प्रतीयमानच्छायेत्येतदप्युपमाने योजयति--प्रतीयमानेत्यादि । पक्षे ऽत्र छायापदार्थो न कान्तिः, किन्तु योषितां यौवनारम्भसम्भाविनी कापि हृदयस्य दशेत्याह--अन्तरित्यादि । अन्तर्मदनोद्भेदजं तद्घृदयसौन्दर्यन्तदेव रूपं यस्यास्सा मदनोद्भेदरूपमनोविकारात्मिकेति यावत् । यया प्रतीयमानेति सम्बन्धः । उक्तमुपपादयति--लज्जेत्यादि । उक्तार्थे व्यतिरेकेण तदसम्भवं हेतुमाह--वीतेत्यादि । कुरङ्गीत्यादिश्लोकः काव्यप्रकाशे उदाहृतः । अत्र हि मन्मथविकारजुगोपयिषा स्पष्टं गम्यते । प्रकारान्तरेणापि तद्यथा---- विस्रम्भोत्था मन्मथाज्ञाविधाने ये मुग्धाक्ष्याः के ऽपि लीलाविशेषाः । अक्षुण्णास्ते चेतसा केवलेन स्थित्वैकान्ते सन्ततं भावनीयाः ॥ लोचनम् कवेः--ऽकुरङ्गीवाङ्गानिऽ इत्यादिश्लोकः । तथा प्रतीयमानस्य प्रियतमाभिलाषानुनायनमानप्रभृतेः चाया कान्तिः यया । शृङ्गाररसतरङ्गिणी हि लज्जावरुद्धा निर्भरतया तास्तान् विलासान्नेत्रगात्रविकारपरम्परारूपान् प्रसूत इति गोपनासारसौन्दर्यलज्जाविजृम्भितमेतदिति भावः । विश्रम्भेति । मन्मथाचार्येण त्रिभुवनवन्द्यमानशासनेन अत एव लज्जासाध्वसध्वंसिना दत्ता येयमलङ्घनीयाज्ञा तदनुष्ठाने ऽवश्यकर्तव्ये सति साध्वसलज्जात्यागेन विस्रम्भसम्भोगकालोपनाताः, मुग्धाक्ष्या इति अकृतकसम्भोगपरिभावनोचितदृष्टिप्रसरपवित्रिता ये ऽन्ये विलासा गात्रनेत्रविकाराः, अत एवाक्षुण्णाः नवनवरूपतया प्रतिक्षणमुन्मिषन्तस्ते, केवलेनान्यात्राव्यग्रेणैकान्तावस्थानपूर्वं सर्वेन्द्रियोपसंहारेण भावयितुं बालप्रिया तत्पदं व्याचष्टे--प्रतीयमानस्येत्यादि । यया हेतुना कान्तिरिति सम्बन्धः । कथं लज्जायास्तद्धेतुत्वमित्यत आह--शृङ्गारेत्यादि । इत्येतदिति सम्बन्धः । नेत्रादिविकारजातं प्रतीयमानच्छायारूपमिति भावः । श्लोकं व्याचष्टे--मन्मथाचार्यणेत्यादि । राजा ज्ञातो ऽप्यनतिलङ्घनीया ह्याचार्याज्ञा "गुरौ रुष्टे न कश्चने"त्यादिवचनादत आचार्यत्वरूपणम् । त्रिभुवनेति । यथोक्तं मालतीमाधवे--ऽअन्त्येषु जन्तुष्विऽत्यादि । अत एव त्रिभुवनवन्दनीयशासनत्वादेव । दत्तेत्यवश्यग्राह्यत्वादिसूचनार्थम् । आज्ञेति । सर्वा युवत्यस्त्यक्तलज्जा साध्वसास्सम्भोगपरा भवेयुरित्याज्ञेत्यर्थः । त्यागेन कर्तव्य इति सम्बन्धः । अकृतकेति । अकृतकाः अकृत्रिमाः तथा सम्भोगस्य या परिभावना आस्वादः, तत्र तदवसर इति यावत् । उचिताश्च ये दृष्टिप्रसरास्तैः पवित्रिता इत्यर्थः । सम्भोगपरिभोगेति च पाठः । लीलाविशेषा इत्यत्रत्यविशेषपदार्थकथनम् । अन्ये इति । असाधारणा इत्यर्थः । अत एव अन्यत्वादेव । एकान्तावस्थानफलमुक्तम्--सर्वेन्द्रियोपसंहारेणेति । कृत्यप्रत्ययार्थं द्वेधाह--शक्या अर्हा इति । इत्यत्र के ऽपीत्यनेन पदेन वाच्यमस्पष्टमभिदधता प्रतीयमानं वस्त्वक्लिष्टमनन्तमर्पयता का छाया नोपपादिता । अर्थान्तर-गतिः काक्वा या चैषा परिदृश्यते । सा व्यङ्ग्यस्य गुणी-भावे प्रकारम् इमम् आश्रिता आम असत्यः उपरम पतिव्रते न त्या मलिनितं शीलम् । किं पुनर्जनस्य जायेव नापितं तं न कामयामहे ॥ इति च्छाया । आम असत्यो भवामः इत्यभ्युपगमकाकुः साकाङ्क्षोपहासा । उपरमेति निराकाङ्क्षतया सूचनगर्भा । पतिव्रते इति दीप्तस्मितयोगिनी । न त्वया मलिनितं शीलमिति सगद्गदाकाङ्क्षा । किं पुनर्जनस्य जायेव मन्मथान्धीकृता, चन्दिलं नापितमिति पामरप्रकृतिं न कामयामहे इति निराकाङ्क्षगद्गदोपहासगर्भा । एषा हि कयाचिन्नापि तानुरक्तया कुलवध्वा दृष्टाविनयाया उपहास्यमानायाः प्रत्युपहासावेशगर्भोक्तिः काकुप्रधानैवेति । गुणीभावं दर्शयितुं शब्दस्पृष्टतां तावत्साधयति--शब्दशक्तिरेवेत्यादिना । बालप्रिया दीप्ततारावलङ्कारान्तर्गतौ प्रशमनोद्दीपने त्वङ्गान्तर्गते इति विवेकः । अयमर्थ इति । मयि जीवति धार्तराष्ट्राः स्वस्था भवन्तीति वाच्यार्थ इत्यर्थः । स्पृशन्तीति । विषयीकुर्वाणा सतीत्यर्थः । तेनैव उक्तेन व्यङ्ग्येनैव । उपकृता सतीति हेतुकथनम् । व्यङ्ग्येति । असम्भाव्यत्वादिरूपोक्तव्यङ्ग्येनोपस्कृतस्येत्यर्थः । आधत्त सम्पादयति । तथाच व्यङ्ग्यं गुणीभूतमिति भावः । आमेति । वयमसत्यः स्वैरिण्यो भवामः । आमेत्यभ्युपगमे । उपरम त्वं मदुपहासाद्विरम । शीलं सद्वृत्तम् । किं पुनः किन्तु । जनस्य जायेवेति । त्वमिवेत्यर्थः । त्वं यथा कामयसे तथेति यावत् । लोचने--साकाङ्क्षेति । साकाङ्क्षा उपहासव्यञ्जिका चेत्यर्थः । पतिव्रत इति न मलिनितमित्यत्र च काक्वा तत्तदभावो व्यङ्ग्य इत्यभिप्रायेणाह--पतिव्रत इत्यादि । चन्दिलमित्यस्य छाया--नापितमिति । तेन गम्यमाह--पामरेति । गुणीभावमिति । व्यङ्ग्यस्येति शेषः । अनुगम इत्यस्य तद्विशिष्टवाच्यप्रतीतिस्तदा गुणीभूतव्यङ्ग्यतया तथाविधार्थद्योतिनः काव्यस्य व्यपदेशः । व्यङ्ग्यविशिष्टवाच्याभिधायिनो हि गुणीभूत्वयङ्ग्यत्वम् । प्रभेदस्यास्य विषयो यश् च युक्त्या प्रतीयते । विधातव्या सहृदयैर् न तत्र ध्वनि-योजना
pratīyamānacchāyetyetadapyupamāne yojayati--pratīyamānetyādi / pakṣe 'tra chāyāpadārtho na kāntiḥ, kintu yoṣitāṃ yauvanārambhasambhāvinī kāpi hṛdayasya daśetyāha--antarityādi / antarmadanodbhedajaṃ tadghṛdayasaundaryantadeva rūpaṃ yasyāssā madanodbhedarūpamanovikārātmiketi yāvat / yayā pratīyamāneti sambandhaḥ / uktamupapādayati--lajjetyādi / uktārthe vyatirekeṇa tadasambhavaṃ hetumāha--vītetyādi / kuraṅgītyādiślokaḥ kāvyaprakāśe udāhṛtaḥ / atra hi manmathavikārajugopayiṣā spaṣṭaṃ gamyate / prakārāntareṇāpi tadyathā---- visrambhotthā manmathājñāvidhāne ye mugdhākṣyāḥ ke 'pi līlāviśeṣāḥ / akṣuṇṇāste cetasā kevalena sthitvaikānte santataṃ bhāvanīyāḥ // locanam kaveḥ--'kuraṅgīvāṅgāni' ityādiślokaḥ / tathā pratīyamānasya priyatamābhilāṣānunāyanamānaprabhṛteḥ cāyā kāntiḥ yayā / śṛṅgārarasataraṅgiṇī hi lajjāvaruddhā nirbharatayā tāstān vilāsānnetragātravikāraparamparārūpān prasūta iti gopanāsārasaundaryalajjāvijṛmbhitametaditi bhāvaḥ / viśrambheti / manmathācāryeṇa tribhuvanavandyamānaśāsanena ata eva lajjāsādhvasadhvaṃsinā dattā yeyamalaṅghanīyājñā tadanuṣṭhāne 'vaśyakartavye sati sādhvasalajjātyāgena visrambhasambhogakālopanātāḥ, mugdhākṣyā iti akṛtakasambhogaparibhāvanocitadṛṣṭiprasarapavitritā ye 'nye vilāsā gātranetravikārāḥ, ata evākṣuṇṇāḥ navanavarūpatayā pratikṣaṇamunmiṣantaste, kevalenānyātrāvyagreṇaikāntāvasthānapūrvaṃ sarvendriyopasaṃhāreṇa bhāvayituṃ bālapriyā tatpadaṃ vyācaṣṭe--pratīyamānasyetyādi / yayā hetunā kāntiriti sambandhaḥ / kathaṃ lajjāyāstaddhetutvamityata āha--śṛṅgāretyādi / ityetaditi sambandhaḥ / netrādivikārajātaṃ pratīyamānacchāyārūpamiti bhāvaḥ / ślokaṃ vyācaṣṭe--manmathācāryaṇetyādi / rājā jñāto 'pyanatilaṅghanīyā hyācāryājñā "gurau ruṣṭe na kaścane"tyādivacanādata ācāryatvarūpaṇam / tribhuvaneti / yathoktaṃ mālatīmādhave--'antyeṣu jantuṣvi'tyādi / ata eva tribhuvanavandanīyaśāsanatvādeva / dattetyavaśyagrāhyatvādisūcanārtham / ājñeti / sarvā yuvatyastyaktalajjā sādhvasāssambhogaparā bhaveyurityājñetyarthaḥ / tyāgena kartavya iti sambandhaḥ / akṛtaketi / akṛtakāḥ akṛtrimāḥ tathā sambhogasya yā paribhāvanā āsvādaḥ, tatra tadavasara iti yāvat / ucitāśca ye dṛṣṭiprasarāstaiḥ pavitritā ityarthaḥ / sambhogaparibhogeti ca pāṭhaḥ / līlāviśeṣā ityatratyaviśeṣapadārthakathanam / anye iti / asādhāraṇā ityarthaḥ / ata eva anyatvādeva / ekāntāvasthānaphalamuktam--sarvendriyopasaṃhāreṇeti / kṛtyapratyayārthaṃ dvedhāha--śakyā arhā iti / ityatra ke 'pītyanena padena vācyamaspaṣṭamabhidadhatā pratīyamānaṃ vastvakliṣṭamanantamarpayatā kā chāyā nopapāditā / arthāntara-gatiḥ kākvā yā caiṣā paridṛśyate / sā vyaṅgyasya guṇī-bhāve prakāram imam āśritā āma asatyaḥ uparama pativrate na tyā malinitaṃ śīlam / kiṃ punarjanasya jāyeva nāpitaṃ taṃ na kāmayāmahe // iti cchāyā / āma asatyo bhavāmaḥ ityabhyupagamakākuḥ sākāṅkṣopahāsā / uparameti nirākāṅkṣatayā sūcanagarbhā / pativrate iti dīptasmitayoginī / na tvayā malinitaṃ śīlamiti sagadgadākāṅkṣā / kiṃ punarjanasya jāyeva manmathāndhīkṛtā, candilaṃ nāpitamiti pāmaraprakṛtiṃ na kāmayāmahe iti nirākāṅkṣagadgadopahāsagarbhā / eṣā hi kayācinnāpi tānuraktayā kulavadhvā dṛṣṭāvinayāyā upahāsyamānāyāḥ pratyupahāsāveśagarbhoktiḥ kākupradhānaiveti / guṇībhāvaṃ darśayituṃ śabdaspṛṣṭatāṃ tāvatsādhayati--śabdaśaktirevetyādinā / bālapriyā dīptatārāvalaṅkārāntargatau praśamanoddīpane tvaṅgāntargate iti vivekaḥ / ayamartha iti / mayi jīvati dhārtarāṣṭrāḥ svasthā bhavantīti vācyārtha ityarthaḥ / spṛśantīti / viṣayīkurvāṇā satītyarthaḥ / tenaiva uktena vyaṅgyenaiva / upakṛtā satīti hetukathanam / vyaṅgyeti / asambhāvyatvādirūpoktavyaṅgyenopaskṛtasyetyarthaḥ / ādhatta sampādayati / tathāca vyaṅgyaṃ guṇībhūtamiti bhāvaḥ / āmeti / vayamasatyaḥ svairiṇyo bhavāmaḥ / āmetyabhyupagame / uparama tvaṃ madupahāsādvirama / śīlaṃ sadvṛttam / kiṃ punaḥ kintu / janasya jāyeveti / tvamivetyarthaḥ / tvaṃ yathā kāmayase tatheti yāvat / locane--sākāṅkṣeti / sākāṅkṣā upahāsavyañjikā cetyarthaḥ / pativrata iti na malinitamityatra ca kākvā tattadabhāvo vyaṅgya ityabhiprāyeṇāha--pativrata ityādi / candilamityasya chāyā--nāpitamiti / tena gamyamāha--pāmareti / guṇībhāvamiti / vyaṅgyasyeti śeṣaḥ / anugama ityasya tadviśiṣṭavācyapratītistadā guṇībhūtavyaṅgyatayā tathāvidhārthadyotinaḥ kāvyasya vyapadeśaḥ / vyaṅgyaviśiṣṭavācyābhidhāyino hi guṇībhūtvayaṅgyatvam / prabhedasyāsya viṣayo yaś ca yuktyā pratīyate / vidhātavyā sahṛdayair na tatra dhvani-yojanā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.