प्रत्यवादिषमेनम्-"स्थान एवाहमार्येणास्मि पृष्टः । श्रूयताम् । अस्ति हि श्रावस्तीनाम नगरी । तस्याः पतिरपर इव धर्मपुत्रो धर्मवर्धनो नाम राजा । तस्य दुहिता, प्रत्यादेश इव श्रियः, प्राणा इव कुसुमधन्वनः सौकुमार्याविडम्बितनवमालिका, नवमालिका नाम कन्यका । सा मया समापत्तिदृष्टा कामनाराचपङ्क्तिमिव कटाक्षमालां मम मर्मणि व्यकिरत् । तच्छल्योद्धरणाक्षमश्च धन्वन्तरिसदृशस्त्वदृते नेतरो ऽस्ति वैद्य इति प्रत्यागतो ऽस्मि । तत्प्रसीद कञ्चिदुपायमाचरितुम् । अयमहं परिवर्तितस्त्रीवेषस्ते कन्या नाम भवेयम् । अनुगतश्च मया त्वमुपगम्य धर्मासनगतं धर्मवर्धनं वक्ष्यसि--"ममेयमेकैव दुहिता । जातमात्रायां त्वस्यां जनन्यस्याः संस्थिता । माता च पिता च भूत्वाहमेव व्यवर्धयम् । एतदर्थमेव विद्यामयं शुल्कमर्जितुं गतो ऽबूदवन्तिनगरीमज्जयिनीमस्मद्वैवाह्यकुलजः को ऽपि विप्रदारकः । तस्मै चेयमनुमता दातुमितरस्मै न योग्या । तरुणीभूता चेयम् । स च विलम्बितः । तेन तमानीय पाणिमस्या ग्राहयित्वा तस्मिन् न्यस्तभारः संन्यसिष्ये । दुरभिरक्षतया तु दुहितॄणां मुक्तशैशवानाम्, विशेषतश्चामातृकाणाम्, इह देवं मातृपितृस्थानीयं प्रजानामापन्नशरणमागतो ऽस्मि । यदि वृद्धं ब्राह्मणमधीतिनमगतिमतिथिं च मामनुग्राह्यपक्षे गणयत्यादिराजचरितधुयो देवः, सैषा भवद्भुजतरुच्छायामखण्डितचारित्रा तावदध्यास्तां यावदस्याः पाणिग्राहकमानयेयम्ऽ इति । स एवमुक्तो नियतमभिमनायमानः स्वदुहितृसंनिधौ मां वासयिष्यति । गतस्तु भवानागामिनि मासि फाल्गुने फल्गुनीषूत्तरासु राजान्तःपुरजनस्य तीर्थयात्रोत्सवो भविष्यति । तीर्थस्थानात्प्राच्यां दिशिगोरुतान्तरमतिक्रम्य, वानीरवलयमध्यवर्तिनि कार्त्तिकेयगृहे करतलगतेन शुक्लाम्बरयुगलेन स्थास्यसि । स खल्वहमनभिशङ्क एवैतावन्तं कालं सहाभिविहृत्य राजकन्यया भूयस्तस्मिन्नुत्सवे गङ्गाम्भसि विहरन्विहारव्याकुले कन्यकासमाजेमग्नोपसृतस्त्वदभ्याश एवोन्मङ्क्ष्यामि । पिनस्त्वदुपहृते वाससी परिधायापनीतदारिकावेषो जामाता नाम भूत्वा त्वामेवानुगच्छेयम् । नृपात्मजा तु मामितस्ततो ऽन्विष्यानासादयन्ती "तया विना न भोक्ष्येऽ इति रुदन्त्येवावरोधने स्थास्यति । तन्मूले च महति कोलाहले, क्रन्दत्सु परिजनेषु, रुदत्सु सखीजनेषु, शोचत्सु पौरजनेषु, किङ्कर्तव्यतामूढे सामात्ये पार्थिवे, त्वमास्थानीमेत्य मां स्थापयित्वा वक्ष्यसि-"देव, स एष मे जामाता तवार्हति श्रीभुजाराधनम् । अधीति चतुर्ष्वाम्नायेषु, गृहीती षट्स्वङ्गेषु, आन्वीक्षिकीविचक्षणः, चतुःषष्टिकलागमप्रयोगचतुरः, विशेषेण गजरथतुरङ्गतन्त्रवित्, इष्वसनास्त्रकर्मणि गदायुद्धे च निरूपमः, पुराणेतिहासकुशलः, कर्ता काव्यनाटकाख्यायिकानाम्, वेत्ता सोपनिषदोर्ऽथशास्त्रस्य, निर्मत्सरो गुणेषु, विश्रम्भी सुहृत्सु, शक्लः, संविभागशीलः, श्रुतधरः, गतस्मयश्च । नास्य दोषमणीयांसमप्युपलभे । न च गुणेष्वविद्यमानम् । तन्मादृशस्य ब्राह्मणमात्रस्य न लभ्य एव सम्बन्धी । दुहितरमस्मै समर्प्य बार्धकोचितमन्त्यमाश्रमं संक्रमेयम्, यदि देवः साधु मन्यतेऽ इति । स इदमाकर्ण्य वैवर्ण्याक्रान्तवक्रः परमुपेतो वैलक्ष्यमारप्स्यते ऽनुनेतुमनित्यतादिसंकीर्तनेनैत्रभवन्तं मन्त्रिभिः सह । त्वं तु तेषामदत्तश्रोत्रो मुक्तकण्ठं रुदित्वा चिरस्य बाप्पाकुण्ठकण्ठः काष्ठान्याहृत्याग्निं संधुक्ष्य राजमन्दिरद्वारे चिताधिरोहणायोपक्रमिष्यसे । स तावदेव त्वत्पादयोर्निपत्य सामात्यो नरपतिरनूनैर्थैस्त्वामुपच्छन्द्य दुहितरं मह्यं दत्त्वा मद्योग्यतासमाराधितः समस्तमेव राज्यभारं मयि समर्पयिष्यति । सो ऽयमभ्युपायो ऽनुष्ठेयो यदि तुभ्यं रोचतेऽ इति । सो ऽपि पटुर्विटानामग्रणीरसकृदभ्यस्तकपटप्रपञ्चः पाञ्चालशर्मा यथोक्तमभ्यधिकं च निपुणमुपक्रान्तवान् । आसीच्च मम समीहितानामहीनकालसिद्धिः । अन्वभवं च मधुकर इव नवमालिकामार्द्रसुमनसम् । अस्य राज्ञः सिंहवर्मणः साहाय्यदानं सुहृत्संकेतभूमिगमनमित्युभयमपेक्ष्य सर्वबलसंदोहेन चम्पामिमामुपगतो दैवाद्देवदर्शनसुखमनुभवामिऽ इति । श्रुत्वैततप्रमतिचरितं स्मितमुकुलितमुखनलिनः विलासप्रायमूर्जितम्, मृदुप्रायं चेष्टितम्, इष्ट एष मार्गः प्रज्ञावताम् । "अथेदानीमत्रभवान्प्रविशतुऽ इति मित्रगुप्तमैक्षत क्षितीशपुत्रः
pratyavādiṣamenam-"sthāna evāhamāryeṇāsmi pṛṣṭaḥ / śrūyatām / asti hi śrāvastīnāma nagarī / tasyāḥ patirapara iva dharmaputro dharmavardhano nāma rājā / tasya duhitā, pratyādeśa iva śriyaḥ, prāṇā iva kusumadhanvanaḥ saukumāryāviḍambitanavamālikā, navamālikā nāma kanyakā / sā mayā samāpattidṛṣṭā kāmanārācapaṅktimiva kaṭākṣamālāṃ mama marmaṇi vyakirat / tacchalyoddharaṇākṣamaśca dhanvantarisadṛśastvadṛte netaro 'sti vaidya iti pratyāgato 'smi / tatprasīda kañcidupāyamācaritum / ayamahaṃ parivartitastrīveṣaste kanyā nāma bhaveyam / anugataśca mayā tvamupagamya dharmāsanagataṃ dharmavardhanaṃ vakṣyasi--"mameyamekaiva duhitā / jātamātrāyāṃ tvasyāṃ jananyasyāḥ saṃsthitā / mātā ca pitā ca bhūtvāhameva vyavardhayam / etadarthameva vidyāmayaṃ śulkamarjituṃ gato 'būdavantinagarīmajjayinīmasmadvaivāhyakulajaḥ ko 'pi vipradārakaḥ / tasmai ceyamanumatā dātumitarasmai na yogyā / taruṇībhūtā ceyam / sa ca vilambitaḥ / tena tamānīya pāṇimasyā grāhayitvā tasmin nyastabhāraḥ saṃnyasiṣye / durabhirakṣatayā tu duhitṝṇāṃ muktaśaiśavānām, viśeṣataścāmātṛkāṇām, iha devaṃ mātṛpitṛsthānīyaṃ prajānāmāpannaśaraṇamāgato 'smi / yadi vṛddhaṃ brāhmaṇamadhītinamagatimatithiṃ ca māmanugrāhyapakṣe gaṇayatyādirājacaritadhuyo devaḥ, saiṣā bhavadbhujatarucchāyāmakhaṇḍitacāritrā tāvadadhyāstāṃ yāvadasyāḥ pāṇigrāhakamānayeyam' iti / sa evamukto niyatamabhimanāyamānaḥ svaduhitṛsaṃnidhau māṃ vāsayiṣyati / gatastu bhavānāgāmini māsi phālgune phalgunīṣūttarāsu rājāntaḥpurajanasya tīrthayātrotsavo bhaviṣyati / tīrthasthānātprācyāṃ diśigorutāntaramatikramya, vānīravalayamadhyavartini kārttikeyagṛhe karatalagatena śuklāmbarayugalena sthāsyasi / sa khalvahamanabhiśaṅka evaitāvantaṃ kālaṃ sahābhivihṛtya rājakanyayā bhūyastasminnutsave gaṅgāmbhasi viharanvihāravyākule kanyakāsamājemagnopasṛtastvadabhyāśa evonmaṅkṣyāmi / pinastvadupahṛte vāsasī paridhāyāpanītadārikāveṣo jāmātā nāma bhūtvā tvāmevānugaccheyam / nṛpātmajā tu māmitastato 'nviṣyānāsādayantī "tayā vinā na bhokṣye' iti rudantyevāvarodhane sthāsyati / tanmūle ca mahati kolāhale, krandatsu parijaneṣu, rudatsu sakhījaneṣu, śocatsu paurajaneṣu, kiṅkartavyatāmūḍhe sāmātye pārthive, tvamāsthānīmetya māṃ sthāpayitvā vakṣyasi-"deva, sa eṣa me jāmātā tavārhati śrībhujārādhanam / adhīti caturṣvāmnāyeṣu, gṛhītī ṣaṭsvaṅgeṣu, ānvīkṣikīvicakṣaṇaḥ, catuḥṣaṣṭikalāgamaprayogacaturaḥ, viśeṣeṇa gajarathaturaṅgatantravit, iṣvasanāstrakarmaṇi gadāyuddhe ca nirūpamaḥ, purāṇetihāsakuśalaḥ, kartā kāvyanāṭakākhyāyikānām, vettā sopaniṣador'thaśāstrasya, nirmatsaro guṇeṣu, viśrambhī suhṛtsu, śaklaḥ, saṃvibhāgaśīlaḥ, śrutadharaḥ, gatasmayaśca / nāsya doṣamaṇīyāṃsamapyupalabhe / na ca guṇeṣvavidyamānam / tanmādṛśasya brāhmaṇamātrasya na labhya eva sambandhī / duhitaramasmai samarpya bārdhakocitamantyamāśramaṃ saṃkrameyam, yadi devaḥ sādhu manyate' iti / sa idamākarṇya vaivarṇyākrāntavakraḥ paramupeto vailakṣyamārapsyate 'nunetumanityatādisaṃkīrtanenaitrabhavantaṃ mantribhiḥ saha / tvaṃ tu teṣāmadattaśrotro muktakaṇṭhaṃ ruditvā cirasya bāppākuṇṭhakaṇṭhaḥ kāṣṭhānyāhṛtyāgniṃ saṃdhukṣya rājamandiradvāre citādhirohaṇāyopakramiṣyase / sa tāvadeva tvatpādayornipatya sāmātyo narapatiranūnairthaistvāmupacchandya duhitaraṃ mahyaṃ dattvā madyogyatāsamārādhitaḥ samastameva rājyabhāraṃ mayi samarpayiṣyati / so 'yamabhyupāyo 'nuṣṭheyo yadi tubhyaṃ rocate' iti / so 'pi paṭurviṭānāmagraṇīrasakṛdabhyastakapaṭaprapañcaḥ pāñcālaśarmā yathoktamabhyadhikaṃ ca nipuṇamupakrāntavān / āsīcca mama samīhitānāmahīnakālasiddhiḥ / anvabhavaṃ ca madhukara iva navamālikāmārdrasumanasam / asya rājñaḥ siṃhavarmaṇaḥ sāhāyyadānaṃ suhṛtsaṃketabhūmigamanamityubhayamapekṣya sarvabalasaṃdohena campāmimāmupagato daivāddevadarśanasukhamanubhavāmi' iti / śrutvaitatapramaticaritaṃ smitamukulitamukhanalinaḥ vilāsaprāyamūrjitam, mṛduprāyaṃ ceṣṭitam, iṣṭa eṣa mārgaḥ prajñāvatām / "athedānīmatrabhavānpraviśatu' iti mitraguptamaikṣata kṣitīśaputraḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.