मन्त्राधिकरणे अर्थप्रकाशनार्थानां मन्त्राणां नावान्तरक्रियायोगादित्याचार्योक्त न्यायेन अर्थप्रकाशनक्रियाद्वारा प्रकरणग्राह्यत्वस्याभिहितत्वात् तद्व्यतिरेकं दर्शयितुं लिङ्गाविनियुक्तेत्युक्तम् । अतएव लिङ्गस्य सामान्यसंबन्धबोधकप्रमाणसापेक्षत्वे क्रमसमाख्यावत् प्रकरणमपि सामान्यसंबन्धबोधकत्वेन लिङ्गपादे उपन्यस्तम् ॥ एतच्च श्रुत्यादित्रयविनियुक्तानामवघातादीनां सन्निपातिनां प्रकरणाविषयत्वं सौत्रमसंयुक्तपदमालम्ब्य न्यायसुधोक्तमनुरुध्योक्तम् । प्रकाशकारास्तु --------- सन्निपात्यवघातादीनां प्रकरणग्राह्यत्वप्रदर्शनपरशास्त्रदीपिकास्वारस्येन श्रुत्यादीनां द्वारैदमर्थ्यसमर्पणमात्रपरत्वमङ्गीकृत्य कथंभावाकाङ्क्षयैवावघातादीनामङ्गत्वमाहुः । तत्रैतदधिकरणान्ते असंयुक्तग्रहणं किमर्थम्? श्रुतिलिङ्गवाक्यैः संयुक्तानां द्विबहुत्वयुक्तप्रतिपद्विधीनां पूषादिशब्दतच्छेषाणां च प्रकरणविनियोगनिवृत्त्यर्थम्, प्रकरणविरोधिनावा असंयुक्तमविरोधिसंयुक्तानां व्रीहीन् प्रोक्षति बर्हिर्देवसदनं दामि अरुणया क्रीणातीत्यादीनां प्रकरणस्थव्रीहिबर्हिःक्रयैः संबध्यमानानां प्रकरणसमावेशोपपत्तेः, तत्तु तत्सामर्थ्यसिद्धत्वात् न सूत्रकारेणोक्तमिति वार्तिकमेव मतद्वये मूलमिति नेहान्यतरमतनिष्कर्षे यत्नेन प्रयोजनमिति दिक् ॥ इतिकर्तव्यतात्वं दुर्निरूपमिति यदुक्तं तत् परिहरति ---------- इतिकर्तव्यतात्वं चेति ॥ स्वमते भावनाया यत्नरूपत्वात् तत्रानुग्राहकापेक्षाभावेपि फलद्वारा तत्करणीभूतस्य धात्वर्थस्यापूर्वजनने अस्त्येव तदपेक्षेतीतिकर्तव्यतात्वम् । करणानुग्राहकत्वं नाम स्वकरणनिष्ठशक्तिजनकाकाङ्क्षत्वं यत् भावनायाः तदेव प्रकरणमित्यर्थः । सामग्न्यलाभ इति ॥ यथा दण्डादिवृत्तिशक्तावनवस्थादोषभिया सामग्न्यलाभे ऽनादित्वम् । दण्डवृत्तिशक्तेः जन्यत्वे तस्यां दण्डस्य शक्तिमत्त्वेन कारणत्वे वक्तव्ये तस्यां पुनः तादृशस्य तेन रूपेण कारणत्वे । आनवस्थापत्तिः । प्रकृतेतु अपूर्वजननानुकूलायाः यागनिष्ठशक्तेः कारणापेक्षायां यागस्यैव कारणत्वे ऽनवस्थापत्तेः सन्निहितं प्रयोजनापेक्षप्रयाजादि कारकत्वरूपाङ्गताबोधकत्वस्य प्रकरणनिष्ठत्वात् करणनिष्ठशक्तिजनकत्वरूपकारकत्वेन भावना गृह्णातीत्येवंरूपेतिकर्तव्यताकाङ्क्षा प्रकरणमित्यर्थः । तयाग्रहणमिति ॥ द्रव्यदेवतावामदेव्यादिसिद्धपदार्थानां दृष्टविधया एककरणजनकत्वात् प्रयोजनानाकाङ्क्षत्वेन करणवृत्तिशक्तिजनकत्वेनाग्रहणम् ॥ यत्तु तन्नियमजन्यमदृष्टं तस्य यागनिष्पत्त्यनन्तरमुत्पत्तेः यागं प्रत्यकारणत्वात् तद्वृत्तिशक्तिजनकत्वेनानपेक्षणात् नियमादृष्टोपहितत्वेन रूपेणेष्टमेवेतिकर्तव्यतात्वम्, परन्तु तन्नोदासीनस्य संभवतीत्यवान्तरक्रियायुक्तस्य द्रव्यादेरितिकर्तव्यतात्वव्यवहारः शास्त्र एतन्मूलक एवेत्यर्थः ॥ एवं प्रमाणभूतप्रकरणस्वरूपे ऽभिहिते ऽधुना तस्य पूर्वपूर्वप्रमाणकल्पनतद्विनियोजकताप्रकारं दर्शयति --------- अत्रचेति ॥ निरुक्तपदानामिति ॥ उक्तविधपारिभाषिकपदस्थानापन्नानामवान्तरवाक्यानामित्यर्थः । तन्निष्ठेति ॥ अवान्तरवाक्यार्थनिष्ठेत्यर्थः । अङ्गत्वबोधकतामभिनीय दर्शयति -------- संभवति हीति ॥ महावाक्ये इत्थमिति पदोपात्तानां प्रयाजादीनां स्वर्गकामो यजेतेत्येतत्पदोपात्तभावनायां परंपरया जनकत्वेनान्वयादङ्गत्वघटकीभूतकृतिकारकताबोधकत्वात् उभयाकाङ्क्षालक्षणप्रकरणस्य प्रामाण्यमित्यर्थः । सिद्धान्तमुपसंहरति ------तस्मादिति ॥ एवमनुग्राहकाकाङ्क्षारूपस्य प्रकरणत्वं प्रतिपादितम् स्थिरीकर्तुं यदेतादृशप्रकरणदूषणेन पार्थसारथिना अन्यदेव प्रकरणस्वरूपमुपपादितं तदनूद्य दूषयति --------- यत्त्वत्रेति ॥ प्रकरणस्य प्रयाजादिविशेषसंबन्धबोधकत्वे ऽप्यङ्गत्वस्य तदघटितत्वात् तद्बोधकत्वानुपपत्तिरित्यर्थः । प्रयाजादेरिति ॥ तव मते ऽन्योत्पादानुकूलव्यापारविशेषत्वं प्रयाजादीनां यदि, तदा अपूर्वकल्पना अतः पूर्वमाख्यातार्थोपस्थितिदशायां न तावदपूर्वस्यान्वयित्वं संभवति; तस्यअसत्त्वात् । नापि यागस्य; तस्य प्रयाजाद्यजन्यत्वेन बाधात् । अवशिष्यते परं फलम् । तत्र यथा यागभावनायाः फलभाव्यकत्वाद्यागस्य फलसंबन्धः तथा प्रयाजादिभावनानामपि भावनात्वात् तद्विषयप्रयाजादीनामपि फलसंबन्धापत्तिर्दुर्निवारा ॥ नच समानपदश्रुत्या फलं प्रति यागस्यैव करणत्वं इति नियन्तुं शक्यम्; प्रयाजादीनामपि स्वस्वादृष्टरूपव्यापारसत्त्वेन करणत्वस्य दुर्निवारत्वात् । यागस्य साक्षात् फले समानपदोपात्तत्वाभावेन भावनाद्वारैव तस्य वाच्यत्वात् तदपेक्षया साक्षात् भावनारूपाणां प्रयाजादीनामेव करणत्वौचित्याच्च । अतः फलसंबन्धापत्तिरनिवार्येत्यर्थः । किञ्चेति ॥ यागस्यान्योत्पादने स्वानुष्ठानमात्रसापेक्षस्याप्यन्याकाङ्क्षाभावेन स्वतो निराकाङ्क्षत्वादन्यतराकाङ्क्ष्यैव प्रयाजाद्यङ्गकत्वापत्तिरित्यर्थः । अतो यागस्य अनुग्रहाकाङ्क्षैव प्रकरणं युक्तमिति ॥ प्रयोजनं प्रयाजादीनां विश्वजिन्न्यायेन रात्रिसत्रन्यायेन वा फलार्थत्वात् विकृतावनतिदेशः पूर्वपक्षे, सिद्धान्ते तु स इति स्पष्टत्वान्नोक्तम् ॥ इति चतुर्थं प्रकरणविनियोजकताधिकरणम् ॥ - - - - - - <ब्१> (५ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।५) क्रमश् च देशसामान्यात्
mantrādhikaraṇe arthaprakāśanārthānāṃ mantrāṇāṃ nāvāntarakriyāyogādityācāryokta nyāyena arthaprakāśanakriyādvārā prakaraṇagrāhyatvasyābhihitatvāt tadvyatirekaṃ darśayituṃ liṅgāviniyuktetyuktam / ataeva liṅgasya sāmānyasaṃbandhabodhakapramāṇasāpekṣatve kramasamākhyāvat prakaraṇamapi sāmānyasaṃbandhabodhakatvena liṅgapāde upanyastam // etacca śrutyāditrayaviniyuktānāmavaghātādīnāṃ sannipātināṃ prakaraṇāviṣayatvaṃ sautramasaṃyuktapadamālambya nyāyasudhoktamanurudhyoktam / prakāśakārāstu --------- sannipātyavaghātādīnāṃ prakaraṇagrāhyatvapradarśanaparaśāstradīpikāsvārasyena śrutyādīnāṃ dvāraidamarthyasamarpaṇamātraparatvamaṅgīkṛtya kathaṃbhāvākāṅkṣayaivāvaghātādīnāmaṅgatvamāhuḥ / tatraitadadhikaraṇānte asaṃyuktagrahaṇaṃ kimartham? śrutiliṅgavākyaiḥ saṃyuktānāṃ dvibahutvayuktapratipadvidhīnāṃ pūṣādiśabdataccheṣāṇāṃ ca prakaraṇaviniyoganivṛttyartham, prakaraṇavirodhināvā asaṃyuktamavirodhisaṃyuktānāṃ vrīhīn prokṣati barhirdevasadanaṃ dāmi aruṇayā krīṇātītyādīnāṃ prakaraṇasthavrīhibarhiḥkrayaiḥ saṃbadhyamānānāṃ prakaraṇasamāveśopapatteḥ, tattu tatsāmarthyasiddhatvāt na sūtrakāreṇoktamiti vārtikameva matadvaye mūlamiti nehānyataramataniṣkarṣe yatnena prayojanamiti dik // itikartavyatātvaṃ durnirūpamiti yaduktaṃ tat pariharati ---------- itikartavyatātvaṃ ceti // svamate bhāvanāyā yatnarūpatvāt tatrānugrāhakāpekṣābhāvepi phaladvārā tatkaraṇībhūtasya dhātvarthasyāpūrvajanane astyeva tadapekṣetītikartavyatātvam / karaṇānugrāhakatvaṃ nāma svakaraṇaniṣṭhaśaktijanakākāṅkṣatvaṃ yat bhāvanāyāḥ tadeva prakaraṇamityarthaḥ / sāmagnyalābha iti // yathā daṇḍādivṛttiśaktāvanavasthādoṣabhiyā sāmagnyalābhe 'nāditvam / daṇḍavṛttiśakteḥ janyatve tasyāṃ daṇḍasya śaktimattvena kāraṇatve vaktavye tasyāṃ punaḥ tādṛśasya tena rūpeṇa kāraṇatve / ānavasthāpattiḥ / prakṛtetu apūrvajananānukūlāyāḥ yāganiṣṭhaśakteḥ kāraṇāpekṣāyāṃ yāgasyaiva kāraṇatve 'navasthāpatteḥ sannihitaṃ prayojanāpekṣaprayājādi kārakatvarūpāṅgatābodhakatvasya prakaraṇaniṣṭhatvāt karaṇaniṣṭhaśaktijanakatvarūpakārakatvena bhāvanā gṛhṇātītyevaṃrūpetikartavyatākāṅkṣā prakaraṇamityarthaḥ / tayāgrahaṇamiti // dravyadevatāvāmadevyādisiddhapadārthānāṃ dṛṣṭavidhayā ekakaraṇajanakatvāt prayojanānākāṅkṣatvena karaṇavṛttiśaktijanakatvenāgrahaṇam // yattu tanniyamajanyamadṛṣṭaṃ tasya yāganiṣpattyanantaramutpatteḥ yāgaṃ pratyakāraṇatvāt tadvṛttiśaktijanakatvenānapekṣaṇāt niyamādṛṣṭopahitatvena rūpeṇeṣṭamevetikartavyatātvam, parantu tannodāsīnasya saṃbhavatītyavāntarakriyāyuktasya dravyāderitikartavyatātvavyavahāraḥ śāstra etanmūlaka evetyarthaḥ // evaṃ pramāṇabhūtaprakaraṇasvarūpe 'bhihite 'dhunā tasya pūrvapūrvapramāṇakalpanatadviniyojakatāprakāraṃ darśayati --------- atraceti // niruktapadānāmiti // uktavidhapāribhāṣikapadasthānāpannānāmavāntaravākyānāmityarthaḥ / tanniṣṭheti // avāntaravākyārthaniṣṭhetyarthaḥ / aṅgatvabodhakatāmabhinīya darśayati -------- saṃbhavati hīti // mahāvākye itthamiti padopāttānāṃ prayājādīnāṃ svargakāmo yajetetyetatpadopāttabhāvanāyāṃ paraṃparayā janakatvenānvayādaṅgatvaghaṭakībhūtakṛtikārakatābodhakatvāt ubhayākāṅkṣālakṣaṇaprakaraṇasya prāmāṇyamityarthaḥ / siddhāntamupasaṃharati ------tasmāditi // evamanugrāhakākāṅkṣārūpasya prakaraṇatvaṃ pratipāditam sthirīkartuṃ yadetādṛśaprakaraṇadūṣaṇena pārthasārathinā anyadeva prakaraṇasvarūpamupapāditaṃ tadanūdya dūṣayati --------- yattvatreti // prakaraṇasya prayājādiviśeṣasaṃbandhabodhakatve 'pyaṅgatvasya tadaghaṭitatvāt tadbodhakatvānupapattirityarthaḥ / prayājāderiti // tava mate 'nyotpādānukūlavyāpāraviśeṣatvaṃ prayājādīnāṃ yadi, tadā apūrvakalpanā ataḥ pūrvamākhyātārthopasthitidaśāyāṃ na tāvadapūrvasyānvayitvaṃ saṃbhavati; tasyaasattvāt / nāpi yāgasya; tasya prayājādyajanyatvena bādhāt / avaśiṣyate paraṃ phalam / tatra yathā yāgabhāvanāyāḥ phalabhāvyakatvādyāgasya phalasaṃbandhaḥ tathā prayājādibhāvanānāmapi bhāvanātvāt tadviṣayaprayājādīnāmapi phalasaṃbandhāpattirdurnivārā // naca samānapadaśrutyā phalaṃ prati yāgasyaiva karaṇatvaṃ iti niyantuṃ śakyam; prayājādīnāmapi svasvādṛṣṭarūpavyāpārasattvena karaṇatvasya durnivāratvāt / yāgasya sākṣāt phale samānapadopāttatvābhāvena bhāvanādvāraiva tasya vācyatvāt tadapekṣayā sākṣāt bhāvanārūpāṇāṃ prayājādīnāmeva karaṇatvaucityācca / ataḥ phalasaṃbandhāpattiranivāryetyarthaḥ / kiñceti // yāgasyānyotpādane svānuṣṭhānamātrasāpekṣasyāpyanyākāṅkṣābhāvena svato nirākāṅkṣatvādanyatarākāṅkṣyaiva prayājādyaṅgakatvāpattirityarthaḥ / ato yāgasya anugrahākāṅkṣaiva prakaraṇaṃ yuktamiti // prayojanaṃ prayājādīnāṃ viśvajinnyāyena rātrisatranyāyena vā phalārthatvāt vikṛtāvanatideśaḥ pūrvapakṣe, siddhānte tu sa iti spaṣṭatvānnoktam // iti caturthaṃ prakaraṇaviniyojakatādhikaraṇam // - - - - - - <B1> (5 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.5) kramaś ca deśasāmānyāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.