यत्रैकमेव कर्मानेकेषु श्रुतं, तत्र क्वोत्पत्तिः क्व च तदनुवादेन गुणार्थं श्रवणमिति जिज्ञासायां, यत्राङ्गबाहुल्यं तत्रोत्पत्तिः; सेवकबाहुल्येन राजावस्थाननिर्णयवत् । वस्तुतस्तु कर्मस्वरूपपरिचायकद्रव्यदेवतादिसाकल्यस्यैव निर्णायकत्वम् । तत्रापि द्वैविध्ये, बहिरङ्गत्वे ऽप्यव्यभिचाराद्देवताया एव, न तु द्रव्यस्येत्याद्यूह्यम् । अतश्चैवं विधनिश्चायकसत्त्वे तत्रैवोत्पत्तिः । अन्यत्र तदनुवादेनाविरोधिगुणान्तरविधानम् । विरोधिनि तु गुणाद्भेद एव । एवं यत्र कस्यचिदपि नियामकस्याभावस्तत्राप्यभ्यासाद्भेदः । न ह्यत्र शाखान्तरन्यायेन सत्यपि सर्वेषामुत्पत्तिपरत्वे कर्मैकत्वम्, तद्वदिहाध्येतृभेदाभावात् । अतो नियामकबलेन यत्रैवोत्पत्तिस्तद्वेदनिबन्धन एव स्वर इति सिद्धम् ॥ ३ ॥ ३७ ॥ इति तृतीयं ज्योतिष्टोमयाजुर्वेदिकताधिकरणम् ॥ <ब्२> उच्चैः ऋचेत्यादिवाक्यविहितस्वरद्वयमेकस्मिन् कर्मणि विकल्पेन विनियुज्यते, उत एक एव स्वरो नियमेनेतिविचारणादध्यायपादप्रकरणसङ्गतीस्तथा प्रासङ्गिकीमनन्तरसङ्गतिं च स्पष्टत्वादनुक्त्वा ज्योतिष्टोमस्य तत्तत्सवनपुरस्कारेण विहितस्वरावरुद्धत्वात् विकल्पपूर्वपक्षस्य उत्पत्तिविधिनिबन्धनस्वरसिद्धान्तस्य चानवकाशात् भाष्याद्युदाहृतमपि ज्योतिष्टोमोदाहरणमुपेक्ष्य अग्निहोत्रादिकर्मविषयत्वेनाभिप्रेत्य विषयाप्रदर्शनेन सामान्यतो न्यायस्वरूपं व्युत्पादयति -------- यत्रैकमेवेति ॥ यद्यपि ऋक्सामयोरुच्चैष्ट्वस्यैव विधानान्न तयोरन्यतरत्र कर्मणो विधेयत्वनिर्णयः स्वरविशेषोपयोगीत्यभिप्रेत्य सूत्रे उभयश्रुतीत्युक्तत्वादनेकेष्विति न युक्तम्; तथापि तत्संग्रहमात्रबुध्द्योपात्तं ज्ञेयम् । अनियमनियमयोः क्वचित् विचारविषयत्वेन दर्शितयोरपि तयोः विचारप्रयोजनत्वात् तद्विषयत्वाभावसूचनाय तद्धेतुभूतस्यैव तद्विषयत्वं दर्शयति --------- तत्रेति ॥ पूर्वपक्षस्य फल्गुतां मत्वा भाष्यकाररीत्या प्रथमतः सिद्धान्तमेवाह -------- यत्राङ्गेति ॥ अनुमापकेन धूमादिना बहुनेवाल्पेनापि वह्न्यनुमितिदर्शनात् अनुमापकगताल्पत्वबहुत्वे न तन्त्रमिति भाष्यकारोक्तं नियामकमयुक्तमभिप्रेत्य वार्तिकोक्तं नियामकमाह --------- वस्तुतस्त्विति ॥ द्रव्यदेवतादेरेव अव्यभिचारान्निर्णायकत्वमित्यर्थः । द्वैविध्य इति ॥ एकत्र वेदे द्रव्यमितरत्र देवताम्नानमित्येवं द्वैविध्यमित्यर्थः । आष्टमिकन्यायेन द्रव्यस्यान्तरङ्गत्वमभिप्रेत्य देवतायाः बहिरङ्गत्वे ऽपीत्युक्तम् । देवताया एवेत्यस्याग्रे निर्णायकत्वमित्यनुषङ्गः ॥ नियामकस्याभाव इति ॥ अनन्यपरविधिपुनःश्रवणस्य सत्त्वादित्यर्थः । एवं यत्रापि स्ववाक्ये कर्ममात्रश्रवणम्, वाक्यान्तरे चैकत्र देवताविधिः, अपरत्र तदविधायैव विरोधिगुणान्तरश्रवणं तत्र सत्युभयत्रापि लिङादिश्रवणात् विधित्वे एकत्रैव देवतादिविधिसमभिव्याहारवति उत्पत्तिविधित्वमन्यत्र तूत्पत्तितात्पर्यकत्वाभावे वाक्यान्तरोपात्तगुणविनियोगोपयोगिप्रकरणोज्जीवनार्थत्वमित्यादिविस्तरः कौस्तुभे द्रष्टव्यः । तद्वेदनिबन्धन एवेति ॥ यत्र द्रव्यदेवतादिश्रवणं तत्रैव तत् कर्तव्यत्वेन चोद्यते । अतः तद्वेदनिबन्धन एव स्वर इत्यर्थः । प्रयोजनं स्पष्टत्वात् नोक्तम् ॥ ॥ इति तृतीयं ज्योतिष्टोमयाजुर्वेदिकताधिकरणम् ॥ - - - - - - <ब्१> (४ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।४) असंयुक्तं प्रकरणाद् इति कर्तव्यतार्थित्वात्
yatraikameva karmānekeṣu śrutaṃ, tatra kvotpattiḥ kva ca tadanuvādena guṇārthaṃ śravaṇamiti jijñāsāyāṃ, yatrāṅgabāhulyaṃ tatrotpattiḥ; sevakabāhulyena rājāvasthānanirṇayavat / vastutastu karmasvarūpaparicāyakadravyadevatādisākalyasyaiva nirṇāyakatvam / tatrāpi dvaividhye, bahiraṅgatve 'pyavyabhicārāddevatāyā eva, na tu dravyasyetyādyūhyam / ataścaivaṃ vidhaniścāyakasattve tatraivotpattiḥ / anyatra tadanuvādenāvirodhiguṇāntaravidhānam / virodhini tu guṇādbheda eva / evaṃ yatra kasyacidapi niyāmakasyābhāvastatrāpyabhyāsādbhedaḥ / na hyatra śākhāntaranyāyena satyapi sarveṣāmutpattiparatve karmaikatvam, tadvadihādhyetṛbhedābhāvāt / ato niyāmakabalena yatraivotpattistadvedanibandhana eva svara iti siddham // 3 // 37 // iti tṛtīyaṃ jyotiṣṭomayājurvedikatādhikaraṇam // <B2> uccaiḥ ṛcetyādivākyavihitasvaradvayamekasmin karmaṇi vikalpena viniyujyate, uta eka eva svaro niyamenetivicāraṇādadhyāyapādaprakaraṇasaṅgatīstathā prāsaṅgikīmanantarasaṅgatiṃ ca spaṣṭatvādanuktvā jyotiṣṭomasya tattatsavanapuraskāreṇa vihitasvarāvaruddhatvāt vikalpapūrvapakṣasya utpattividhinibandhanasvarasiddhāntasya cānavakāśāt bhāṣyādyudāhṛtamapi jyotiṣṭomodāharaṇamupekṣya agnihotrādikarmaviṣayatvenābhipretya viṣayāpradarśanena sāmānyato nyāyasvarūpaṃ vyutpādayati -------- yatraikameveti // yadyapi ṛksāmayoruccaiṣṭvasyaiva vidhānānna tayoranyataratra karmaṇo vidheyatvanirṇayaḥ svaraviśeṣopayogītyabhipretya sūtre ubhayaśrutītyuktatvādanekeṣviti na yuktam; tathāpi tatsaṃgrahamātrabudhdyopāttaṃ jñeyam / aniyamaniyamayoḥ kvacit vicāraviṣayatvena darśitayorapi tayoḥ vicāraprayojanatvāt tadviṣayatvābhāvasūcanāya taddhetubhūtasyaiva tadviṣayatvaṃ darśayati --------- tatreti // pūrvapakṣasya phalgutāṃ matvā bhāṣyakārarītyā prathamataḥ siddhāntamevāha -------- yatrāṅgeti // anumāpakena dhūmādinā bahunevālpenāpi vahnyanumitidarśanāt anumāpakagatālpatvabahutve na tantramiti bhāṣyakāroktaṃ niyāmakamayuktamabhipretya vārtikoktaṃ niyāmakamāha --------- vastutastviti // dravyadevatādereva avyabhicārānnirṇāyakatvamityarthaḥ / dvaividhya iti // ekatra vede dravyamitaratra devatāmnānamityevaṃ dvaividhyamityarthaḥ / āṣṭamikanyāyena dravyasyāntaraṅgatvamabhipretya devatāyāḥ bahiraṅgatve 'pītyuktam / devatāyā evetyasyāgre nirṇāyakatvamityanuṣaṅgaḥ // niyāmakasyābhāva iti // ananyaparavidhipunaḥśravaṇasya sattvādityarthaḥ / evaṃ yatrāpi svavākye karmamātraśravaṇam, vākyāntare caikatra devatāvidhiḥ, aparatra tadavidhāyaiva virodhiguṇāntaraśravaṇaṃ tatra satyubhayatrāpi liṅādiśravaṇāt vidhitve ekatraiva devatādividhisamabhivyāhāravati utpattividhitvamanyatra tūtpattitātparyakatvābhāve vākyāntaropāttaguṇaviniyogopayogiprakaraṇojjīvanārthatvamityādivistaraḥ kaustubhe draṣṭavyaḥ / tadvedanibandhana eveti // yatra dravyadevatādiśravaṇaṃ tatraiva tat kartavyatvena codyate / ataḥ tadvedanibandhana eva svara ityarthaḥ / prayojanaṃ spaṣṭatvāt noktam // // iti tṛtīyaṃ jyotiṣṭomayājurvedikatādhikaraṇam // - - - - - - <B1> (4 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.4) asaṃyuktaṃ prakaraṇād iti kartavyatārthitvāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.