यद् उक्तम् यदैकस्माद् अपूर्वं तदेतरत् तदर्थं भविष्यति इति तद्गतं तावद् वस्तुधर्मेण विशेषं दर्शयति । कथम् । बह्वदृष्टप्रसङ्गाद् धि धर्मो नेष्टः पदे पदे । नाम्नः फलेन संबन्धे परिहारो न तस्य च ॥ ४६ ॥ एकस्माद् अदृष्टे कल्पिते यदीतरद् दृष्टार्थत्वेन तादर्थ्यं भजते ततो लाघवं लभ्यते । अथ तु तादर्थ्यसिद्धये ततो ऽपि पुनर् अदृष्टं कल्प्यत एव ततो वरं फलेनैव सर्वाणि संबद्धानि । न च संबन्धवैरूप्यक्लेशाश्रयणम् । नाम्नश् च फलसंबन्धे ऽवश्यं धात्वर्थस् तदनुग्रहार्थो ऽभ्युपगन्तव्यः । स च स्वयं निष्पाद्यः सिद्धरूपस्य नामार्थस्य न शक्नोति दृष्टेनोपकर्तुम् । न हि नामार्थस् तम् अपेक्षते । शब्दप्रयोगवेलायाम् एव निष्पन्नतया गम्यमानत्वात्, अपेक्षणीयस्य वा सिद्धत्वेनायोग्यत्वात् । प्रयुज्यते ऽस्मिन् इति चाभिधेय एव प्रयोगः । तदाधारैव हि निष्पन्नरूपोपलब्धिः । अनुत्पन्नत्वे क्रियारूपस्य वक्तव्ये विनाशित्वप्रदर्शनं निष्पन्नस्यापि प्। ९५ क्षणिकत्वेन पुनः पुनर् निष्पत्त्यपेक्षोपपत्तेः । तेभ्यः पराकाङ्क्षा अन्याकाङ्क्षा निष्पाद्यत्वेन वा प्रधानाकाङ्क्षा न विद्यत इत्य् अध्याहारः । अथ वा तेभ्यः परा दूरे आकाङ्क्षेत्य् अर्थः । कुतः । भूतत्वात् इति स्वरूपकथनार्थम् उपन्यस्तं निष्पन्नत्वाद् एवेति पुनर् अन्ते तद् एव हेतुत्वेनोपदिष्टं सूत्रकारेण । येषां तूत्पत्ताव् अर्थे स्वे प्रयोगो न विद्यते तान्य् आख्यातानि तस्मात् तेभ्यः प्रतीयेताश्रितत्वात् प्रयोगस्य
yad uktam yadaikasmād apūrvaṃ tadetarat tadarthaṃ bhaviṣyati iti tadgataṃ tāvad vastudharmeṇa viśeṣaṃ darśayati | katham | bahvadṛṣṭaprasaṅgād dhi dharmo neṣṭaḥ pade pade / nāmnaḥ phalena saṃbandhe parihāro na tasya ca // 46 // ekasmād adṛṣṭe kalpite yadītarad dṛṣṭārthatvena tādarthyaṃ bhajate tato lāghavaṃ labhyate | atha tu tādarthyasiddhaye tato 'pi punar adṛṣṭaṃ kalpyata eva tato varaṃ phalenaiva sarvāṇi saṃbaddhāni | na ca saṃbandhavairūpyakleśāśrayaṇam | nāmnaś ca phalasaṃbandhe 'vaśyaṃ dhātvarthas tadanugrahārtho 'bhyupagantavyaḥ | sa ca svayaṃ niṣpādyaḥ siddharūpasya nāmārthasya na śaknoti dṛṣṭenopakartum | na hi nāmārthas tam apekṣate | śabdaprayogavelāyām eva niṣpannatayā gamyamānatvāt, apekṣaṇīyasya vā siddhatvenāyogyatvāt | prayujyate 'smin iti cābhidheya eva prayogaḥ | tadādhāraiva hi niṣpannarūpopalabdhiḥ | anutpannatve kriyārūpasya vaktavye vināśitvapradarśanaṃ niṣpannasyāpi p. 95 kṣaṇikatvena punaḥ punar niṣpattyapekṣopapatteḥ | tebhyaḥ parākāṅkṣā anyākāṅkṣā niṣpādyatvena vā pradhānākāṅkṣā na vidyata ity adhyāhāraḥ | atha vā tebhyaḥ parā dūre ākāṅkṣety arthaḥ | kutaḥ | bhūtatvāt iti svarūpakathanārtham upanyastaṃ niṣpannatvād eveti punar ante tad eva hetutvenopadiṣṭaṃ sūtrakāreṇa | yeṣāṃ tūtpattāv arthe sve prayogo na vidyate tāny ākhyātāni tasmāt tebhyaḥ pratīyetāśritatvāt prayogasya
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.