तस्मात्सर्वत्र प्रसादो ऽनुसर्तव्यः । अत एव च ऽयो यः शस्त्रं बिभर्तिऽ इत्यादौ यद्योजसः स्थितिरनेष्यते तत्प्रसादाख्य एव गुणो न माधुर्यम् । न चाचारुत्वम् ; अभिप्रेतरसप्रकाशनात् । तस्माद्गुणाव्यतिरिक्तत्वे गुणव्यतिरिक्तत्वे वा सङ्घटनाया यथोक्तादौचित्याद्विषयनियमो ऽस्तीति तस्या अपि रसव्यञ्जकत्वम् । तस्याश्च रसाभिव्यक्तिनिमित्तभूताया यो ऽयमनन्तरोक्तो नियमहेतुः स एव गुणानां नियतो विषय इति गुणाश्रयेण व्यवस्थानमप्यविरुद्धम् । लोचनम् व्यञ्जकस्य स्ववाच्यस्यैवाप्रत्यायनादिति भावः । तदिति । प्रसादस्यापरत्यागे अभीष्टत्वादत्रार्थे स्वकण्ठेनान्वयव्यतिरेकावुक्तौ । न माधुर्यमिति । ओजोमाधुर्ययोर्ह्यन्योन्याभावरूपत्वं प्राङ्निरूपितमिति तयोः सङ्करो ऽत्यन्तं श्रुतिबाह्य इति भावः । अभिप्रेतेति । प्रसादेनैव स रसः प्रकाशितः न न प्रकाशित इत्यर्थः । तस्मादिति । यदि गुणाः सङ्घटनैकरूपास्तथापि गुणानियम एव सङ्घटनाया नियमः । गुणाधीनसङ्घटनापक्षे ऽप्येवम् । सङ्घटनाश्रयगुणपक्षे ऽपि सङ्घटनाया नियामकत्वेन यद्वक्तृवाच्यौचित्यं बालप्रिया यो वाच्यो व्यङ्ग्याभिव्यञ्जको न भवतीति सम्बन्धः । स्वस्ववाचकशब्दानां दीर्घसमाससङ्घटनाङ्कितत्वे सत्येव वाच्यार्था व्यञ्जका भवन्तीति भावः । अपेक्षयेत्यस्य विगुणा न भवतीत्यनेनान्वय इत्याह--सेत्यादि । तदाक्षेपेत्यत्र व्याख्यानान्तरं प्रदर्श्य निराकरोति-नायकस्येत्यादि । न श्लिष्यतीति । अन्वयानुगुणुया भावादिति भावः । प्रसादाख्यो गुणो व्यापीत्युक्तं विवणोति - येत्यादि । या काचित्सङ्घटना सेति । दीर्घसमादिरूपा सङ्घटनेत्यर्थः । अभीष्टत्वादिति । प्रसादानुसरणस्याभिप्रेतत्वादित्यर्थः । उक्तावित्यनेनास्य सम्बन्धः । अत्रार्थैति । सर्वत्र प्रसादस्यानुसर्तव्यत्व इत्यर्थः । स्वकण्ठेनेत्यादि । तदपरित्यागे न न प्रकाशयतीत्यनेनान्वयः, प्रसादातिक्रम इत्यादिना व्यतिरेकश्चोक्त इत्यर्थः । भावमाह---ओजो माधुर्ययोरित्यादि । अन्योन्येति । माधुर्याभावरूपत्वमोजसस्तदभावरूपत्वं माधुर्यस्य चेत्यर्थः । सङ्कर इति । शृङ्गारादावोजसो रौद्रादौ माधुर्यस्य च समावेश इत्यर्थः । श्रुतिबाह्य इति । अश्रुत इत्यर्थः । तस्मादित्याद्यविरुद्धमित्यन्तग्रन्थस्य तात्पर्यमाह--यदि गुणा इत्यादिना ॥ ५-६ ॥ विषयाश्रयम् अप्य् अन्यद् औचित्यं तां नियच्छति । काव्य-प्रभेदाश्रयतः स्थिता भेदवती हि सा
tasmātsarvatra prasādo 'nusartavyaḥ / ata eva ca 'yo yaḥ śastraṃ bibharti' ityādau yadyojasaḥ sthitiraneṣyate tatprasādākhya eva guṇo na mādhuryam / na cācārutvam ; abhipretarasaprakāśanāt / tasmādguṇāvyatiriktatve guṇavyatiriktatve vā saṅghaṭanāyā yathoktādaucityādviṣayaniyamo 'stīti tasyā api rasavyañjakatvam / tasyāśca rasābhivyaktinimittabhūtāyā yo 'yamanantarokto niyamahetuḥ sa eva guṇānāṃ niyato viṣaya iti guṇāśrayeṇa vyavasthānamapyaviruddham / locanam vyañjakasya svavācyasyaivāpratyāyanāditi bhāvaḥ / taditi / prasādasyāparatyāge abhīṣṭatvādatrārthe svakaṇṭhenānvayavyatirekāvuktau / na mādhuryamiti / ojomādhuryayorhyanyonyābhāvarūpatvaṃ prāṅnirūpitamiti tayoḥ saṅkaro 'tyantaṃ śrutibāhya iti bhāvaḥ / abhipreteti / prasādenaiva sa rasaḥ prakāśitaḥ na na prakāśita ityarthaḥ / tasmāditi / yadi guṇāḥ saṅghaṭanaikarūpāstathāpi guṇāniyama eva saṅghaṭanāyā niyamaḥ / guṇādhīnasaṅghaṭanāpakṣe 'pyevam / saṅghaṭanāśrayaguṇapakṣe 'pi saṅghaṭanāyā niyāmakatvena yadvaktṛvācyaucityaṃ bālapriyā yo vācyo vyaṅgyābhivyañjako na bhavatīti sambandhaḥ / svasvavācakaśabdānāṃ dīrghasamāsasaṅghaṭanāṅkitatve satyeva vācyārthā vyañjakā bhavantīti bhāvaḥ / apekṣayetyasya viguṇā na bhavatītyanenānvaya ityāha--setyādi / tadākṣepetyatra vyākhyānāntaraṃ pradarśya nirākaroti-nāyakasyetyādi / na śliṣyatīti / anvayānuguṇuyā bhāvāditi bhāvaḥ / prasādākhyo guṇo vyāpītyuktaṃ vivaṇoti - yetyādi / yā kācitsaṅghaṭanā seti / dīrghasamādirūpā saṅghaṭanetyarthaḥ / abhīṣṭatvāditi / prasādānusaraṇasyābhipretatvādityarthaḥ / uktāvityanenāsya sambandhaḥ / atrārthaiti / sarvatra prasādasyānusartavyatva ityarthaḥ / svakaṇṭhenetyādi / tadaparityāge na na prakāśayatītyanenānvayaḥ, prasādātikrama ityādinā vyatirekaścokta ityarthaḥ / bhāvamāha---ojo mādhuryayorityādi / anyonyeti / mādhuryābhāvarūpatvamojasastadabhāvarūpatvaṃ mādhuryasya cetyarthaḥ / saṅkara iti / śṛṅgārādāvojaso raudrādau mādhuryasya ca samāveśa ityarthaḥ / śrutibāhya iti / aśruta ityarthaḥ / tasmādityādyaviruddhamityantagranthasya tātparyamāha--yadi guṇā ityādinā // 5-6 // viṣayāśrayam apy anyad aucityaṃ tāṃ niyacchati / kāvya-prabhedāśrayataḥ sthitā bhedavatī hi sā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.