न चानेन वेदस्य प्रामाण्यं प्रतिपाद्यते, तस्य स्वत एव सिद्धेः अन्यथा येन प्रामाण्यं प्रतिपाद्यते तस्याप्यन्येन प्रामाण्यं तस्याप्यन्येनेत्यनवस्था स्यादिति ॥ उच्यते-वेदस्य धर्ममूलत्वानुवादः तद्द्वारेण स्मृतिशीलयोरपि धर्ममूलत्वप्रतिपादनार्थः । कथमिति चेदुच्यते-वेदवचनादुच्चरितात्तत्पदार्थविदां विशिष्टेर्ऽथे या प्रतिपत्तिर्निःसंदिग्धा जायते न च कालान्तरे देशान्तरे पुरुषान्तरे ऽवस्थान्तरे वा विपर्येति सा धर्ममूलमिति । यच्च निःसंदिग्धमविपरीतं च ज्ञानमुत्पद्यते तस्य प्रामाण्यमध्यवसितुं शक्यते । न च वेदजनितप्रत्ययस्य कारणदोषकृतं मिथ्यात्वं, कर्तुरनभ्युपगमात् । कर्तृगतो हि दोषः शब्दजनितस्य प्रत्ययस्य मिथ्यात्वमापादयति । एवमुत्तरार्थो ऽनुवादः ॥ इदानीं सूत्रं विब्रीयते-तत्र वेदो मन्त्रब्राह्मणाख्यो ग्रन्थराशिः । विद ज्ञाने, ज्ञायते ऽनेन धर्मादिस्वरूपमिति वेदः । यद्यपि स्मृत्यादेरेतत्तुल्यत्वम् । तथापि परिव्राजकादिवद्रूढत्वाददोषः । तथा च स्मृत्यन्तरं- श्रुतिश्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः ॥ इति ॥ स च ऋग्वेदादिभेदेन भिद्यते । जात्यपेक्षयैकवचनम् । धर्मः कर्म आचार इत्यर्थः, अपूर्वाख्यो वा । मूलं कारणं ज्ञापकं, प्रमाणमित्यर्थः । तत्र विधिप्रतिषेधात्मको हि वेदो धर्माद्यवबोधकत्वं प्रतिपद्यते, न तु मन्त्रार्थवादरूप इति चेदुच्यते- अर्थवादादेरपि विध्येकवाक्यत्वेनोपकारकत्वात् पारंपर्येण धर्ममूलत्वमविरुद्धम् । अर्थवादस्तावत् स्तुतिनिन्दाद्वारेण विधिप्रतिषेधरूपत्वं प्रतिपद्यते, मन्त्रस्त्वनुष्टानकाले विहितार्थस्मारकत्वात् । ततः सर्वप्रकार एव वेदो धर्ममूलमिति । केचिन्मन्त्रार्थवादमूलमेव प्रतिजानते यता ऽधन्वन्निव प्रपा असिऽ; इत्यत्र प्रपा कर्तव्येत्यादि । अन्ये त्वाहुः-अध्ययनमात्रादेव धर्मसिद्धिः, यथाऽह- आ हैव स नखाग्रेभ्यः परमं तप्यते तपः । यः स्रग्व्यपि द्विजो ऽधीते स्वाध्यायं शक्तितो ऽन्वहम् ॥ इति ॥ अतः पाठ एव धर्ममूलमिति । तदयुक्तं, कर्मफलश्रुतेः आनर्थक्यप्रसङ्गात्, मीमांसकैरध्ययनफलस्य निस्तत्वाच्च । अथवा वेदवाच्या क्रिया वेदशब्देनोच्यते, स धर्मस्य मूलमिति । श्येनादिषु न भवतीति चेत्, उच्यते-तत्रापि वैरिवधात् प्राणधनपुत्रदारादिरक्षणद्वारेण धर्मो ऽस्त्येवेति । ततश्चावगम्यते-यदिदं पुत्रपशुग्रामादि दृष्टं, यच्च सर्गाद्यदृष्टं, तत्सर्वं धर्महेतुकमिति ॥ धर्मः पञ्चप्रकारः-वर्णधर्म आश्रमधर्मो गुणधर्मो वर्णाश्रमधर्मो निमित्तधर्म इति । वर्णधर्मो ऽध्ययनादिः, आश्रमधर्मः समिदाधानादिः गुणधर्मो ऽभिषेकादिगुणयुक्तस्य रक्षणादिः, वर्णाश्रमधर्मो ब्राह्मणस्य पालाशो दण्ड इत्यादिः, निमित्तधर्मः प्रायश्चित्तादिः । मूलं कारणम् । तथा चाह-ऽवेदाद्धर्मो हि निर्बभौऽ; इति । सूत्रारम्भप्रयोजनं च-यथैव वेदो धर्ममूलं तथा स्मृतिशीले अपीति ॥ न केवलं वेद एव धर्ममूलं, किं तर्हि- तद्विदां च स्मृतिशीले
na cānena vedasya prāmāṇyaṃ pratipādyate, tasya svata eva siddheḥ anyathā yena prāmāṇyaṃ pratipādyate tasyāpyanyena prāmāṇyaṃ tasyāpyanyenetyanavasthā syāditi // ucyate-vedasya dharmamūlatvānuvādaḥ taddvāreṇa smṛtiśīlayorapi dharmamūlatvapratipādanārthaḥ / kathamiti ceducyate-vedavacanāduccaritāttatpadārthavidāṃ viśiṣṭer'the yā pratipattirniḥsaṃdigdhā jāyate na ca kālāntare deśāntare puruṣāntare 'vasthāntare vā viparyeti sā dharmamūlamiti / yacca niḥsaṃdigdhamaviparītaṃ ca jñānamutpadyate tasya prāmāṇyamadhyavasituṃ śakyate / na ca vedajanitapratyayasya kāraṇadoṣakṛtaṃ mithyātvaṃ, karturanabhyupagamāt / kartṛgato hi doṣaḥ śabdajanitasya pratyayasya mithyātvamāpādayati / evamuttarārtho 'nuvādaḥ // idānīṃ sūtraṃ vibrīyate-tatra vedo mantrabrāhmaṇākhyo grantharāśiḥ / vida jñāne, jñāyate 'nena dharmādisvarūpamiti vedaḥ / yadyapi smṛtyāderetattulyatvam / tathāpi parivrājakādivadrūḍhatvādadoṣaḥ / tathā ca smṛtyantaraṃ- śrutiśtu vedo vijñeyo dharmaśāstraṃ tu vai smṛtiḥ // iti // sa ca ṛgvedādibhedena bhidyate / jātyapekṣayaikavacanam / dharmaḥ karma ācāra ityarthaḥ, apūrvākhyo vā / mūlaṃ kāraṇaṃ jñāpakaṃ, pramāṇamityarthaḥ / tatra vidhipratiṣedhātmako hi vedo dharmādyavabodhakatvaṃ pratipadyate, na tu mantrārthavādarūpa iti ceducyate- arthavādāderapi vidhyekavākyatvenopakārakatvāt pāraṃparyeṇa dharmamūlatvamaviruddham / arthavādastāvat stutinindādvāreṇa vidhipratiṣedharūpatvaṃ pratipadyate, mantrastvanuṣṭānakāle vihitārthasmārakatvāt / tataḥ sarvaprakāra eva vedo dharmamūlamiti / kecinmantrārthavādamūlameva pratijānate yatā 'dhanvanniva prapā asi'; ityatra prapā kartavyetyādi / anye tvāhuḥ-adhyayanamātrādeva dharmasiddhiḥ, yathā'ha- ā haiva sa nakhāgrebhyaḥ paramaṃ tapyate tapaḥ / yaḥ sragvyapi dvijo 'dhīte svādhyāyaṃ śaktito 'nvaham // iti // ataḥ pāṭha eva dharmamūlamiti / tadayuktaṃ, karmaphalaśruteḥ ānarthakyaprasaṅgāt, mīmāṃsakairadhyayanaphalasya nistatvācca / athavā vedavācyā kriyā vedaśabdenocyate, sa dharmasya mūlamiti / śyenādiṣu na bhavatīti cet, ucyate-tatrāpi vairivadhāt prāṇadhanaputradārādirakṣaṇadvāreṇa dharmo 'styeveti / tataścāvagamyate-yadidaṃ putrapaśugrāmādi dṛṣṭaṃ, yacca sargādyadṛṣṭaṃ, tatsarvaṃ dharmahetukamiti // dharmaḥ pañcaprakāraḥ-varṇadharma āśramadharmo guṇadharmo varṇāśramadharmo nimittadharma iti / varṇadharmo 'dhyayanādiḥ, āśramadharmaḥ samidādhānādiḥ guṇadharmo 'bhiṣekādiguṇayuktasya rakṣaṇādiḥ, varṇāśramadharmo brāhmaṇasya pālāśo daṇḍa ityādiḥ, nimittadharmaḥ prāyaścittādiḥ / mūlaṃ kāraṇam / tathā cāha-'vedāddharmo hi nirbabhau'; iti / sūtrārambhaprayojanaṃ ca-yathaiva vedo dharmamūlaṃ tathā smṛtiśīle apīti // na kevalaṃ veda eva dharmamūlaṃ, kiṃ tarhi- tadvidāṃ ca smṛtiśīle
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.