Svatmarama: Hathayogapradipika 2

द्वितीयोपदेशः अथासने दृधे योगी वशी हित-मिताशनः । गुरूपदिष्ट-मार्गेण प्राणायामान् समभ्यसेत्

dvitīyopadeśaḥ athāsane dṛdhe yogī vaśī hita-mitāśanaḥ / gurūpadiṣṭa-mārgeṇa prāṇāyāmān samabhyaset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगी स्थाणुत्वम् आप्नोति ततो वायुं निरोधयेत्

yogī sthāṇutvam āpnoti tato vāyuṃ nirodhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावद् वायुः स्थितो देहे तावज् जीवनम् उच्यते । मरणं तस्य निष्क्रान्तिस् ततो वायुं निरोधयेत्

yāvad vāyuḥ sthito dehe tāvaj jīvanam ucyate / maraṇaṃ tasya niṣkrāntis tato vāyuṃ nirodhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मलाकलासु नाडीषु मारुतो नैव मध्यगः । कथं स्याद् उन्मनीभावः कार्य-सिद्धिः कथं भवेत्

malākalāsu nāḍīṣu māruto naiva madhyagaḥ / kathaṃ syād unmanībhāvaḥ kārya-siddhiḥ kathaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धम् एति यदा सर्वं नाडी-चक्रं मलाकुलम् । तदैव जायते योगी प्राण-संग्रहणे क्षमः

śuddham eti yadā sarvaṃ nāḍī-cakraṃ malākulam / tadaiva jāyate yogī prāṇa-saṃgrahaṇe kṣamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणायामं ततः कुर्यान् नित्यं सात्त्विकया धिया । यथा सुषुम्णा-नाडीस्था मलाः शुद्धिं प्रयान्ति च

prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryān nityaṃ sāttvikayā dhiyā / yathā suṣumṇā-nāḍīsthā malāḥ śuddhiṃ prayānti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बद्ध-पद्मासनो योगी प्राणं चन्द्रेण पूरयेत् । धारयित्वा यथा-शक्ति भूयः सूर्येण रेचयेत्

baddha-padmāsano yogī prāṇaṃ candreṇa pūrayet / dhārayitvā yathā-śakti bhūyaḥ sūryeṇa recayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणं सूर्येण चाकृष्य पूरयेद् उदरं शनैः । विधिवत् कुम्भकं कृत्वा पुनश् चन्द्रेण रेचयेत्

prāṇaṃ sūryeṇa cākṛṣya pūrayed udaraṃ śanaiḥ / vidhivat kumbhakaṃ kṛtvā punaś candreṇa recayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन त्यजेत् तेन पीत्वा धारयेद् अतिरोधतः । रेचयेच् च ततोऽन्येन शनैर् एव न वेगतः

yena tyajet tena pītvā dhārayed atirodhataḥ / recayec ca tato'nyena śanair eva na vegataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणं चेद् इडया पिबेन् नियमितं भूयोऽन्यथा रेचयेत् पीत्वा पिङ्गलया समीरणम् अथो बद्ध्वा त्यजेद् वामया । सूर्य-चन्द्रमसोर् अनेन विधिनाभ्यासं सदा तन्वतां शुद्धा नाडि-गणा भवन्ति यमिनां मास-त्रयाद् ऊर्ध्वतः

prāṇaṃ ced iḍayā piben niyamitaṃ bhūyo'nyathā recayet pītvā piṅgalayā samīraṇam atho baddhvā tyajed vāmayā / sūrya-candramasor anena vidhinābhyāsaṃ sadā tanvatāṃ śuddhā nāḍi-gaṇā bhavanti yamināṃ māsa-trayād ūrdhvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रातर् मध्यन्दिने सायम् अर्ध-रात्रे च कुम्भकान् । शनैर् अशीति-पर्यन्तं चतुर् वारं समभ्यसेत्

prātar madhyandine sāyam ardha-rātre ca kumbhakān / śanair aśīti-paryantaṃ catur vāraṃ samabhyaset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कनीयसि भवेद् स्वेद कम्पो भवति मध्यमे । उत्तमे स्थानम् आप्नोति ततो वायुं निबन्धयेत्

kanīyasi bhaved sveda kampo bhavati madhyame / uttame sthānam āpnoti tato vāyuṃ nibandhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलेन श्रम-जातेन गात्र-मर्दनम् आचरेत् । दृढता लघुता चैव तेन गात्रस्य जायते

jalena śrama-jātena gātra-mardanam ācaret / dṛḍhatā laghutā caiva tena gātrasya jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यास-काले प्रथमे शस्तं क्षीराज्य-भोजनम् । ततोऽभ्यासे दृढीभूते न तादृङ्-नियम-ग्रहः

abhyāsa-kāle prathame śastaṃ kṣīrājya-bhojanam / tato'bhyāse dṛḍhībhūte na tādṛṅ-niyama-grahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा सिंहो गजो व्याघ्रो भवेद् वश्यः शनैः शनैः । तथैव सेवितो वायुर् अन्यथा हन्ति साधकम्

yathā siṃho gajo vyāghro bhaved vaśyaḥ śanaiḥ śanaiḥ / tathaiva sevito vāyur anyathā hanti sādhakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणायामेन युक्तेन सर्व-रोग-क्षयो भवेत् । अयुक्ताभ्यास-योगेन सर्व-रोग-समुद्गमः

prāṇāyāmena yuktena sarva-roga-kṣayo bhavet / ayuktābhyāsa-yogena sarva-roga-samudgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिक्का श्वासश् च कासश् च शिरः-कर्णाक्षि-वेदनाः । भवन्ति विविधाः रोगाः पवनस्य प्रकोपतः

hikkā śvāsaś ca kāsaś ca śiraḥ-karṇākṣi-vedanāḥ / bhavanti vividhāḥ rogāḥ pavanasya prakopataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्तं युक्तं त्यजेद् वायुं युक्तं युक्तं च पूरयेत् । युक्तं युक्तं च बध्नीयाद् एवं सिद्धिम् अवाप्नुयात्

yuktaṃ yuktaṃ tyajed vāyuṃ yuktaṃ yuktaṃ ca pūrayet / yuktaṃ yuktaṃ ca badhnīyād evaṃ siddhim avāpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा तु नाडी-शुद्धिः स्यात् तथा चिह्नानि बाह्यतः । कायस्य कृशता कान्तिस् तदा जायते निश्चितम्

yadā tu nāḍī-śuddhiḥ syāt tathā cihnāni bāhyataḥ / kāyasya kṛśatā kāntis tadā jāyate niścitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथेष्टं धारणं वायोर् अनलस्य प्रदीपनम् । नादाभिव्यक्तिर् आरोग्यं जायते नाडि-शोधनात्

yatheṣṭaṃ dhāraṇaṃ vāyor analasya pradīpanam / nādābhivyaktir ārogyaṃ jāyate nāḍi-śodhanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेद-श्लेष्माधिकः पूर्वं षट्-कर्माणि समाचरेत् । अन्यस् तु नाचरेत् तानि दोषाणां समभावतः

meda-śleṣmādhikaḥ pūrvaṃ ṣaṭ-karmāṇi samācaret / anyas tu nācaret tāni doṣāṇāṃ samabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धौतिर् बस्तिस् तथा नेतिस् त्राटकं नौलिकं तथा । कपाल-भातिश् चैतानि षट्-कर्माणि प्रचक्षते

dhautir bastis tathā netis trāṭakaṃ naulikaṃ tathā / kapāla-bhātiś caitāni ṣaṭ-karmāṇi pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्म षट्कम् इदं गोप्यं घट-शोधन-कारकम् । विचित्र-गुण-सन्धाय पूज्यते योगि-पुङ्गवैः

karma ṣaṭkam idaṃ gopyaṃ ghaṭa-śodhana-kārakam / vicitra-guṇa-sandhāya pūjyate yogi-puṅgavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र धौतिः- चतुर्-अङ्गुल-विस्तारं हस्त-पञ्च-दशायतम् । गुरूपदिष्ट-मार्गेण सिक्तं वस्त्रं शनैर् ग्रसेत् । पुनः प्रत्याहरेच् चैतद् उदितं धौति-कर्म तत्

tatra dhautiḥ- catur-aṅgula-vistāraṃ hasta-pañca-daśāyatam / gurūpadiṣṭa-mārgeṇa siktaṃ vastraṃ śanair graset / punaḥ pratyāharec caitad uditaṃ dhauti-karma tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कास-श्वास-प्लीह-कुष्ठं कफरोगाश् च विंशतिः । धौति-कर्म-प्रभावेण प्रयान्त्य् एव न संशयः

kāsa-śvāsa-plīha-kuṣṭhaṃ kapharogāś ca viṃśatiḥ / dhauti-karma-prabhāveṇa prayānty eva na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बस्तिः- नाभि-दघ्न-जले पायौ न्यस्त-नालोत्कटासनः । आधाराकुञ्चनं कुर्यात् क्षालनं बस्ति-कर्म तत्

atha bastiḥ- nābhi-daghna-jale pāyau nyasta-nālotkaṭāsanaḥ / ādhārākuñcanaṃ kuryāt kṣālanaṃ basti-karma tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुल्म-प्लीहोदरं चापि वात-पित्त-कफोद्भवाः । बस्ति-कर्म-प्रभावेण क्षीयन्ते सकलामयाः

gulma-plīhodaraṃ cāpi vāta-pitta-kaphodbhavāḥ / basti-karma-prabhāveṇa kṣīyante sakalāmayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धान्त्वद्रियान्तः-करण-प्रसादं दधाच् च कान्तिं दहन-प्रदीप्तम् । अशेष-दोषोपचयं निहन्याद् अभ्यस्यमानं जल-बस्ति-कर्म

dhāntvadriyāntaḥ-karaṇa-prasādaṃ dadhāc ca kāntiṃ dahana-pradīptam / aśeṣa-doṣopacayaṃ nihanyād abhyasyamānaṃ jala-basti-karma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ नेतिः- सूत्रं वितस्ति-सुस्निग्धं नासानाले प्रवेशयेत् । मुखान् निर्गमयेच् चैषा नेतिः सिद्धैर् निगद्यते

atha netiḥ- sūtraṃ vitasti-susnigdhaṃ nāsānāle praveśayet / mukhān nirgamayec caiṣā netiḥ siddhair nigadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपाल-शोधिनी चैव दिव्य-दृष्टि-प्रदायिनी । जत्रूर्ध्व-जात-रोगौघं नेतिर् आशु निहन्ति च

kapāla-śodhinī caiva divya-dṛṣṭi-pradāyinī / jatrūrdhva-jāta-rogaughaṃ netir āśu nihanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ त्राटकम्- निरीक्षेन् निश्चल-दृशा सूक्ष्म-लक्ष्यं समाहितः । अश्रु-सम्पात-पर्यन्तम् आचार्यैस् त्राटकं स्मृतम्

atha trāṭakam- nirīkṣen niścala-dṛśā sūkṣma-lakṣyaṃ samāhitaḥ / aśru-sampāta-paryantam ācāryais trāṭakaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोचनं नेत्र-रोगाणां तन्दाद्रीणां कपाटकम् । यत्नतस् त्राटकं गोप्यं यथा हाटक-पेटकम्

mocanaṃ netra-rogāṇāṃ tandādrīṇāṃ kapāṭakam / yatnatas trāṭakaṃ gopyaṃ yathā hāṭaka-peṭakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ नौलिः- अमन्दावर्त-वेगेन तुन्दं सव्यापसव्यतः । नतांसो भ्रामयेद् एषा नौलिः सिद्धैः प्रशस्यते

atha nauliḥ- amandāvarta-vegena tundaṃ savyāpasavyataḥ / natāṃso bhrāmayed eṣā nauliḥ siddhaiḥ praśasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्दाग्नि-सन्दीपन-पाचनादि-सन्धापिकानन्द-करी सदैव । अशेष-दोष-मय-शोषणी च हठ-क्रिया मौलिर् इयं च नौलिः

mandāgni-sandīpana-pācanādi-sandhāpikānanda-karī sadaiva / aśeṣa-doṣa-maya-śoṣaṇī ca haṭha-kriyā maulir iyaṃ ca nauliḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कपालभातिः- भस्त्रावल् लोह-कारस्य रेच-पूरौ ससम्भ्रमौ । कपालभातिर् विख्याता कफ-दोष-विशोषणी

atha kapālabhātiḥ- bhastrāval loha-kārasya reca-pūrau sasambhramau / kapālabhātir vikhyātā kapha-doṣa-viśoṣaṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षट्-कर्म-निर्गत-स्थौल्य-कफ-दोष-मलादिकः । प्राणायामं ततः कुर्याद् अनायासेन सिद्ध्यति

ṣaṭ-karma-nirgata-sthaulya-kapha-doṣa-malādikaḥ / prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryād anāyāsena siddhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणायामैर् एव सर्वे प्रशुष्यन्ति मला इति । आचार्याणां तु केषांचिद् अन्यत् कर्म न संमतम्

prāṇāyāmair eva sarve praśuṣyanti malā iti / ācāryāṇāṃ tu keṣāṃcid anyat karma na saṃmatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ गज-करणी- उदर-गत-पदार्थम् उद्वमन्ति पवनम् अपानम् उदीर्य कण्ठ-नाले । क्रम-परिचय-वश्य-नाडि-चक्रा गज-करणीति निगद्यते हठज्ञैः

atha gaja-karaṇī- udara-gata-padārtham udvamanti pavanam apānam udīrya kaṇṭha-nāle / krama-paricaya-vaśya-nāḍi-cakrā gaja-karaṇīti nigadyate haṭhajñaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मादयोऽपि त्रिदशाः पवनाभ्यास-तत्पराः । अभूवन्न् अन्तक-भ्यात् तस्मात् पवनम् अभ्यसेत्

brahmādayo'pi tridaśāḥ pavanābhyāsa-tatparāḥ / abhūvann antaka-bhyāt tasmāt pavanam abhyaset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावद् बद्धो मरुद् देहे यावच् चित्तं निराकुलम् । यावद् दृष्टिर् भ्रुवोर् मध्ये तावत् काल-भयं कुतः

yāvad baddho marud dehe yāvac cittaṃ nirākulam / yāvad dṛṣṭir bhruvor madhye tāvat kāla-bhayaṃ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिवत् प्राण-संयामैर् नाडी-चक्रे विशोधिते । सुषुम्णा-वदनं भित्त्वा सुखाद् विशति मारुतः

vidhivat prāṇa-saṃyāmair nāḍī-cakre viśodhite / suṣumṇā-vadanaṃ bhittvā sukhād viśati mārutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मनोन्मनी- मारुते मध्य-संचारे मनः-स्थैर्यं प्रजायते । यो मनः-सुस्थिरी-भावः सैवावस्था मनोन्मनी

atha manonmanī- mārute madhya-saṃcāre manaḥ-sthairyaṃ prajāyate / yo manaḥ-susthirī-bhāvaḥ saivāvasthā manonmanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्-सिद्धये विधानज्ञाश् चित्रान् कुर्वन्ति कुम्भकान् । विचित्र कुम्भकाभ्यासाद् विचित्रां सिद्धिम् आप्नुयात्

tat-siddhaye vidhānajñāś citrān kurvanti kumbhakān / vicitra kumbhakābhyāsād vicitrāṃ siddhim āpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कुम्भक-भेदाः-- सूर्य-भेदनम् उज्जायी सीत्कारी शीतली तथा । भस्त्रिका भ्रामरी मूर्च्छा प्लाविनीत्य् अष्ट-कुम्भकाः

atha kumbhaka-bhedāḥ-- sūrya-bhedanam ujjāyī sītkārī śītalī tathā / bhastrikā bhrāmarī mūrcchā plāvinīty aṣṭa-kumbhakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूरकान्ते तु कर्तव्यो बन्धो जालन्धराभिधः । कुम्भकान्ते रेचकादौ कर्तव्यस् तूड्डियानकः

pūrakānte tu kartavyo bandho jālandharābhidhaḥ / kumbhakānte recakādau kartavyas tūḍḍiyānakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधस्तात् कुञ्चनेनाशु कण्ठ-सङ्कोचने कृते । मध्ये पश्चिम-तानेन स्यात् प्राणो ब्रह्म-नाडिगः

adhastāt kuñcanenāśu kaṇṭha-saṅkocane kṛte / madhye paścima-tānena syāt prāṇo brahma-nāḍigaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपानम् ऊर्ध्वम् उत्थाप्य प्राणं कण्ठाद् अधो नयेत् । योगी जरा-विमुक्तः सन् षोडशाब्द-वया भवेत्

āpānam ūrdhvam utthāpya prāṇaṃ kaṇṭhād adho nayet / yogī jarā-vimuktaḥ san ṣoḍaśābda-vayā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सूर्य-भेदनम्- आसने सुखदे योगी बद्ध्वा चैवासनं ततः । दक्ष-नाड्या समाकृष्य बहिःस्थं पवनं शनैः

atha sūrya-bhedanam- āsane sukhade yogī baddhvā caivāsanaṃ tataḥ / dakṣa-nāḍyā samākṛṣya bahiḥsthaṃ pavanaṃ śanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकेशाद् आनखाग्राच् च निरोधावधि कुम्भयेत् । ततः शनैः सव्य-नाड्या रेचयेत् पवनं शनैः

ākeśād ānakhāgrāc ca nirodhāvadhi kumbhayet / tataḥ śanaiḥ savya-nāḍyā recayet pavanaṃ śanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपाल-शोधनं वात-दोष-घ्नं कृमि-दोष-हृत् । पुनः पुनर् इदं कार्यं सूर्य-भेदनम् उत्तमम्

kapāla-śodhanaṃ vāta-doṣa-ghnaṃ kṛmi-doṣa-hṛt / punaḥ punar idaṃ kāryaṃ sūrya-bhedanam uttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ उज्जायी- मुखं संयम्य नाडीभ्याम् आकृष्य पवनं शनैः । यथा लगति कण्ठात् तु हृदयावधि स-स्वनम्

atha ujjāyī- mukhaṃ saṃyamya nāḍībhyām ākṛṣya pavanaṃ śanaiḥ / yathā lagati kaṇṭhāt tu hṛdayāvadhi sa-svanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्ववत् कुम्भयेत् प्राणं रेचयेद् इडया तथा । श्लेष्म-दोष-हरं कण्ठे देहानल-विवर्धनम्

pūrvavat kumbhayet prāṇaṃ recayed iḍayā tathā / śleṣma-doṣa-haraṃ kaṇṭhe dehānala-vivardhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाडी-जलोदराधातु-गत-दोष-विनाशनम् । गच्छता तिष्ठता कार्यम् उज्जाय्य् आख्यं तु कुम्भकम्

nāḍī-jalodarādhātu-gata-doṣa-vināśanam / gacchatā tiṣṭhatā kāryam ujjāyy ākhyaṃ tu kumbhakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सीत्कारी- सीत्कां कुर्यात् तथा वक्त्रे घ्राणेनैव विजृम्भिकाम् । एवम् अभ्यास-योगेन काम-देवो द्वितीयकः

atha sītkārī- sītkāṃ kuryāt tathā vaktre ghrāṇenaiva vijṛmbhikām / evam abhyāsa-yogena kāma-devo dvitīyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगिनी चक्र-संमान्यः सृष्टि-संहार-कारकः । न क्षुधा न तृषा निद्रा नैवालस्यं प्रजायते

yoginī cakra-saṃmānyaḥ sṛṣṭi-saṃhāra-kārakaḥ / na kṣudhā na tṛṣā nidrā naivālasyaṃ prajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवेत् सत्त्वं च देहस्य सर्वोपद्रव-वर्जितः । अनेन विधिना सत्यं योगीन्द्रो भूमि-मण्डले

bhavet sattvaṃ ca dehasya sarvopadrava-varjitaḥ / anena vidhinā satyaṃ yogīndro bhūmi-maṇḍale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ शीतली- जिह्वया वायुम् आकृष्य पूर्ववत् कुम्भ-साधनम् । शनकैर् घ्राण-रन्ध्राभ्यां रेचयेत् पवनं सुधीः

atha śītalī- jihvayā vāyum ākṛṣya pūrvavat kumbha-sādhanam / śanakair ghrāṇa-randhrābhyāṃ recayet pavanaṃ sudhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुल्म-प्लीहादिकान् रोगान् ज्वरं पित्तं क्षुधां तृषाम् । विषाणि शीतली नाम कुम्भिकेयं निहन्ति हि

gulma-plīhādikān rogān jvaraṃ pittaṃ kṣudhāṃ tṛṣām / viṣāṇi śītalī nāma kumbhikeyaṃ nihanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ भस्त्रिका- ऊर्वोर् उपरि संस्थाप्य शुभे पाद-तले उभे । पद्मासनं भवेद् एतत् सर्व-पाप-प्रणाशनम्

atha bhastrikā- ūrvor upari saṃsthāpya śubhe pāda-tale ubhe / padmāsanaṃ bhaved etat sarva-pāpa-praṇāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यक् पद्मासनं बद्ध्वा सम-ग्रीवोदरः सुधीः । मुखं संयम्य यत्नेन प्राणं घ्राणेन रेचयेत्

samyak padmāsanaṃ baddhvā sama-grīvodaraḥ sudhīḥ / mukhaṃ saṃyamya yatnena prāṇaṃ ghrāṇena recayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा लगति हृत्-कण्ठे कपालावधि स-स्वनम् । वेगेन पूरयेच् चापि हृत्-पद्मावधि मारुतम्

yathā lagati hṛt-kaṇṭhe kapālāvadhi sa-svanam / vegena pūrayec cāpi hṛt-padmāvadhi mārutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर् विरेचयेत् तद्वत् पूरयेच् च पुनः पुनः । यथैव लोहकारेण भस्त्रा वेगेन चाल्यते

punar virecayet tadvat pūrayec ca punaḥ punaḥ / yathaiva lohakāreṇa bhastrā vegena cālyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव स्व-शरीर-स्थं चालयेत् पवनं धिया । यदा श्रमो भवेद् देहे तदा सूर्येण पूरयेत्

tathaiva sva-śarīra-sthaṃ cālayet pavanaṃ dhiyā / yadā śramo bhaved dehe tadā sūryeṇa pūrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोदरं भवेत् पूर्णम् अनिलेन तथा लघु । धारयेन् नासिकां मध्या-तर्जनीभ्यां विना दृढम्

yathodaraṃ bhavet pūrṇam anilena tathā laghu / dhārayen nāsikāṃ madhyā-tarjanībhyāṃ vinā dṛḍham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिवत् कुम्भकं कृत्वा रेचयेद् इडयानिलम् । वात-पित्त-श्लेष्म-हरं शरीराग्नि-विवर्धनम्

vidhivat kumbhakaṃ kṛtvā recayed iḍayānilam / vāta-pitta-śleṣma-haraṃ śarīrāgni-vivardhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुण्डली बोधकं क्षिप्रं पवनं सुखदं हितम् । ब्रह्म-नाडी-मुखे संस्थ-कफाद्य्-अर्गल-नाशनम्

kuṇḍalī bodhakaṃ kṣipraṃ pavanaṃ sukhadaṃ hitam / brahma-nāḍī-mukhe saṃstha-kaphādy-argala-nāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यग् गात्र-समुद्भूत-ग्रन्थि-त्रय-विभेदकम् । विशेषेणैव कर्तव्यं भस्त्राख्यं कुम्भकं त्व् इदम्

samyag gātra-samudbhūta-granthi-traya-vibhedakam / viśeṣeṇaiva kartavyaṃ bhastrākhyaṃ kumbhakaṃ tv idam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ भ्रामरी- वेगाद् घोषं पूरकं भृङ्ग-नादं भृङ्गी-नादं रेचकं मन्द-मन्दम् । योगीन्द्राणी᳡अम् एवम् अभ्यास-योगाच् चित्ते जाता काचिद् आनन्द-लीला

atha bhrāmarī- vegād ghoṣaṃ pūrakaṃ bhṛṅga-nādaṃ bhṛṅgī-nādaṃ recakaṃ manda-mandam / yogīndrāṇī̀am evam abhyāsa-yogāc citte jātā kācid ānanda-līlā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मूर्च्छा- पूरकान्ते गाढतरं बद्ध्वा जालन्धरं शनैः । रेचयेन् मूर्च्छाख्येयं मनो-मूर्च्छा सुख-प्रदा

atha mūrcchā- pūrakānte gāḍhataraṃ baddhvā jālandharaṃ śanaiḥ / recayen mūrcchākhyeyaṃ mano-mūrcchā sukha-pradā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्लाविनी- अन्तः प्रवर्तितोदार-मारुतापूरितोदरः । पयस्य् अगाधेऽपि सुखात् प्लवते पद्म-पत्रवत्

atha plāvinī- antaḥ pravartitodāra-mārutāpūritodaraḥ / payasy agādhe'pi sukhāt plavate padma-patravat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणायामस् त्रिधा प्रोक्तो रेच-पूरक-कुम्भकैः । सहितः केवलश् चेति कुम्भको द्विविधो मतः

prāṇāyāmas tridhā prokto reca-pūraka-kumbhakaiḥ / sahitaḥ kevalaś ceti kumbhako dvividho mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावत् केवल-सिद्धिः स्यात् सहितं तावद् अभ्यसेत् । रेचकं पूरकं मुक्त्वा सुखं यद् वायु-धारणम्

yāvat kevala-siddhiḥ syāt sahitaṃ tāvad abhyaset / recakaṃ pūrakaṃ muktvā sukhaṃ yad vāyu-dhāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणायामोऽयम् इत्य् उक्तः स वै केवल-कुम्भकः । कुम्भके केवले सिद्धे रेच-पूरक-वर्जिते

prāṇāyāmo'yam ity uktaḥ sa vai kevala-kumbhakaḥ / kumbhake kevale siddhe reca-pūraka-varjite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तस्य दुर्लभं किंचित् त्रिषु लोकेषु विद्यते । शक्तः केवल-कुम्भेन यथेष्टं वायु-धारणात्

na tasya durlabhaṃ kiṃcit triṣu lokeṣu vidyate / śaktaḥ kevala-kumbhena yatheṣṭaṃ vāyu-dhāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज-योग-पदं चापि लभते नात्र संशयः । कुम्भकात् कुण्डली-बोधः कुण्डली-बोधतो भवेत् । अनर्गला सुषुम्णा च हठ-सिद्धिश् च जायते

rāja-yoga-padaṃ cāpi labhate nātra saṃśayaḥ / kumbhakāt kuṇḍalī-bodhaḥ kuṇḍalī-bodhato bhavet / anargalā suṣumṇā ca haṭha-siddhiś ca jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हठं विना राजयोगो राज-योगं विना हठः । न सिध्यति ततो युग्मम् आनिष्पत्तेः समभ्यसेत्

haṭhaṃ vinā rājayogo rāja-yogaṃ vinā haṭhaḥ / na sidhyati tato yugmam āniṣpatteḥ samabhyaset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुम्भक-प्राण-रोधान्ते कुर्याच् चित्तं निराश्रयम् । एवम् अभ्यास-योगेन राज-योग-पदं व्रजेत्

kumbhaka-prāṇa-rodhānte kuryāc cittaṃ nirāśrayam / evam abhyāsa-yogena rāja-yoga-padaṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वपुः कृशत्वं वदने प्रसन्नता नाद-स्फुटत्वं नयने सुनिर्मले । अरोगता बिन्दु-जयोऽग्नि-दीपनं नाडी-विशुद्धिर् हठ-सिद्धि-लक्षणम्

vapuḥ kṛśatvaṃ vadane prasannatā nāda-sphuṭatvaṃ nayane sunirmale / arogatā bindu-jayo'gni-dīpanaṃ nāḍī-viśuddhir haṭha-siddhi-lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.