एतद्यथोक्तमौचित्यमेव तस्या नियामकम् । सर्वत्र गद्यबन्धे ऽपि छन्दोनियमवर्जिते ॥ ८ ॥ यदेतदौचत्यं वक्तृवाच्यगतं सङ्घटनाया नियामकमुक्तमेतदेव गद्ये छन्दोनियमवर्जिते ऽपि विषयापेक्षं नियमहेतुः । तथा ह्यत्रापि यदा कविः कविनिबद्धो वा वक्ता रसभावरहितस्तदा कामचारः । रसभावसमन्विते तु वक्तरि पूर्वेक्तमेवानुसर्तव्यम् । तत्रापि च विषयौचित्यमेव । आख्यायिकायां लोचनम् सन्दानितकादिषु कुलकान्तेषु । यदिवा प्रबन्धे ऽपि मुक्तकस्यास्तु सद्भावः, पूर्वापरनिरपेक्षेणापि हि येन रसचर्वणा क्रियते तदेव मुक्तकम् । यथा---ऽत्वामालिख्य प्रणयकुपितांऽ इत्यादिश्लेकः । कदाचिदिति रौद्रादिविषये । नात्यन्तमिति । रसबन्धे यो नात्यन्तमभिनिवेशस्तस्मादिति सङ्गतिः । वृत्तयौचात्यमिति । परुषोपनागरिकाग्राम्याणां वृत्तीनामौचित्यं यथाप्रबन्धं यथारसं च । अन्यथेति । कथामात्रतात्पर्ये वृत्तिष्वपि कामचारः । द्वयोरपीति सप्तमी । कथातात्पर्ये सर्गबन्धो यथा भट्टजयन्तकस्य कादम्बरीकथासारम् । रसतात्पर्यं यता रघुवंशादि । अन्ये तु संस्कृत प्रकृतयोर्द्वयोरिति व्याचक्षते । तत्र तु रसतात्पर्यं साधीय इति यदुक्तं तत्किमपेक्षयेति नेयार्थं स्यात् ॥ ७ ॥ बालप्रिया प्रबन्धेष्वसम्भवादित्याह---सन्दानितकादिष्वित्यादि । पक्षान्तरमाह---यदि वेत्यादि । ननु तर्हि किं मुक्तकलक्षणमित्यत आह--पूर्वेत्यादि । नात्यन्तमित्याद्येकं पदम् । रसबन्धे ऽभिनिवेशो रसबन्धाभिनिवेशः अत्यन्तं रसबन्धाभिनिवेशो यस्तस्याभावः । नात्यन्तंरसबन्धाभिनिवेशस्तस्मादित्यर्थ इत्यभिप्रायेण व्याचष्टे---रसबन्ध इत्यादि । अत्यन्तं रसबन्धानभिनिवेशादिति च वृत्तौ पाठः । द्वयोरपि मार्गयोरिति सप्तम्यन्ते । तात्पर्यस्येति शेषः । कथातात्पर्यस्य रसतात्पर्यस्य चेत्यर्थ इत्याह---द्वयोरित्यादि । द्वयोरपि मार्गयोरित्यस्य व्याख्यानान्तरमाह---अन्य इत्यादि । तद्दूषयति---तत्रेत्यादि ॥ ७ ॥ तु भूम्ना मध्यमसमासादीर्घसमासे एव सङ्घटने । गद्यस्य विकटबन्धाश्रयेण छायावत्त्वात् । तत्र च तस्य प्रकृष्यमाणत्वात् । कथायां तु विकटबन्धप्राचुर्ये ऽपि गद्यस्य रसबन्धोक्तमौचित्यमनुसर्तव्यम् । रस-बन्धोक्तम् औचित्यं भाति सर्वत्र संश्रिता । रचना विषयापेक्षं तत् तु किंचिद् विभेदवत्
etadyathoktamaucityameva tasyā niyāmakam / sarvatra gadyabandhe 'pi chandoniyamavarjite // 8 // yadetadaucatyaṃ vaktṛvācyagataṃ saṅghaṭanāyā niyāmakamuktametadeva gadye chandoniyamavarjite 'pi viṣayāpekṣaṃ niyamahetuḥ / tathā hyatrāpi yadā kaviḥ kavinibaddho vā vaktā rasabhāvarahitastadā kāmacāraḥ / rasabhāvasamanvite tu vaktari pūrvektamevānusartavyam / tatrāpi ca viṣayaucityameva / ākhyāyikāyāṃ locanam sandānitakādiṣu kulakānteṣu / yadivā prabandhe 'pi muktakasyāstu sadbhāvaḥ, pūrvāparanirapekṣeṇāpi hi yena rasacarvaṇā kriyate tadeva muktakam / yathā---'tvāmālikhya praṇayakupitāṃ' ityādiślekaḥ / kadāciditi raudrādiviṣaye / nātyantamiti / rasabandhe yo nātyantamabhiniveśastasmāditi saṅgatiḥ / vṛttayaucātyamiti / paruṣopanāgarikāgrāmyāṇāṃ vṛttīnāmaucityaṃ yathāprabandhaṃ yathārasaṃ ca / anyatheti / kathāmātratātparye vṛttiṣvapi kāmacāraḥ / dvayorapīti saptamī / kathātātparye sargabandho yathā bhaṭṭajayantakasya kādambarīkathāsāram / rasatātparyaṃ yatā raghuvaṃśādi / anye tu saṃskṛta prakṛtayordvayoriti vyācakṣate / tatra tu rasatātparyaṃ sādhīya iti yaduktaṃ tatkimapekṣayeti neyārthaṃ syāt // 7 // bālapriyā prabandheṣvasambhavādityāha---sandānitakādiṣvityādi / pakṣāntaramāha---yadi vetyādi / nanu tarhi kiṃ muktakalakṣaṇamityata āha--pūrvetyādi / nātyantamityādyekaṃ padam / rasabandhe 'bhiniveśo rasabandhābhiniveśaḥ atyantaṃ rasabandhābhiniveśo yastasyābhāvaḥ / nātyantaṃrasabandhābhiniveśastasmādityartha ityabhiprāyeṇa vyācaṣṭe---rasabandha ityādi / atyantaṃ rasabandhānabhiniveśāditi ca vṛttau pāṭhaḥ / dvayorapi mārgayoriti saptamyante / tātparyasyeti śeṣaḥ / kathātātparyasya rasatātparyasya cetyartha ityāha---dvayorityādi / dvayorapi mārgayorityasya vyākhyānāntaramāha---anya ityādi / taddūṣayati---tatretyādi // 7 // tu bhūmnā madhyamasamāsādīrghasamāse eva saṅghaṭane / gadyasya vikaṭabandhāśrayeṇa chāyāvattvāt / tatra ca tasya prakṛṣyamāṇatvāt / kathāyāṃ tu vikaṭabandhaprācurye 'pi gadyasya rasabandhoktamaucityamanusartavyam / rasa-bandhoktam aucityaṃ bhāti sarvatra saṃśritā / racanā viṣayāpekṣaṃ tat tu kiṃcid vibhedavat
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.