प्रसिद्धेतिवृत्तैकदेशेत्यर्थः । महाकाव्यरूप इति । महाकाव्यादीनां लक्षणानि काव्यादर्शादावुक्तानि । द्वन्द्वेनेति । ऽआख्ययिकेऽत्यादिद्वन्द्वेन । कथमपि कृत्वेत्यादिव्याजेनाश्रवणमभिनीत्येत्यर्थः । शून्ये सखीशून्ये । शलोको ऽयं काव्यालङ्कारसङ्ग्रहव्याख्यायां विवृतः । ऽमध्यमसमासादीर्घसमासे मुक्तकेषु प्रबन्धेष्विव रसबन्धाभिनिवेशिनः कवयो दृश्यन्ते । यथा ह्यमरुकस्य कवेर्मुक्तकाः शृङ्गाररसस्यन्दिनः प्रबन्धायमानाः प्रसिद्धा एव । सन्दानितकादिषु तु विकटनिबन्धनौचित्यान्मध्यमसमासादीर्घसमासे एव रचने । प्रबन्धाश्रयेषु यथोक्तप्रबन्धौचित्यमेवानुसर्तव्यम् । पर्यायबन्धे पुनरसमासामध्यमसमासे एव सङ्घटने । कदाचिदर्थौचित्याश्रयेण दीर्घसमासायामपि सङ्घटनायां परुषा ग्राम्या च वृत्तिः परिहर्तव्या । परिकथायां कामचारः, तत्रेतिवृत्तमात्रोपन्यासेन नात्यन्तंरसबन्धाभिनिवेशात् । खण्डकथासकलकथयोस्तु प्रकृतप्रसिद्धयोः कुलकादिनिबन्धनभूयस्त्वाद्दीर्घसमासायामपि न विरोधः । वृत्त्यौचित्यं तु यथारसमनुसर्तव्यम् । सर्गबन्धेतु लोचनम् ननु मुक्तके विभावादिसङ्घटना कथं येन तदायत्तो रसः स्यादित्याशङ्क्याह---मुक्तकेष्विति । अमरुकस्येति । कथमपि कृतप्रत्यापत्तौ प्रिये स्खलितोत्तरे विरहकृशया कृत्वा व्याजप्रकल्पितमश्रुतम् । अहनसखीश्रोत्रप्राप्तिं विशङ्क्य समम्भ्रमं विवलितदृशा शून्ये गेहे समुच्छ्वसितं ततः ॥ इत्यत्र हि श्लोके स्फुटैव विभावादसम्पत्प्रतीतिः । विकटेति । असमासायां हि सङ्घटनायां मन्थररूपा प्रतीतिः साकाङ्क्षा सती चिरेण क्रियापदं दूरवर्त्यनुधावन्ती वाच्यप्रतीतावेव विश्रान्ता सती न रसतत्वचर्वणायोग्या स्यादिति भावः । प्रबन्धाश्रयेष्विति । बालप्रिया एवेऽत्युक्तमुपपादयति---असमासायामित्यादि । सङ्घटनायामिति । सत्यामिति शेषः । मन्थररूपेति । मन्दीभवन्तीत्यर्थः । साकाङ्क्षेति । क्रियाद्याकाङ्क्षासहितेत्यर्थः । वाच्यप्रतीतावेव विश्रान्तेति । वाच्यार्थंप्रतीतेश्चिरेणैव जायमानत्वादिति भावः । न म्यादिति । तथाच वाच्यप्रतीतिमान्थर्यादिपरिहाराय मध्यमसमासा दीर्घसमासा वा सङ्घटना कार्येति भावः । प्रबन्धाश्रयेष्वत्यत्र सन्दानितकादिष्वित्यस्यैवानुषङ्गो न तु मुक्तकेष्वित्यस्यापि पूर्वोक्तलक्षणस्य मुक्तकस्य रसतात्पर्ये यथारसमौचित्यमन्यथा तु काभचारः, द्वयोरपि मार्गयोः सर्गबन्धविधायिनां दर्शनाद्रसतात्पर्यं साधीयः । अभिनेयार्थे तु सर्वथा रसबन्धे ऽभिनिवेशः कार्यः । आख्यायिकाकथयोस्तु गद्यनिबन्धनबाहुल्याद्गद्ये च छन्दोबन्धभिन्नप्रस्थानत्वादिह नियमे हेतुरकृतपूर्वो ऽपि मना विक्रयते । एतद् यथोक्तम् औचित्यम् एव तस्या नियामकम् । सर्वत्र गद्य-बन्धे ऽपि छन्दो-नियम-वर्जिते
prasiddhetivṛttaikadeśetyarthaḥ / mahākāvyarūpa iti / mahākāvyādīnāṃ lakṣaṇāni kāvyādarśādāvuktāni / dvandveneti / 'ākhyayike'tyādidvandvena / kathamapi kṛtvetyādivyājenāśravaṇamabhinītyetyarthaḥ / śūnye sakhīśūnye / śaloko 'yaṃ kāvyālaṅkārasaṅgrahavyākhyāyāṃ vivṛtaḥ / 'madhyamasamāsādīrghasamāse muktakeṣu prabandheṣviva rasabandhābhiniveśinaḥ kavayo dṛśyante / yathā hyamarukasya kavermuktakāḥ śṛṅgārarasasyandinaḥ prabandhāyamānāḥ prasiddhā eva / sandānitakādiṣu tu vikaṭanibandhanaucityānmadhyamasamāsādīrghasamāse eva racane / prabandhāśrayeṣu yathoktaprabandhaucityamevānusartavyam / paryāyabandhe punarasamāsāmadhyamasamāse eva saṅghaṭane / kadācidarthaucityāśrayeṇa dīrghasamāsāyāmapi saṅghaṭanāyāṃ paruṣā grāmyā ca vṛttiḥ parihartavyā / parikathāyāṃ kāmacāraḥ, tatretivṛttamātropanyāsena nātyantaṃrasabandhābhiniveśāt / khaṇḍakathāsakalakathayostu prakṛtaprasiddhayoḥ kulakādinibandhanabhūyastvāddīrghasamāsāyāmapi na virodhaḥ / vṛttyaucityaṃ tu yathārasamanusartavyam / sargabandhetu locanam nanu muktake vibhāvādisaṅghaṭanā kathaṃ yena tadāyatto rasaḥ syādityāśaṅkyāha---muktakeṣviti / amarukasyeti / kathamapi kṛtapratyāpattau priye skhalitottare virahakṛśayā kṛtvā vyājaprakalpitamaśrutam / ahanasakhīśrotraprāptiṃ viśaṅkya samambhramaṃ vivalitadṛśā śūnye gehe samucchvasitaṃ tataḥ // ityatra hi śloke sphuṭaiva vibhāvādasampatpratītiḥ / vikaṭeti / asamāsāyāṃ hi saṅghaṭanāyāṃ manthararūpā pratītiḥ sākāṅkṣā satī cireṇa kriyāpadaṃ dūravartyanudhāvantī vācyapratītāveva viśrāntā satī na rasatatvacarvaṇāyogyā syāditi bhāvaḥ / prabandhāśrayeṣviti / bālapriyā eve'tyuktamupapādayati---asamāsāyāmityādi / saṅghaṭanāyāmiti / satyāmiti śeṣaḥ / manthararūpeti / mandībhavantītyarthaḥ / sākāṅkṣeti / kriyādyākāṅkṣāsahitetyarthaḥ / vācyapratītāveva viśrānteti / vācyārthaṃpratīteścireṇaiva jāyamānatvāditi bhāvaḥ / na myāditi / tathāca vācyapratītimāntharyādiparihārāya madhyamasamāsā dīrghasamāsā vā saṅghaṭanā kāryeti bhāvaḥ / prabandhāśrayeṣvatyatra sandānitakādiṣvityasyaivānuṣaṅgo na tu muktakeṣvityasyāpi pūrvoktalakṣaṇasya muktakasya rasatātparye yathārasamaucityamanyathā tu kābhacāraḥ, dvayorapi mārgayoḥ sargabandhavidhāyināṃ darśanādrasatātparyaṃ sādhīyaḥ / abhineyārthe tu sarvathā rasabandhe 'bhiniveśaḥ kāryaḥ / ākhyāyikākathayostu gadyanibandhanabāhulyādgadye ca chandobandhabhinnaprasthānatvādiha niyame heturakṛtapūrvo 'pi manā vikrayate / etad yathoktam aucityam eva tasyā niyāmakam / sarvatra gadya-bandhe 'pi chando-niyama-varjite
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.