अकूजचच सा तं जनं कृतान्तदृतीवाह्वयन्ती । प्रावर्तिषि चाहमगुरुचन्दनप्रमुखानि होतुम् । आयासीच्च राजा यथोक्तं देशम् । शङ्कापन्नमिव किञ्चित्सविस्मयं विचार्य तिष्ठन्तमब्रवम्--"ब्रूहि सत्यं भूयो ऽपि मे भगवन्तं चित्रभानुमेव साक्षीकृत्य । न चेदनेन रूपेण मत्सपत्नीरभिरमयिष्यसि, ततस्त्वयीदं रूपं संक्रामयेयम्ऽ इति । स तदैव "देव्यैवेयम्, नोपधिःऽ इति स्फुटोपजातसंप्रत्ययः प्रावर्तत शपथाय । स्मित्वा पुनर्मयोक्तम्--"किं वा शपथेन । कैव हि मानुपी मां परिभविष्यति । यद्यप्सरोभिः संगच्छसे, संगच्छस्व कामम् । कथय कानि ते रहस्यानि । तत्कथनान्ते हि त्वत्स्वरूपभ्रंशःऽ इति । सो ऽब्रवीत्--"अस्ति बद्धो मत्पितुः कनीयान्भ्राता प्रहारवर्मा । तं विषान्नेन व्यापाद्याजीर्णदोषं ख्यापयेयमिति मन्त्रिभिः सहा ध्यवसितम् । अनुजाय विशालवर्मणे दण्डचक्रं पुण्ड्रदेशाभिक्रमणाय दित्सितम् । पौरवृद्धश्च पाञ्चालिकः परित्रातश्च सार्थवाहः स्वनतिनाम्नो यवनाद्वज्रमेकं वसुंधरामूल्यं लधीयसार्धेण लभ्यमिति ममैकान्ते ऽमन्त्रयेताम् । गृहपतिश्च ममान्तरङ्गभूतो जनपदमहत्तरः शतहलिरलीकवादशीलमवलेपवन्तं दुष्टग्रामण्यमनन्तसीरं जनपदकोपेन घातयेयमिति दण्डधरानुद्धारकर्मणि मत्प्रयोगान्नियोक्तुमभ्युपागमत् । इत्थमिदमचिरप्रस्तुतं रहस्यम्ऽ । इत्याकर्ण्य-तम् "इयत्तवायुः । उपपद्यस्व स्वकर्मोचितां गतिम्ऽ इति च्छुरिकया द्विधाकृत्य कृत्तमात्रं तस्मिन्नेव प्रवृत्तस्फीतसर्पिषि हिरण्यरेतस्यजूहवम् । अभूच्चासौ भस्मसात् । अथ स्त्रीस्वभावादीषद्विह्वलां हृदयवल्लभां समाश्वास्य हस्तकिसलये ऽवलम्ब्य गत्वा तद्गृहमनुज्ञयास्याः सर्वाण्यन्तःपुराण्याहूय सद्य एव सेवां दत्तवान् । सविस्मितविलासिनीसार्थमध्ये कञ्चिद्विहृत्य कालं विसृष्टावरोधमण्डलस्तामेव संहतोरूमूरूपपीडं भुजोपपीडं चोपगुह्य तल्पे ऽभिरमयन्नल्पामिव तां निशामत्यनैषम् । अलभे च तन्मुखात्तद्राजकुलस्य शीलम् । उषसि स्नात्वा कृतमङ्गलो मन्त्रिभिः सह समगच्छे । तांश्चाब्रवम्--"आर्याः, रूपेणैव सह परिवृत्तौ मम स्वभावः । य एव विषान्नेन हन्तु चिन्तितः पता मे स मुक्त्वा स्वमेतद्राज्यं भूय एव ग्राहयितव्यः । पितृवदमुष्मिन्वयं शुश्रूषयैव वर्तामहे । न ह्यस्ति पितृवधात्परं पातकम्ऽ इति । भ्रातरं च विशालवर्माणमाहूयोक्तवान्--"वत्स, न सुभिक्षाः सांप्रतं पुण्ड्राः ते दुःखमोहोपहतास्त्यक्तात्मानो राष्ट्रं नो न समृद्धमभिद्रवेयुः । अतो मुष्टिवधः सस्यवधो वा यदोत्पद्यते तदाभियास्यसि, नाद्य यात्रा युक्ताऽ इति । नगरवृद्धावप्यवलापिषम्--"अल्पीयसा मूल्येन महार्हं वस्तु मास्तु मे लभ्यं धर्मरक्षायै, तदनुगुणेनैव मूल्येनादः क्रीयताम्ऽ इति । शतहलिं च राष्ट्रमुख्यमाहूयाख्यातवान्--"यो ऽसावनन्तसीरः प्रहारवर्मणः पक्ष इति निनाशयिषितः, सो ऽपि पितरि मे प्रकृतिस्थि किमिति नाश्येत, तत्त्वयापि तस्मिन्संरम्भो न कार्यःऽ इति । त इमे सर्वमाभिज्ञानिकमुपलभ्य "स एवायम्ऽ इति निश्चिन्वाना विस्मयमानाश्च मां महादेवीं च प्रशंसन्तो मन्त्रबलानि चोद्धोपयन्तो बन्धनात्पितरौ निष्क्रामय्य स्वं राज्यं प्रत्यपादयन् । अहं च तया मे धात्र्या सर्वमिदं ममाचेष्टितं रहसि पित्रोरवगमय्य प्रहर्षकाष्ठाधिरूढयोस्तयोः पादमूलमभजे । अभज्ये च यौवराज्यलक्ष्म्या तदनुज्ञातया । प्रसाधितात्मा देवपादविरहृदुःखदुर्भगान्भोगान्निर्विशन्भूयो ऽस्य पितृसखस्य सिंहवर्मणो लेख्याच्चण्डवर्मणश्चम्पाभियोगमवगम्य "शत्रुवधो मित्ररक्षा चोभयमपि करणीयमेवऽ इत्यलघुना लघुसमुत्थानेन सैन्यचक्रेणाभ्यसरम् । अभवं च भूमित्स्वत्पादलक्ष्मीसाक्षात्क्रियामहोत्सवानन्दराशेःऽ इति । श्रुत्वैतद्देवो राजवाहनः सन्मितमवादीत्--"पश्यत पारतल्पिकमुपधियुक्तमपि गुरुजनून्धव्यसनमुक्तिहेतुतया दुष्टामित्रप्रमापणाभ्युपायतया राज्योपलब्धिमूलतया च पुष्कलावर्थधर्मावप्यरीरधत् । किं हि बुद्धिमत्प्रयुक्तं नाभ्युपैति शोभाम्ऽ इति । अर्थपालमुखे निधाय स्निग्धदीर्घां दृष्टिम् "आचष्टां भवानात्मीयचरितम्ऽ इत्यादिदेश । सो ऽपि बद्धाञ्जलिरभिदधे
akūjacaca sā taṃ janaṃ kṛtāntadṛtīvāhvayantī / prāvartiṣi cāhamagurucandanapramukhāni hotum / āyāsīcca rājā yathoktaṃ deśam / śaṅkāpannamiva kiñcitsavismayaṃ vicārya tiṣṭhantamabravam--"brūhi satyaṃ bhūyo 'pi me bhagavantaṃ citrabhānumeva sākṣīkṛtya / na cedanena rūpeṇa matsapatnīrabhiramayiṣyasi, tatastvayīdaṃ rūpaṃ saṃkrāmayeyam' iti / sa tadaiva "devyaiveyam, nopadhiḥ' iti sphuṭopajātasaṃpratyayaḥ prāvartata śapathāya / smitvā punarmayoktam--"kiṃ vā śapathena / kaiva hi mānupī māṃ paribhaviṣyati / yadyapsarobhiḥ saṃgacchase, saṃgacchasva kāmam / kathaya kāni te rahasyāni / tatkathanānte hi tvatsvarūpabhraṃśaḥ' iti / so 'bravīt--"asti baddho matpituḥ kanīyānbhrātā prahāravarmā / taṃ viṣānnena vyāpādyājīrṇadoṣaṃ khyāpayeyamiti mantribhiḥ sahā dhyavasitam / anujāya viśālavarmaṇe daṇḍacakraṃ puṇḍradeśābhikramaṇāya ditsitam / pauravṛddhaśca pāñcālikaḥ paritrātaśca sārthavāhaḥ svanatināmno yavanādvajramekaṃ vasuṃdharāmūlyaṃ ladhīyasārdheṇa labhyamiti mamaikānte 'mantrayetām / gṛhapatiśca mamāntaraṅgabhūto janapadamahattaraḥ śatahaliralīkavādaśīlamavalepavantaṃ duṣṭagrāmaṇyamanantasīraṃ janapadakopena ghātayeyamiti daṇḍadharānuddhārakarmaṇi matprayogānniyoktumabhyupāgamat / itthamidamaciraprastutaṃ rahasyam' / ityākarṇya-tam "iyattavāyuḥ / upapadyasva svakarmocitāṃ gatim' iti cchurikayā dvidhākṛtya kṛttamātraṃ tasminneva pravṛttasphītasarpiṣi hiraṇyaretasyajūhavam / abhūccāsau bhasmasāt / atha strīsvabhāvādīṣadvihvalāṃ hṛdayavallabhāṃ samāśvāsya hastakisalaye 'valambya gatvā tadgṛhamanujñayāsyāḥ sarvāṇyantaḥpurāṇyāhūya sadya eva sevāṃ dattavān / savismitavilāsinīsārthamadhye kañcidvihṛtya kālaṃ visṛṣṭāvarodhamaṇḍalastāmeva saṃhatorūmūrūpapīḍaṃ bhujopapīḍaṃ copaguhya talpe 'bhiramayannalpāmiva tāṃ niśāmatyanaiṣam / alabhe ca tanmukhāttadrājakulasya śīlam / uṣasi snātvā kṛtamaṅgalo mantribhiḥ saha samagacche / tāṃścābravam--"āryāḥ, rūpeṇaiva saha parivṛttau mama svabhāvaḥ / ya eva viṣānnena hantu cintitaḥ patā me sa muktvā svametadrājyaṃ bhūya eva grāhayitavyaḥ / pitṛvadamuṣminvayaṃ śuśrūṣayaiva vartāmahe / na hyasti pitṛvadhātparaṃ pātakam' iti / bhrātaraṃ ca viśālavarmāṇamāhūyoktavān--"vatsa, na subhikṣāḥ sāṃprataṃ puṇḍrāḥ te duḥkhamohopahatāstyaktātmāno rāṣṭraṃ no na samṛddhamabhidraveyuḥ / ato muṣṭivadhaḥ sasyavadho vā yadotpadyate tadābhiyāsyasi, nādya yātrā yuktā' iti / nagaravṛddhāvapyavalāpiṣam--"alpīyasā mūlyena mahārhaṃ vastu māstu me labhyaṃ dharmarakṣāyai, tadanuguṇenaiva mūlyenādaḥ krīyatām' iti / śatahaliṃ ca rāṣṭramukhyamāhūyākhyātavān--"yo 'sāvanantasīraḥ prahāravarmaṇaḥ pakṣa iti nināśayiṣitaḥ, so 'pi pitari me prakṛtisthi kimiti nāśyeta, tattvayāpi tasminsaṃrambho na kāryaḥ' iti / ta ime sarvamābhijñānikamupalabhya "sa evāyam' iti niścinvānā vismayamānāśca māṃ mahādevīṃ ca praśaṃsanto mantrabalāni coddhopayanto bandhanātpitarau niṣkrāmayya svaṃ rājyaṃ pratyapādayan / ahaṃ ca tayā me dhātryā sarvamidaṃ mamāceṣṭitaṃ rahasi pitroravagamayya praharṣakāṣṭhādhirūḍhayostayoḥ pādamūlamabhaje / abhajye ca yauvarājyalakṣmyā tadanujñātayā / prasādhitātmā devapādavirahṛduḥkhadurbhagānbhogānnirviśanbhūyo 'sya pitṛsakhasya siṃhavarmaṇo lekhyāccaṇḍavarmaṇaścampābhiyogamavagamya "śatruvadho mitrarakṣā cobhayamapi karaṇīyameva' ityalaghunā laghusamutthānena sainyacakreṇābhyasaram / abhavaṃ ca bhūmitsvatpādalakṣmīsākṣātkriyāmahotsavānandarāśeḥ' iti / śrutvaitaddevo rājavāhanaḥ sanmitamavādīt--"paśyata pāratalpikamupadhiyuktamapi gurujanūndhavyasanamuktihetutayā duṣṭāmitrapramāpaṇābhyupāyatayā rājyopalabdhimūlatayā ca puṣkalāvarthadharmāvapyarīradhat / kiṃ hi buddhimatprayuktaṃ nābhyupaiti śobhām' iti / arthapālamukhe nidhāya snigdhadīrghāṃ dṛṣṭim "ācaṣṭāṃ bhavānātmīyacaritam' ityādideśa / so 'pi baddhāñjalirabhidadhe
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.