दीपकादौ क्वचिदेव चकास्त्याक्षेपादौ तु गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य च प्रकारान्तरेणापि व्यङ्ग्यार्थानुगमलक्षणेन विषयत्वमस्त्येव । तदयं ध्वनिनिष्यन्दरूपो द्वितीयो ऽपि महाकविविषयो ऽतिरमणीयो लक्षणीयः सहृदयैः । सर्वथा नास्त्येव सहृदयहृदयहारिणः काव्यस्य स लोचनम् लक्षितेन सर्वेषां संग्रहः । मैवम्; वस्तुमात्रं वा रसो वा व्यङ्ग्यं सद्गुणीभूतं भविष्यति तदेवाह-गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य चेति । प्रकारान्तरेण वस्तुरसात्मनोपलक्षितस्य । यदि वेत्थमवतरणिका--ननु गुणीभूतव्यङ्ग्येनालङ्कारा यदि लक्षितास्तर्हि लक्षणं वक्तव्यं किमिति नोक्तमित्याशङ्क्याह--गुणीभूतेति । विषयत्वमिति लक्षणीयत्वमिति यावत् । केन लक्षणीयत्वं ध्वनिव्यतिरिक्तो यः प्रकारो व्यङ्ग्यत्वेनार्थानुगमो नाम तदेव लक्षणं तेनेत्यर्थः । व्यङ्ग्ये लक्षिते तद्गुणीभावे च निरूपिते किमन्यदस्य लक्षक्रियतामिति तात्पर्यम् । एवं ऽकाव्यस्यात्मा ध्वनिःऽ इति निर्वाह्योपसंहरति--तदयमित्यादिना सौभाग्यमित्यन्तेन । बालप्रिया नेति भावः । तत्कथमित्यादि । अव्यापकत्वादलक्षणमिति भावः । गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वमित्यत्र व्यङ्ग्यपदेनालङ्कारमात्रन्न विवक्षिम्; किन्तु वस्तुरसादिकञ्चातो नाव्यापकमिदमित्याह--मैवमित्यादि । वस्तुमात्रं वेति । यत्र गुणीभूतव्यङ्ग्यस्थले ऽलङ्कारो न चकास्ति तत्रेति भावः । व्यङ्ग्यार्थानुगमलक्षणेनेत्येतदर्थतो विवृतं व्यङ्ग्यं सद्गुणीभूतं भविष्यतीत्यनेन । व्यङ्ग्यत्वेनार्थानुगमो वाच्यं प्रति गुणभावः, स लक्षणमसाधारणधर्मः स्वरूपं वा यस्य प्रकारान्तरस्य तेनेति तदर्थः । प्रकारान्तरेणेत्युपलक्षणे तृतोयेत्याह--उपलक्षितस्येति । गुणीभूतव्यङ्ग्यस्येत्यस्य विशेषणं, तथा च वस्तुरसालङ्कारान्यतमस्य गुणीभूतस्य व्यङ्ग्यस्येत्यर्थः । विषयत्वमस्त्येवेत्यनेन सम्बन्धः । अलङ्कारेष्विति विपरिणामेनानुषङ्गः । उक्तग्रन्थयो जनायाः क्लेशसम्पाद्यत्वम्मन्वानः प्रकारान्तरेणाह--यदि वेत्यादि । लक्षिता इति । भवेयुरिति शेषः । तस्य गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य । लक्षणेनेत्युक्तेर्विषयत्वमित्यस्य लक्षणीयत्वमित्यर्थस्मिद्ध्यतीत्याह--लक्षणीयत्वमितीति । केन लक्षणीयत्वमिति प्रकारान्तरेणेत्यस्यावतारिका । ध्वनिव्यतिरिक्त इति । पूर्वमलङ्कारापेक्षया प्रकारान्तरत्वमिदानीन्तु ध्वन्यपेक्षयेति विशेषः । अर्थानुगमः वाच्यं प्रति गुणीभावेनावस्थानम् । लक्षणमसाधारणधर्मः । नन्वेतल्लक्षणन्न प्रागुक्तमतः कथं सिद्धवदभिधानमित्यत आह--व्यङ्ग्य इत्यादि । व्यङ्ग्यलक्षणन्तावदुक्तमेव प्रथमोद्योते । यत्र व्यङ्ग्यान्वय इत्यादिना गुणीभावश्च निरूपित इति भावः । तदयमित्याद्युपसंहारस्योपसंहार्यार्थविशेषर्शनेन तात्पर्यमाह । निर्वाह्य निर्व्यूढं कृत्वा । प्रकारो यत्र न प्रतीयमानार्थसंस्पर्शेन सौभाग्यम् । तदिदं काव्यरहस्यं परमिति सूरिभिर्भावनीयम् । मुख्या महा-कवि-गिराम् अलङ्कृति-भृताम् अपि । प्रतीयमान-च्छायैषा भूषा लज्जेव योषिताम्
dīpakādau kvacideva cakāstyākṣepādau tu guṇībhūtavyaṅgyasya ca prakārāntareṇāpi vyaṅgyārthānugamalakṣaṇena viṣayatvamastyeva / tadayaṃ dhvaniniṣyandarūpo dvitīyo 'pi mahākaviviṣayo 'tiramaṇīyo lakṣaṇīyaḥ sahṛdayaiḥ / sarvathā nāstyeva sahṛdayahṛdayahāriṇaḥ kāvyasya sa locanam lakṣitena sarveṣāṃ saṃgrahaḥ / maivam; vastumātraṃ vā raso vā vyaṅgyaṃ sadguṇībhūtaṃ bhaviṣyati tadevāha-guṇībhūtavyaṅgyasya ceti / prakārāntareṇa vasturasātmanopalakṣitasya / yadi vetthamavataraṇikā--nanu guṇībhūtavyaṅgyenālaṅkārā yadi lakṣitāstarhi lakṣaṇaṃ vaktavyaṃ kimiti noktamityāśaṅkyāha--guṇībhūteti / viṣayatvamiti lakṣaṇīyatvamiti yāvat / kena lakṣaṇīyatvaṃ dhvanivyatirikto yaḥ prakāro vyaṅgyatvenārthānugamo nāma tadeva lakṣaṇaṃ tenetyarthaḥ / vyaṅgye lakṣite tadguṇībhāve ca nirūpite kimanyadasya lakṣakriyatāmiti tātparyam / evaṃ 'kāvyasyātmā dhvaniḥ' iti nirvāhyopasaṃharati--tadayamityādinā saubhāgyamityantena / bālapriyā neti bhāvaḥ / tatkathamityādi / avyāpakatvādalakṣaṇamiti bhāvaḥ / guṇībhūtavyaṅgyatvamityatra vyaṅgyapadenālaṅkāramātranna vivakṣim; kintu vasturasādikañcāto nāvyāpakamidamityāha--maivamityādi / vastumātraṃ veti / yatra guṇībhūtavyaṅgyasthale 'laṅkāro na cakāsti tatreti bhāvaḥ / vyaṅgyārthānugamalakṣaṇenetyetadarthato vivṛtaṃ vyaṅgyaṃ sadguṇībhūtaṃ bhaviṣyatītyanena / vyaṅgyatvenārthānugamo vācyaṃ prati guṇabhāvaḥ, sa lakṣaṇamasādhāraṇadharmaḥ svarūpaṃ vā yasya prakārāntarasya teneti tadarthaḥ / prakārāntareṇetyupalakṣaṇe tṛtoyetyāha--upalakṣitasyeti / guṇībhūtavyaṅgyasyetyasya viśeṣaṇaṃ, tathā ca vasturasālaṅkārānyatamasya guṇībhūtasya vyaṅgyasyetyarthaḥ / viṣayatvamastyevetyanena sambandhaḥ / alaṅkāreṣviti vipariṇāmenānuṣaṅgaḥ / uktagranthayo janāyāḥ kleśasampādyatvammanvānaḥ prakārāntareṇāha--yadi vetyādi / lakṣitā iti / bhaveyuriti śeṣaḥ / tasya guṇībhūtavyaṅgyasya / lakṣaṇenetyukterviṣayatvamityasya lakṣaṇīyatvamityarthasmiddhyatītyāha--lakṣaṇīyatvamitīti / kena lakṣaṇīyatvamiti prakārāntareṇetyasyāvatārikā / dhvanivyatirikta iti / pūrvamalaṅkārāpekṣayā prakārāntaratvamidānīntu dhvanyapekṣayeti viśeṣaḥ / arthānugamaḥ vācyaṃ prati guṇībhāvenāvasthānam / lakṣaṇamasādhāraṇadharmaḥ / nanvetallakṣaṇanna prāguktamataḥ kathaṃ siddhavadabhidhānamityata āha--vyaṅgya ityādi / vyaṅgyalakṣaṇantāvaduktameva prathamodyote / yatra vyaṅgyānvaya ityādinā guṇībhāvaśca nirūpita iti bhāvaḥ / tadayamityādyupasaṃhārasyopasaṃhāryārthaviśeṣarśanena tātparyamāha / nirvāhya nirvyūḍhaṃ kṛtvā / prakāro yatra na pratīyamānārthasaṃsparśena saubhāgyam / tadidaṃ kāvyarahasyaṃ paramiti sūribhirbhāvanīyam / mukhyā mahā-kavi-girām alaṅkṛti-bhṛtām api / pratīyamāna-cchāyaiṣā bhūṣā lajjeva yoṣitām
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.