यतस्तदनन्यात्म तात्त्विकशरीरशून्यम् । तदनन्तरमालेख्यप्रख्यमन्यसाम्यं शरीरान्तरयुक्तमपि तुच्छात्मत्वेन त्यक्तव्यम् । तृतीयं तु विभिन्नकमनीयशरीरसद्भावे सति ससंवादमपि काव्यवस्तु न त्यक्तव्यं कविना । न हि शरीरी शरीरिणान्येन सदृशो ऽप्येक एवेति शक्यते वक्तुम् । लोचनम् प्रधानभूतस्येत्यर्थः ॥ १२ ॥ तत्र पूर्वमनन्यात्म तुच्छात्म तदनन्तरम् । तृतीयन्तु प्रसिद्धत्म नान्यसाम्यन्त्यजेत्कविः ॥ ॥ इति कारिका । अनन्यः पूर्वोपनिबन्धकाव्यादात्मा स्वभावो यस्य तदनन्यात्म येन रूपेण भाति तत्प्राक्कविस्पृष्टमेव, यथा येन रूपेण प्रतिबिम्बं भाति, तेन रूपेण बिम्बमेवैतत् । स्वयन्तु तत्कीदृशमित्यत्राह--तात्विकशरीरशून्यमिति । न हि तेन किञ्चिदपूर्वमुत्प्रेक्षितं प्रतिबिम्बमप्येवमेव । एवं प्रथमं प्रकारं व्याख्याय द्वितीयं व्याचष्टे--तदनन्तरन्त्विति । द्वितीयमित्यर्थः । अन्येन साम्यं यस्य तत्तथा । तुच्छात्मेति । अनुकारे ह्यनुकार्यबुद्धिरेव चित्रपुस्तादाविव न तु सिन्दूरादिबुद्धिः स्फुरति, सापि च न चारुगत्वायेति भावः ॥१३॥ बालप्रिया वृत्तौ ऽकाव्यार्थस्येऽति पूरतम् । काव्यार्थगतमन्यसादृश्यं विवृणोति--ऽयदन्येनेऽत्यादि । प्रतिबिम्बवदित्यादित्रये षष्ट्यन्ताद्वतिः । प्रतिबिम्बे अन्यसादृश्यं शरीरिणा बिम्बेन सादृश्यमेवमालेख्याकारतुल्यदेहनोश्च शरीरिणा सादृश्यं बोध्यम् । ऽकिञ्चिद्धीऽत्यादिफलितरथकथनम् । तत्र शरीरिण इत्येतत्पदस्य विवरणं लोचने--पूर्वमेवेत्यादि । नान्यसाम्यं त्यजेत्कविरित्युक्त्या गम्यस्यार्थस्य विवरणं वृत्तौ ऽपरिहर्तव्यं सुमतिनेऽति । ऽत्यक्तव्यम्ऽ इति च ॥ १२ ॥ ॥ ॥ तात्विकशरीरशून्यमित्यनन्यात्मेत्यस्य विवरणमित्यन्यथा प्रतिपत्तिः स्यादित्यतो लोचने विवृणोत--अनन्य इत्यादि । भातीति । काव्यवस्त्विति शेषः । तस्य प्रतिबिम्बकल्पत्वं दर्शयति--यथेत्यादि । इत्यत्राहेति । तथाच तात्विकेत्यादिकमनन्यात्मेत्यस्य विवरणं नेति भावः । तात्विकशरीरशून्यत्वे हेतुमाह--न हीत्यादि । तेनेति । नवीनकविनेत्यर्थः । अपूर्वमिति । काव्यवस्त्विति शेषः । तुच्छात्मत्वमुपपादयति--अनुकारे हीत्यादि । सापीति । सा अनुकार्यबुद्धिः ॥ १३॥ एतदेवोपपादयितुमुच्यते-- आत्मनो ऽन्यस्य सद्-भावे पूर्व-स्थित्य्-अनुयाय्य् अपि । वस्तु भातितरां तन्व्याः शशि-च्छायम् इवाननम्
yatastadananyātma tāttvikaśarīraśūnyam / tadanantaramālekhyaprakhyamanyasāmyaṃ śarīrāntarayuktamapi tucchātmatvena tyaktavyam / tṛtīyaṃ tu vibhinnakamanīyaśarīrasadbhāve sati sasaṃvādamapi kāvyavastu na tyaktavyaṃ kavinā / na hi śarīrī śarīriṇānyena sadṛśo 'pyeka eveti śakyate vaktum / locanam pradhānabhūtasyetyarthaḥ // 12 // tatra pūrvamananyātma tucchātma tadanantaram / tṛtīyantu prasiddhatma nānyasāmyantyajetkaviḥ // // iti kārikā / ananyaḥ pūrvopanibandhakāvyādātmā svabhāvo yasya tadananyātma yena rūpeṇa bhāti tatprākkavispṛṣṭameva, yathā yena rūpeṇa pratibimbaṃ bhāti, tena rūpeṇa bimbamevaitat / svayantu tatkīdṛśamityatrāha--tātvikaśarīraśūnyamiti / na hi tena kiñcidapūrvamutprekṣitaṃ pratibimbamapyevameva / evaṃ prathamaṃ prakāraṃ vyākhyāya dvitīyaṃ vyācaṣṭe--tadanantarantviti / dvitīyamityarthaḥ / anyena sāmyaṃ yasya tattathā / tucchātmeti / anukāre hyanukāryabuddhireva citrapustādāviva na tu sindūrādibuddhiḥ sphurati, sāpi ca na cārugatvāyeti bhāvaḥ //13// bālapriyā vṛttau 'kāvyārthasye'ti pūratam / kāvyārthagatamanyasādṛśyaṃ vivṛṇoti--'yadanyene'tyādi / pratibimbavadityāditraye ṣaṣṭyantādvatiḥ / pratibimbe anyasādṛśyaṃ śarīriṇā bimbena sādṛśyamevamālekhyākāratulyadehanośca śarīriṇā sādṛśyaṃ bodhyam / 'kiñciddhī'tyādiphalitarathakathanam / tatra śarīriṇa ityetatpadasya vivaraṇaṃ locane--pūrvamevetyādi / nānyasāmyaṃ tyajetkavirityuktyā gamyasyārthasya vivaraṇaṃ vṛttau 'parihartavyaṃ sumatine'ti / 'tyaktavyam' iti ca // 12 // // // tātvikaśarīraśūnyamityananyātmetyasya vivaraṇamityanyathā pratipattiḥ syādityato locane vivṛṇota--ananya ityādi / bhātīti / kāvyavastviti śeṣaḥ / tasya pratibimbakalpatvaṃ darśayati--yathetyādi / ityatrāheti / tathāca tātviketyādikamananyātmetyasya vivaraṇaṃ neti bhāvaḥ / tātvikaśarīraśūnyatve hetumāha--na hītyādi / teneti / navīnakavinetyarthaḥ / apūrvamiti / kāvyavastviti śeṣaḥ / tucchātmatvamupapādayati--anukāre hītyādi / sāpīti / sā anukāryabuddhiḥ // 13// etadevopapādayitumucyate-- ātmano 'nyasya sad-bhāve pūrva-sthity-anuyāyy api / vastu bhātitarāṃ tanvyāḥ śaśi-cchāyam ivānanam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.