एवञ्च युष्मदर्थविषयमध्यमपुरुषान्तत्वेनासिशब्दस्य प्रकृतसर्वाग्नेयादिविषयसाधारण- प्रकाशनसामर्थ्यसंभवे ऽपिसादेश्येनोपांशुयाजस्यात्यन्त- सान्निध्यादामन्त्रणविभक्तेश्चाभिमुखविषयत्वादुपांशु- याजस्यमन्त्राकाङ्क्षित्वेनमन्त्राभिमुख्यावगतेरुपांशुयाजमात्रविषयस्याभ् इधानसामर्थ्याख्यस्य लिङ्गस्य कल्पनादभिधेयत्वेन उपांशुयाज एवात्यन्तसान्निध्यादुपतिष्ठत इति तदङ्गमेव मन्त्र इति ॥ सन्निधेस्त्विति ॥ पात्राणामासादनोत्तरकालं प्रोक्षणं शुन्धनं तद्विधिसन्निधौ "शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्यायै" इति पठितस्य शुन्धनप्रकाशनसामर्थ्यात् लिङ्गेन साक्षात् प्रकरणप्राप्तसान्नाय्ययागार्थताबाधात् पात्रविशेषविषये चास्पष्टलिङ्गत्वात् सान्नाय्यपात्रप्रोक्षणविधिसन्निधिक्रमेण सान्नाय्यपात्रप्रोक्षणाङ्गत्वमित्यर्थः । यद्यपि अधिकरणमालायामस्य मन्त्रस्य सान्नाय्यपात्रशुन्धनविधिसन्निध्याम्नानाभावात् "मातरिश्वनो घर्मोसी" त्याद्युत्तरमन्त्राणां कुम्भीपात्रादिसान्नाय्यपात्रप्रकाशकत्वात् तत्सन्निधावाम्नानेन शुन्धनीयमात्रप्रकाशकस्यापि सान्नाय्यपात्रशवन्धनाङ्गत्वमुक्तम्, नतु तद्विधिसन्निध्याम्नानादिति पात्रशुन्धनविधिसन्निधावित्ययुक्तम्; तथापि शाखान्तराभिप्रायेण नेयमिति न दोषः ॥ पशुधर्माणामिति ॥ क्रयसन्निधावुत्पन्नस्यापि दैक्षस्य वाक्यान्तरेण औपवसथ्ये ऽहनि अनुष्ठेयत्वावगमेन बुद्धौ विपरिवृत्तेः पशुधर्माकाङ्क्षित्वाच्च योग्यत्वाच्च स्वसमानदेशे विधिपाठत्वेन कर्तव्यत्वावगमात् प्रयोजनाकाङ्क्षायोग्यांश्चोपाकरणादीन् पशुधर्मान् प्रत्यङ्गत्वेन ग्राहकत्वमनुष्ठानसादेश्यादित्यर्थः । पशुसामानविध्याधिकरणे त्वेतदेव प्रकरणात् सर्वार्थत्वमवान्तरप्रकरणाद्वा सवनीयमात्रार्थत्वमित्याशङ्कयाक्षिप्य समाधीयते इत्यपौनरुक्त्यं वेदितव्यम् ॥ एवं प्राचां रीत्या क्रमोदाहरणानि उक्तानि, तान्याक्षिपन्निव विशेषमाह ------- यद्यपि चैषामिति ॥ काम्ययाज्यानुवाक्यामन्त्राणां पूर्वोक्तरीत्यानुमन्त्रणमन्त्राणां च लिङ्गाद्विनियोगः स्पष्ट एव । लिङ्गादीत्यादिपदेन पशुधर्माणां द्वितीयादिश्रुत्यैव पश्वर्थत्वसंग्रहः । क्रमादीनामित्यत्र यथाक्रमपाठस्यैव क्रमशब्देन विवक्षितत्वात् सन्निध्यनुष्ठानसादेश्ययोरादिपदेन संग्रहः । क्वचिदिति ॥ शुन्धनमन्त्रस्य तैत्तिरीयब्राह्मणे "प्रजापतिः यज्ञं समसृजत्तस्योखे अस्त्रंसेतामि"ति पठित्वा "शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्याया" इति मन्त्रविनियोगमभिधाय "मातरिश्वनो घर्मो ऽसी" त्याम्नातेन वाचनिकसान्नाय्याङ्गसन्दंशस्यैवापूर्वसाधनत्वलक्षणातात्पर्यग्राहकत्वोपपत्तेः सन्निधेः तत्तात्पर्यग्राहकत्वमपि नास्तीत्यभिप्रायेण क्वचिदित्युक्तम् ॥ किञ्च तैत्तिरीयब्राह्मण एवास्य मन्त्रस्य पौरोडाशिकपात्रप्रोक्षणे विनियोगविधानात् सन्निधिमात्रेण सान्नाय्यपात्रमात्रप्रोक्षणाङ्गत्वसिद्धान्तकरणमप्ययुक्तमित्यर्थः । विस्तरस्तु कौस्तुभे द्रष्टव्यः ॥ कौस्तुभोक्तरीत्येति ॥ सा चैवम् ------- यत्र फलवदेकं कर्म समाम्नातम्, स्थलान्तरे चानारभ्यविधयाफलमारादुपकारकम्, तयोश्चोभयोरपि वचनद्वयात् स्वतन्त्रैककालकर्तव्यता, तत्र तस्याफलस्य फलदवङ्गत्वमनुष्ठानसादेश्यमात्रादेव । तत्र फलवतो दर्वीहोमत्वेनापूर्वत्वे उभयाकाङ्क्षया विकृतित्वे ऽन्यतराकाङ्क्षयेति विवेकः ॥ एवञ्च यत्र विभिन्नफलकानेकप्रधानाम्नानं ब्राह्मणे मन्त्रकाण्डे अन्वितेनैव क्रमेण लिङ्गाविषयतया जपादिमन्त्रोच्चारणविधानं तत्र तत्तद्विधीनां पाठक्रमेणैव तत्तत्प्रधानविध्युपस्थापकत्वात् तत्तत्प्रधानाङ्गतत्तन्मन्त्रोच्चारणस्य यथासंख्यपाठात् । तत्रापि विभिन्नफलकप्रमाणानां दर्विहोमत्वेनापूर्वत्वे उभयाकाङ्क्षया विकृतित्वेत्वन्यतराकाङ्क्षयेति विवेकः । एवमुपहोमानां विकृत्यङ्गत्वं सन्निधिपाठादित्यनया रीत्या असंकीर्णोदाहरणानि ऊहनीयानीत्यर्थः ॥ एवं क्रमस्य विनियोजकत्वमुक्त्वा तस्य प्रकरणकल्पकताकथनव्याजेन प्रसङ्गादिह प्राबल्यदौर्बल्ये विचारयति -------- अत्रेति ॥ प्रकरणकल्पकत्वमिति ॥ एवञ्च निराकाङ्क्षानुष्ठानसादेश्यस्थले प्रधानाकाङ्क्षाया एव कल्पनीयत्वात् प्रकरणात् दौर्बल्यम् । साकाङ्क्षानुष्ठानसादेश्यस्थले तु आरादुपकारकविषये न किञ्चित् कल्पनीयम्; तथापि अनुष्ठानसादेश्यस्यारादुपकारकाङ्गविधिपठितत्वाभावात् विधिपाठसन्निधिमात्रघटितात् प्रकरणात् दौर्बल्यम्, विधिसन्निधानस्य पुरःस्फूर्तिकत्वादित्यर्थः । एवमन्यक्रमविनियोज्यारादुपकारकस्थले ऽपि द्रष्टव्यम् । मन्त्रादिरूपेति ॥ तत्रच प्रधानतत्स्मारकाकाङ्क्षाकल्पनं नियमादृष्टद्वारा च स्वाकाङ्क्षाकल्पनेनेतिकर्तव्यतात्वकल्पनमित्युभयाकाङ्क्षारूपप्रकरणकल्पकत्वात् ततो दौर्बल्यमित्यर्थः । तदपेक्षयेति ॥ तच्छब्देन प्रकरणस्य तस्येति द्वितीयतच्छब्देन क्रमस्य ग्रहणम् ॥ तत्रापीति ॥ अन्यतराकाङ्क्षालक्षणक्रमस्य दौर्बल्ये यत्र द्विविधपाठसादेश्यस्यानुष्ठानसादेश्येन विरोधः तत्रेत्यर्थः । पुरःस्फूर्तिकत्वादिति ॥ अनुष्ठानसादेश्ये अनुष्ठानमेव प्रधानस्य पुरःस्फूर्तिकं न विधिः, पाठक्रमेतु विधिपाठस्यैव सन्निहितत्वात् तस्यानुष्ठानापेक्षया पुरःस्फूर्तिकत्वमित्यनुष्ठानसादेश्यस्य दौर्बल्यमित्यर्थः ॥ तयोस्त्विति ॥ पाठसादेश्ययोः परस्परविरोध इत्यर्थः । यथाक्रमपाठस्यैकग्रन्थस्थत्वाभावेन सन्निधिपाठस्यैकग्रन्थस्थतया पुरःस्फूर्तिकत्वात् सन्निधिपाठापेक्षया यथाक्रमपाठस्य दौर्बल्यमिति भावः । प्रयोजनं स्पष्टत्वान्नोक्तम् ॥ इति पञ्चमं स्थानविनियोजकताधिकरणम् ॥ - - - - - - - <ब्१> (६ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।६) आख्या चैवम तदर्थत्वात्
evañca yuṣmadarthaviṣayamadhyamapuruṣāntatvenāsiśabdasya prakṛtasarvāgneyādiviṣayasādhāraṇa- prakāśanasāmarthyasaṃbhave 'pisādeśyenopāṃśuyājasyātyanta- sānnidhyādāmantraṇavibhakteścābhimukhaviṣayatvādupāṃśu- yājasyamantrākāṅkṣitvenamantrābhimukhyāvagaterupāṃśuyājamātraviṣayasyābh idhānasāmarthyākhyasya liṅgasya kalpanādabhidheyatvena upāṃśuyāja evātyantasānnidhyādupatiṣṭhata iti tadaṅgameva mantra iti // sannidhestviti // pātrāṇāmāsādanottarakālaṃ prokṣaṇaṃ śundhanaṃ tadvidhisannidhau "śundhadhvaṃ daivyāya karmaṇe devayajyāyai" iti paṭhitasya śundhanaprakāśanasāmarthyāt liṅgena sākṣāt prakaraṇaprāptasānnāyyayāgārthatābādhāt pātraviśeṣaviṣaye cāspaṣṭaliṅgatvāt sānnāyyapātraprokṣaṇavidhisannidhikrameṇa sānnāyyapātraprokṣaṇāṅgatvamityarthaḥ / yadyapi adhikaraṇamālāyāmasya mantrasya sānnāyyapātraśundhanavidhisannidhyāmnānābhāvāt "mātariśvano gharmosī" tyādyuttaramantrāṇāṃ kumbhīpātrādisānnāyyapātraprakāśakatvāt tatsannidhāvāmnānena śundhanīyamātraprakāśakasyāpi sānnāyyapātraśavandhanāṅgatvamuktam, natu tadvidhisannidhyāmnānāditi pātraśundhanavidhisannidhāvityayuktam; tathāpi śākhāntarābhiprāyeṇa neyamiti na doṣaḥ // paśudharmāṇāmiti // krayasannidhāvutpannasyāpi daikṣasya vākyāntareṇa aupavasathye 'hani anuṣṭheyatvāvagamena buddhau viparivṛtteḥ paśudharmākāṅkṣitvācca yogyatvācca svasamānadeśe vidhipāṭhatvena kartavyatvāvagamāt prayojanākāṅkṣāyogyāṃścopākaraṇādīn paśudharmān pratyaṅgatvena grāhakatvamanuṣṭhānasādeśyādityarthaḥ / paśusāmānavidhyādhikaraṇe tvetadeva prakaraṇāt sarvārthatvamavāntaraprakaraṇādvā savanīyamātrārthatvamityāśaṅkayākṣipya samādhīyate ityapaunaruktyaṃ veditavyam // evaṃ prācāṃ rītyā kramodāharaṇāni uktāni, tānyākṣipanniva viśeṣamāha ------- yadyapi caiṣāmiti // kāmyayājyānuvākyāmantrāṇāṃ pūrvoktarītyānumantraṇamantrāṇāṃ ca liṅgādviniyogaḥ spaṣṭa eva / liṅgādītyādipadena paśudharmāṇāṃ dvitīyādiśrutyaiva paśvarthatvasaṃgrahaḥ / kramādīnāmityatra yathākramapāṭhasyaiva kramaśabdena vivakṣitatvāt sannidhyanuṣṭhānasādeśyayorādipadena saṃgrahaḥ / kvaciditi // śundhanamantrasya taittirīyabrāhmaṇe "prajāpatiḥ yajñaṃ samasṛjattasyokhe astraṃsetāmi"ti paṭhitvā "śundhadhvaṃ daivyāya karmaṇe devayajyāyā" iti mantraviniyogamabhidhāya "mātariśvano gharmo 'sī" tyāmnātena vācanikasānnāyyāṅgasandaṃśasyaivāpūrvasādhanatvalakṣaṇātātparyagrāhakatvopapatteḥ sannidheḥ tattātparyagrāhakatvamapi nāstītyabhiprāyeṇa kvacidityuktam // kiñca taittirīyabrāhmaṇa evāsya mantrasya pauroḍāśikapātraprokṣaṇe viniyogavidhānāt sannidhimātreṇa sānnāyyapātramātraprokṣaṇāṅgatvasiddhāntakaraṇamapyayuktamityarthaḥ / vistarastu kaustubhe draṣṭavyaḥ // kaustubhoktarītyeti // sā caivam ------- yatra phalavadekaṃ karma samāmnātam, sthalāntare cānārabhyavidhayāphalamārādupakārakam, tayoścobhayorapi vacanadvayāt svatantraikakālakartavyatā, tatra tasyāphalasya phaladavaṅgatvamanuṣṭhānasādeśyamātrādeva / tatra phalavato darvīhomatvenāpūrvatve ubhayākāṅkṣayā vikṛtitve 'nyatarākāṅkṣayeti vivekaḥ // evañca yatra vibhinnaphalakānekapradhānāmnānaṃ brāhmaṇe mantrakāṇḍe anvitenaiva krameṇa liṅgāviṣayatayā japādimantroccāraṇavidhānaṃ tatra tattadvidhīnāṃ pāṭhakrameṇaiva tattatpradhānavidhyupasthāpakatvāt tattatpradhānāṅgatattanmantroccāraṇasya yathāsaṃkhyapāṭhāt / tatrāpi vibhinnaphalakapramāṇānāṃ darvihomatvenāpūrvatve ubhayākāṅkṣayā vikṛtitvetvanyatarākāṅkṣayeti vivekaḥ / evamupahomānāṃ vikṛtyaṅgatvaṃ sannidhipāṭhādityanayā rītyā asaṃkīrṇodāharaṇāni ūhanīyānītyarthaḥ // evaṃ kramasya viniyojakatvamuktvā tasya prakaraṇakalpakatākathanavyājena prasaṅgādiha prābalyadaurbalye vicārayati -------- atreti // prakaraṇakalpakatvamiti // evañca nirākāṅkṣānuṣṭhānasādeśyasthale pradhānākāṅkṣāyā eva kalpanīyatvāt prakaraṇāt daurbalyam / sākāṅkṣānuṣṭhānasādeśyasthale tu ārādupakārakaviṣaye na kiñcit kalpanīyam; tathāpi anuṣṭhānasādeśyasyārādupakārakāṅgavidhipaṭhitatvābhāvāt vidhipāṭhasannidhimātraghaṭitāt prakaraṇāt daurbalyam, vidhisannidhānasya puraḥsphūrtikatvādityarthaḥ / evamanyakramaviniyojyārādupakārakasthale 'pi draṣṭavyam / mantrādirūpeti // tatraca pradhānatatsmārakākāṅkṣākalpanaṃ niyamādṛṣṭadvārā ca svākāṅkṣākalpanenetikartavyatātvakalpanamityubhayākāṅkṣārūpaprakaraṇakalpakatvāt tato daurbalyamityarthaḥ / tadapekṣayeti // tacchabdena prakaraṇasya tasyeti dvitīyatacchabdena kramasya grahaṇam // tatrāpīti // anyatarākāṅkṣālakṣaṇakramasya daurbalye yatra dvividhapāṭhasādeśyasyānuṣṭhānasādeśyena virodhaḥ tatretyarthaḥ / puraḥsphūrtikatvāditi // anuṣṭhānasādeśye anuṣṭhānameva pradhānasya puraḥsphūrtikaṃ na vidhiḥ, pāṭhakrametu vidhipāṭhasyaiva sannihitatvāt tasyānuṣṭhānāpekṣayā puraḥsphūrtikatvamityanuṣṭhānasādeśyasya daurbalyamityarthaḥ // tayostviti // pāṭhasādeśyayoḥ parasparavirodha ityarthaḥ / yathākramapāṭhasyaikagranthasthatvābhāvena sannidhipāṭhasyaikagranthasthatayā puraḥsphūrtikatvāt sannidhipāṭhāpekṣayā yathākramapāṭhasya daurbalyamiti bhāvaḥ / prayojanaṃ spaṣṭatvānnoktam // iti pañcamaṃ sthānaviniyojakatādhikaraṇam // - - - - - - - <B1> (6 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.6) ākhyā caivama tadarthatvāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.