प्रसन्नगम्भीरपदाः काव्यबनधाः सुखावहाः । ये च तेषु प्रकारो ऽयमेव योज्यः सुमेधसा ॥ ३५ ॥ ये चैते ऽपरिमितस्वरूपा अपि प्रकाशमानास्तथाविधार्थरमणीयाः सन्तो विवेकिनां सुखावहाः, काव्यबन्धास्तेषु सर्वेष्वेवायं प्रकारो गुणीभूतव्यङ्ग्यो नाम योजनीयः । यथाः--- लच्छी दुहिदा जामाउओ हरी तंस धरिणिआ गङ्गा । लोचनम् प्रसन्नानि प्रसादगुणयोगाद्गभीराणि च व्यङ्ग्यार्थक्षेपकत्वात्पदानि येषु । सुखावहा इति चारुत्वहेतुः । तत्रायमेव प्रकार इति भावः । सुमेधसेति । यस्त्वेतं प्रकारं तत्र योजयितुं न शक्तः स परमलीकसहृदयभावनामुकुलितलोचनोक्त्योपहसनीयः स्यादिति भावः । लक्ष्मीः सकलजनाभिलाषभूमिर्दुहिता । जमाता हरिः यः समस्तभोगापवर्गदानसततोद्यमी । तथा गृहिणी गङ्गा यस्याः समभिलषणीये सर्वस्मिन्वस्तुन्यपहत उपायभावः । अमृतमृगाङ्कौ च सुतौ, अमृतमिह वारुणी । तेन गङ्गास्नानहरिचरणाराधनाद्युपायशतलब्धाया लक्ष्म्याश्चन्द्रोदयपानगोष्ठ्युपभोगलक्षणं मुख्यें फलमिति त्रैलोक्यसारभूतता बालप्रिया इत्यत्र तत्प्रकारस्य चारुत्वेहेतुत्वं दर्शितमित्याशयेनाह--चारुत्वहेतुरित्यादि । तत्र तथाविधे काव्यबन्धे । सहृदयत्वप्रतिष्टालाभश्चैतत्प्रकारयोजनकौशलशालितानिबन्धन एवेति तदर्थिभिस्तद्विषये महाप्रयत्न आधेय इति दर्शयितुं सुमेधसेत्युक्तमित्याह--यस्त्वेतमित्यादि । अलीकेति । अयं न सहृदयः किन्त्वलीकसहृदयभावनया असत्यस्य सहृदयत्वस्थ भावनया रसास्वादवैवश्यं मनसः प्रकटयितुं मुकुलितलोचन आस्ते, पश्यतास्य विप्रलम्भकभावमिति सहृदयगोष्ठीषुपरिहासपात्रं स्यादित्यर्थः । लक्ष्मीर्दुहिता जामाता हरिस्तस्य हिणी गङ्गा । अमृतमृगाङ्कौ च सुतावहो कुटुम्बं महोदधः ॥ इति छाया । पदानामेतद्गतानां व्यङ्ग्यमर्थजातन्दर्शयन्योजनामाह--लक्षमीरित्यादि । सकलेत्यादि । समस्तेत्यादि । यस्या इत्यादि च तत्तत्पदव्यङ्ग्यार्थकथनम् । अमृतमिति । अमृतपदार्थं इत्यर्थः । वारुणीति । न पीयूषं तस्य चन्द्रोदयवदखिलजनसाधारण्याभावादिति भावः । तेनेति । उक्तेनार्थजातेनेत्यर्थः । गङ्गास्नानेत्यादिगुणीभावमनुभवतीत्यन्तस्यायमर्थः । यस्यां स्नानाद्यदाराधनादितश्च या लभ्यते सा गङ्गास्य गृहिण्येव, स हरिरस्य जामातैव, सा लक्ष्मीरस्यात्मजैव, लब्धाया आमिअमिअङ्का अ सुआ अहो कुडुम्बं महोअहिणो ॥ वाच्यालङ्कार-वर्गो ऽयं व्यङ्ग्यांशानुगमे सति । प्रायेणैव परां छायां बिभ्रल् लक्ष्ये निरीक्ष्यते
prasannagambhīrapadāḥ kāvyabanadhāḥ sukhāvahāḥ / ye ca teṣu prakāro 'yameva yojyaḥ sumedhasā // 35 // ye caite 'parimitasvarūpā api prakāśamānāstathāvidhārtharamaṇīyāḥ santo vivekināṃ sukhāvahāḥ, kāvyabandhāsteṣu sarveṣvevāyaṃ prakāro guṇībhūtavyaṅgyo nāma yojanīyaḥ / yathāḥ--- lacchī duhidā jāmāuo harī taṃsa dhariṇiā gaṅgā / locanam prasannāni prasādaguṇayogādgabhīrāṇi ca vyaṅgyārthakṣepakatvātpadāni yeṣu / sukhāvahā iti cārutvahetuḥ / tatrāyameva prakāra iti bhāvaḥ / sumedhaseti / yastvetaṃ prakāraṃ tatra yojayituṃ na śaktaḥ sa paramalīkasahṛdayabhāvanāmukulitalocanoktyopahasanīyaḥ syāditi bhāvaḥ / lakṣmīḥ sakalajanābhilāṣabhūmirduhitā / jamātā hariḥ yaḥ samastabhogāpavargadānasatatodyamī / tathā gṛhiṇī gaṅgā yasyāḥ samabhilaṣaṇīye sarvasminvastunyapahata upāyabhāvaḥ / amṛtamṛgāṅkau ca sutau, amṛtamiha vāruṇī / tena gaṅgāsnānaharicaraṇārādhanādyupāyaśatalabdhāyā lakṣmyāścandrodayapānagoṣṭhyupabhogalakṣaṇaṃ mukhyeṃ phalamiti trailokyasārabhūtatā bālapriyā ityatra tatprakārasya cārutvehetutvaṃ darśitamityāśayenāha--cārutvaheturityādi / tatra tathāvidhe kāvyabandhe / sahṛdayatvapratiṣṭālābhaścaitatprakārayojanakauśalaśālitānibandhana eveti tadarthibhistadviṣaye mahāprayatna ādheya iti darśayituṃ sumedhasetyuktamityāha--yastvetamityādi / alīketi / ayaṃ na sahṛdayaḥ kintvalīkasahṛdayabhāvanayā asatyasya sahṛdayatvastha bhāvanayā rasāsvādavaivaśyaṃ manasaḥ prakaṭayituṃ mukulitalocana āste, paśyatāsya vipralambhakabhāvamiti sahṛdayagoṣṭhīṣuparihāsapātraṃ syādityarthaḥ / lakṣmīrduhitā jāmātā haristasya hiṇī gaṅgā / amṛtamṛgāṅkau ca sutāvaho kuṭumbaṃ mahodadhaḥ // iti chāyā / padānāmetadgatānāṃ vyaṅgyamarthajātandarśayanyojanāmāha--lakṣamīrityādi / sakaletyādi / samastetyādi / yasyā ityādi ca tattatpadavyaṅgyārthakathanam / amṛtamiti / amṛtapadārthaṃ ityarthaḥ / vāruṇīti / na pīyūṣaṃ tasya candrodayavadakhilajanasādhāraṇyābhāvāditi bhāvaḥ / teneti / uktenārthajātenetyarthaḥ / gaṅgāsnānetyādiguṇībhāvamanubhavatītyantasyāyamarthaḥ / yasyāṃ snānādyadārādhanāditaśca yā labhyate sā gaṅgāsya gṛhiṇyeva, sa harirasya jāmātaiva, sā lakṣmīrasyātmajaiva, labdhāyā āmiamiaṅkā a suā aho kuḍumbaṃ mahoahiṇo // vācyālaṅkāra-vargo 'yaṃ vyaṅgyāṃśānugame sati / prāyeṇaiva parāṃ chāyāṃ bibhral lakṣye nirīkṣyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.