Khandadeva: Bhattadipika 1.3

<ब्१> (१ अधिकरणम् । ) धर्मस्य शब्दमूलत्वाद् अशब्दम् अनपेक्षं स्यात्

<B1> (1 adhikaraṇam / ) dharmasya śabdamūlatvād aśabdam anapekṣaṃ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृढसकलत्रैवर्णिकशिष्टपरिग्रहान्यथानुपपत्तिप्रसूतदृष्टार्थापत्त्या श्रुतिमूलत्वमेव तेषां कल्पयितुं युक्तमित्यर्थः । यत्तु --- अपि वा कर्तृसामान्यात् प्रमाणम् अनुमानं स्यात्

dṛḍhasakalatraivarṇikaśiṣṭaparigrahānyathānupapattiprasūtadṛṣṭārthāpattyā śrutimūlatvameva teṣāṃ kalpayituṃ yuktamityarthaḥ / yattu --- api vā kartṛsāmānyāt pramāṇam anumānaṃ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवञ्च तत्प्रामाण्यव्यवहारो लिङ्गादीनामिव भाक्तः । धर्माधर्मप्रमाणनिरूपणप्रतिज्ञाप्याद्यसूत्रे मुख्यभाक्तसाधारण्येनेति भावः ॥ यत्तु --- भाष्यकारेण प्रपाकरणादिस्मृतीनां परोपकाररूपदृष्टार्थत्वेन तथा गुर्वनुगमनाद्याचाराणां गुरुप्रीतिरूपदृष्टार्थत्वेन प्रामाण्यमुक्तम्, तद्वार्तिक एव निरस्तं द्रष्टव्यम् । यानि च पूर्वोक्तानि धर्मस्थानानि तेषुच यस्तावदृष्टोर्ऽथः स प्रत्यक्षादिमूल एव । तत्र यथायथं दृष्टादृष्टप्रयोजनविभाग आकरे द्रष्टव्यः । विस्तरभयान्नोच्यते इति ॥ इति प्रथमं स्मृत्यधिकरणम् ॥ ----- <ब्१> (२ अधिकरणम् । ) विरोधे त्व् अनपेक्ष्यं स्याद् असति ह्य् अनुमानम्

evañca tatprāmāṇyavyavahāro liṅgādīnāmiva bhāktaḥ / dharmādharmapramāṇanirūpaṇapratijñāpyādyasūtre mukhyabhāktasādhāraṇyeneti bhāvaḥ // yattu --- bhāṣyakāreṇa prapākaraṇādismṛtīnāṃ paropakārarūpadṛṣṭārthatvena tathā gurvanugamanādyācārāṇāṃ guruprītirūpadṛṣṭārthatvena prāmāṇyamuktam, tadvārtika eva nirastaṃ draṣṭavyam / yāni ca pūrvoktāni dharmasthānāni teṣuca yastāvadṛṣṭor'thaḥ sa pratyakṣādimūla eva / tatra yathāyathaṃ dṛṣṭādṛṣṭaprayojanavibhāga ākare draṣṭavyaḥ / vistarabhayānnocyate iti // iti prathamaṃ smṛtyadhikaraṇam // ----- <B1> (2 adhikaraṇam / ) virodhe tv anapekṣyaṃ syād asati hy anumānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुदर्शनाच् च

hetudarśanāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंसति यद्यपि तापनीयादिप्रत्यक्षश्रुतिमूलस्य वामागमस्य प्रत्यक्षश्रुतिविरुद्धस्य वा प्रामाण्यं दुर्निवारम्; तथापि "पाञ्चरात्रं भागवतं तन्त्रं वैखानसाभिधम् । वेदभ्रष्टान्त्समुद्दिश्य कमलापतिरुक्तवान्" । तथा "अत्यन्तस्खलितानां हि द्विजानां वेदमार्गतः । पाञ्चरात्रादयो मार्गाः कालेनैवोपकारकाः" । तथा "शापाद्वा गौतमादीनां पापाद्वा महतो नराः । ये गता वेदबाह्यत्वं ये च संकीर्णयोनिजाः । ते ऽधिक्रियन्ते तन्त्रादौस्त्रीशूद्राश्च यथायथम्" इत्यादिपुराणवचनेभ्यः अधिकारिविशेषपरतयेष्टमेव तत्प्रामाण्यं, नतु वैदिकाधिकारिविषयम् । अतएव --- तेषु न शिष्टत्रैवर्णिकपरिग्रह इत्यलं विस्तरेण ॥ इति द्वितीयं विरोधाधिकरणम् ॥ - - - - - <ब्१> (३ अधिकरणम् । ) शिष्टाकोपे ऽविरुद्धम् इति चेत्

evaṃsati yadyapi tāpanīyādipratyakṣaśrutimūlasya vāmāgamasya pratyakṣaśrutiviruddhasya vā prāmāṇyaṃ durnivāram; tathāpi "pāñcarātraṃ bhāgavataṃ tantraṃ vaikhānasābhidham / vedabhraṣṭāntsamuddiśya kamalāpatiruktavān" / tathā "atyantaskhalitānāṃ hi dvijānāṃ vedamārgataḥ / pāñcarātrādayo mārgāḥ kālenaivopakārakāḥ" / tathā "śāpādvā gautamādīnāṃ pāpādvā mahato narāḥ / ye gatā vedabāhyatvaṃ ye ca saṃkīrṇayonijāḥ / te 'dhikriyante tantrādaustrīśūdrāśca yathāyatham" ityādipurāṇavacanebhyaḥ adhikāriviśeṣaparatayeṣṭameva tatprāmāṇyaṃ, natu vaidikādhikāriviṣayam / ataeva --- teṣu na śiṣṭatraivarṇikaparigraha ityalaṃ vistareṇa // iti dvitīyaṃ virodhādhikaraṇam // - - - - - <B1> (3 adhikaraṇam / ) śiṣṭākope 'viruddham iti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतश्चाहिंसाद्यर्थस्य शिष्टपरिग्रहे ऽपि तस्य वेदमूलकत्वेनाप्युपपत्तेः तद्विषयशाक्यादिवचनानां शिष्टैः प्रामाण्यानभ्यनुज्ञानात् शिष्टापरिग्रहात् न ततो ज्ञातं सदनुष्ठितं श्रेयस्साधनं भवतीति न तद्विषयतद्वचसां प्रामाण्यमित्यर्थः । तदुक्तं वार्तिके --- तथाच प्रायश्चित्तादिदानकाले यो वाक्यमात्मीयं अन्यकविकृतं वा श्लोकं सूत्रं वोच्चार्य मन्वादिसंवादिप्रायश्चित्तं "दद्यान्न तत् कश्चिदपि धर्मार्थं प्रतिपद्यते । वेदेनैवाभ्यनुज्ञाता येषामेव प्रवक्तृता । नित्यानामभिधेयानां मन्वन्तरयुगादिषु । तेषां विपरिवर्तेषु कुर्वतां धर्मसंहिताः । वचनानि प्रमाणानि नान्येषामिति निश्चयः" । इति ॥ तथा --- "स्मर्यन्ते च पुराणेषु धर्मविप्लुतिहेतुषु । कलौ शाक्यादयस्तेषां को वाक्यं श्रोतुमर्हति" । अतस्सन्मूलमप्यहिंसादिवचनं श्वदृतिप्रक्षिप्तक्षीरवदनुपभोग्यं अविस्त्रम्भणीयं चेति ॥ इति तृतीयं शिष्टाकोपाधिकरणम् ॥ <ब्१> (४ अधिकरणम् । ) अपि वा कारणाग्रहणेप्रयुक्तानिप्रतीयेरन् ॥ अनिबद्धानां वसन्तोत्सवाद्याचाराणां प्रामाण्यं न वेति सन्देहे एतेषां वेदमूलत्वे अष्टकादिवन्मन्वादिभिर्निबन्धनापत्तेः सामान्यतस्तद्विदाञ्चस्मृतिशीले इत्यादिना निबन्धने ऽपि च विशेषतो ऽनिबन्धनेन तेषां श्रुतिदर्शनाभावनिश्चयादप्रामाण्यमिति प्राप्ते --- धर्मबुद्ध्या वैदिकैरनुष्ठीयमानत्वात् स्मृतिवदेव वैदिकत्वम् । विशेषतो ऽनिबन्धनं तु गौरवभिया न दोषः । व्यतिक्रमसाहसदर्शनं तु धर्मबुद्ध्याननुष्ठीयमानत्वात् न वैदिकम् । नचैतावता सर्वस्याप्यवैदिकत्वम् । अत आचाराणामपि धर्माधर्मयोः प्रामाण्यम् ॥ ४ ॥ इति चतुर्थं आचारप्रामाण्याधिकरणम् । <ब्२> (वर्णकान्तरावतरणम्) अथवा --- अत्रोत्सूत्रमथवा न शास्त्रपरिमाणत्वात्

ataścāhiṃsādyarthasya śiṣṭaparigrahe 'pi tasya vedamūlakatvenāpyupapatteḥ tadviṣayaśākyādivacanānāṃ śiṣṭaiḥ prāmāṇyānabhyanujñānāt śiṣṭāparigrahāt na tato jñātaṃ sadanuṣṭhitaṃ śreyassādhanaṃ bhavatīti na tadviṣayatadvacasāṃ prāmāṇyamityarthaḥ / taduktaṃ vārtike --- tathāca prāyaścittādidānakāle yo vākyamātmīyaṃ anyakavikṛtaṃ vā ślokaṃ sūtraṃ voccārya manvādisaṃvādiprāyaścittaṃ "dadyānna tat kaścidapi dharmārthaṃ pratipadyate / vedenaivābhyanujñātā yeṣāmeva pravaktṛtā / nityānāmabhidheyānāṃ manvantarayugādiṣu / teṣāṃ viparivarteṣu kurvatāṃ dharmasaṃhitāḥ / vacanāni pramāṇāni nānyeṣāmiti niścayaḥ" / iti // tathā --- "smaryante ca purāṇeṣu dharmaviplutihetuṣu / kalau śākyādayasteṣāṃ ko vākyaṃ śrotumarhati" / atassanmūlamapyahiṃsādivacanaṃ śvadṛtiprakṣiptakṣīravadanupabhogyaṃ avistrambhaṇīyaṃ ceti // iti tṛtīyaṃ śiṣṭākopādhikaraṇam // <B1> (4 adhikaraṇam / ) api vā kāraṇāgrahaṇeprayuktānipratīyeran // anibaddhānāṃ vasantotsavādyācārāṇāṃ prāmāṇyaṃ na veti sandehe eteṣāṃ vedamūlatve aṣṭakādivanmanvādibhirnibandhanāpatteḥ sāmānyatastadvidāñcasmṛtiśīle ityādinā nibandhane 'pi ca viśeṣato 'nibandhanena teṣāṃ śrutidarśanābhāvaniścayādaprāmāṇyamiti prāpte --- dharmabuddhyā vaidikairanuṣṭhīyamānatvāt smṛtivadeva vaidikatvam / viśeṣato 'nibandhanaṃ tu gauravabhiyā na doṣaḥ / vyatikramasāhasadarśanaṃ tu dharmabuddhyānanuṣṭhīyamānatvāt na vaidikam / nacaitāvatā sarvasyāpyavaidikatvam / ata ācārāṇāmapi dharmādharmayoḥ prāmāṇyam // 4 // iti caturthaṃ ācāraprāmāṇyādhikaraṇam / <B2> (varṇakāntarāvataraṇam) athavā --- atrotsūtramathavā na śāstraparimāṇatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि वा कारणग्रहणे प्रयुक्तानि प्रतीयेरन्

api vā kāraṇagrahaṇe prayuktāni pratīyeran

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनुष्यप्रतिषेधाद्वा तेजोबलवशेन च । यथावा नाविरुद्धत्वं तथा तद्गमयिष्यते" । इति वार्तिकोक्तप्रकारेण कौस्तुभाद्युपपादितेन विरोधपरिहारसंभवात् नैव विरुद्धत्वम् । धर्मबुद्ध्या अनुष्ठीयमानत्वाभावाच्च न सदाचारत्वमपि । अतस्तेषां लोभकामादिरूपदृष्टमूलत्वान्नैव प्रामाण्यम् । एवमात्मतुष्टेरपि यत्र तन्मूलत्वसंभवः, तद्विषये अप्रामाण्ये ऽपि श्रुतिस्मृत्यविरुद्धात्मतुष्टेः संभवत्येव तत् । अतएव आत्मतुष्टेर्धर्मजनकत्वसन्देहे निर्णायिकायाः "यदेव किञ्चनानूचानोभ्यूहत्यार्षं तद्भवती"ति वेदेनैव प्रामाण्याभ्यनुज्ञानात् धर्मत्वज्ञापकत्वस्य स्मृतावप्युक्तेः धर्मे ज्ञाते ज्ञापकतयापि प्रामाण्यमव्याहतमेवेत्यर्थः । एतेन --- नित्यानुमेयत्वस्य पूर्वमेव निराकरणात् प्रत्यक्षश्रुत्यनुभवस्य स्वस्मिन् प्रत्यक्षबाधितत्वात् श्रुत्यनुमापकत्वासंभवात् अप्रामाण्यम् इति --- निरस्तम्; "यदेवे"तिश्रुतेरेव प्रत्यक्षपठिताया इच्छाविषयस्य धर्मत्वबोधिकायाः स्वस्यानुभवसंभवेन तन्मूलकत्वोपपत्तेः । अत्र मतान्तरनिरासः कौस्तुभे द्रष्टव्यः ॥ इति चतुर्थं आचारप्रामाण्याधिकरणम् ॥ - - - - - <ब्१> (५ अधिकरणम् । ) तेष्व् अदर्शनाद् विरोधस्य समा विप्रतिपत्तिः स्यात्

manuṣyapratiṣedhādvā tejobalavaśena ca / yathāvā nāviruddhatvaṃ tathā tadgamayiṣyate" / iti vārtikoktaprakāreṇa kaustubhādyupapāditena virodhaparihārasaṃbhavāt naiva viruddhatvam / dharmabuddhyā anuṣṭhīyamānatvābhāvācca na sadācāratvamapi / atasteṣāṃ lobhakāmādirūpadṛṣṭamūlatvānnaiva prāmāṇyam / evamātmatuṣṭerapi yatra tanmūlatvasaṃbhavaḥ, tadviṣaye aprāmāṇye 'pi śrutismṛtyaviruddhātmatuṣṭeḥ saṃbhavatyeva tat / ataeva ātmatuṣṭerdharmajanakatvasandehe nirṇāyikāyāḥ "yadeva kiñcanānūcānobhyūhatyārṣaṃ tadbhavatī"ti vedenaiva prāmāṇyābhyanujñānāt dharmatvajñāpakatvasya smṛtāvapyukteḥ dharme jñāte jñāpakatayāpi prāmāṇyamavyāhatamevetyarthaḥ / etena --- nityānumeyatvasya pūrvameva nirākaraṇāt pratyakṣaśrutyanubhavasya svasmin pratyakṣabādhitatvāt śrutyanumāpakatvāsaṃbhavāt aprāmāṇyam iti --- nirastam; "yadeve"tiśrutereva pratyakṣapaṭhitāyā icchāviṣayasya dharmatvabodhikāyāḥ svasyānubhavasaṃbhavena tanmūlakatvopapatteḥ / atra matāntaranirāsaḥ kaustubhe draṣṭavyaḥ // iti caturthaṃ ācāraprāmāṇyādhikaraṇam // - - - - - <B1> (5 adhikaraṇam / ) teṣv adarśanād virodhasya samā vipratipattiḥ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रस्था वा तन्निमित्तत्वात्

śāstrasthā vā tannimittatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चोदितं तु प्रतीयेताविरोधात् प्रमाणेन

coditaṃ tu pratīyetāvirodhāt pramāṇena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगशास्त्रम् इति चेत्

prayogaśāstram iti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासंनियमात्

nāsaṃniyamāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवाक्यशेषाच् च

avākyaśeṣāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र च प्रयोगात् संनिधानशास्त्राच् च

sarvatra ca prayogāt saṃnidhānaśāstrāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुमानव्यवस्थानात् तत्संयुक्तं प्रमाणं स्यात्

anumānavyavasthānāt tatsaṃyuktaṃ pramāṇaṃ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि वा सर्वधर्मः स्यात् तन्न्यायत्वाद् विधानस्य

api vā sarvadharmaḥ syāt tannyāyatvād vidhānasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शनाद् विनियोगः स्यात्

darśanād viniyogaḥ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङ्गाभावाच् च नित्यस्य

liṅgābhāvāc ca nityasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आख्या हि देशसंयोगात्

ākhyā hi deśasaṃyogāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न स्याद् देशान्तरेष्व् इति चेत्

na syād deśāntareṣv iti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्याद्योगाख्या हि माथुरवत्

syādyogākhyā hi māthuravat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मधर्मो वा प्रवणवत्

karmadharmo vā pravaṇavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्यं तु कर्तृधर्मेण

tulyaṃ tu kartṛdharmeṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगोत्पत्यशास्त्रत्वाच् छब्देषु न व्यवस्था स्यात्

prayogotpatyaśāstratvāc chabdeṣu na vyavasthā syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दे प्रयत्ननिष्पत्तेर् अपराधस्य भागित्वम्

śabde prayatnaniṣpatter aparādhasya bhāgitvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यायश् चानेकशब्दत्वम्

anyāyaś cānekaśabdatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र तत्त्वम् अभियोगविशेषात् स्यात्

tatra tattvam abhiyogaviśeṣāt syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदशक्तिश् चानुरूपत्वात्

tadaśaktiś cānurūpatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक देशत्वाच् च विभाक्तिव्यत्यये स्यात्

eka deśatvāc ca vibhāktivyatyaye syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगचोदनाभावाद् अर्थैकत्वम् अविभागात्

prayogacodanābhāvād arthaikatvam avibhāgāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्रव्यशब्दत्वात्

adravyaśabdatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यदर्शनाच् च

anyadarśanāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकृतिस् तु क्रियार्थत्वात्

ākṛtis tu kriyārthatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न क्रिया स्याद् इति चेदर्थान्तरे विधानं न द्रव्यम् इति चेत्

na kriyā syād iti cedarthāntare vidhānaṃ na dravyam iti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदर्थत्वात् प्रयोगस्याविभागः

tadarthatvāt prayogasyāvibhāgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.