodhyam / rasavacchabdeneti / rasavadalaṅkāre darśita ityatratyarasavacchabdenetyarthaḥ / rasavadalaṅkāraviṣayaḥ prākdarśita iti ca vṛttau pāṭhaḥ / dṛṣṭāntapradarśanapūrvakaṃ rasāderguṇībhāvapradarśanasya phalaṃ tadasambhavaśaṅkānivṛttirityāśayena śaṅkāmāha--nanvatyarthamityādi / vācyasyāpyāpekṣikaṃ prādhānyamastītyato 'tyarthamityuktam / kathamiti / prādhānyaguṇībhāvayorekatra samāveśo viruddha eveti bhāvaḥ / nanu pradhānasyāpi sato rasādeḥ kavivivakṣāvaśādguṇībhāvaḥ kinna syādityata āha--guṇībhāve veti / prasiddhadṛṣṭānteti / sundaratvena prasiddhadṛṣṭāntetyarthaḥ / na hi rājño vivāhapravṛttamṛtyānuyāyitvamasundaraṃ bhāti, pratyuta bhṛtyotkarṣaviśeṣo 'pi rājotkarṣātiśayāyaiva kalpiṣyata iti cārutvameva puṣṇātīti bhāvaḥ // 3.4 // asyeti / guṇībhūtavyaṅgyasyetyarthaḥ / prasādaguṇayogātprasannāni vyaṅgyārthākṣepakatvādgambhīrāṇi ceti sambandhaḥ / sukhāvahā ityanena teṣu prakāro 'yameva yojya tathā--- prasanna-gambhīra-padāḥ kāvya-bandhāḥ sukhāvahāḥ / ye ca teṣu prakāro 'yam eva yojyāḥ sumedhasā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.