नगणद्वयानंतरं सप्तभिर्यैः प्रचितको नाम दण्डकः स्मृतः । पूर्ववदत्रापि प्रतिचरणविवृद्धरेफक्रमेण यगणादिसमस्तगणवृद्ध्या दण्डका भवन्ति । यथा । पूर्वमेकैकाक्षरवृद्ध्या छंदसां वृद्धिरुक्तास्तथा रेफोपलक्षिता त्रयेण वृद्धिः सा चाचार्यपारंपर्योपदेशात् तावद्ग्राह्या यावदेकोनमक्षरसाहस्रं भवन्ति । यद्यपि कैश्चिदुक्तं सहस्राक्षरपर्यन्ता दण्डका इति तथापि तृकाणां वृद्ध्या एकोनमेव सहस्रं भवन्तीति ॥ ११८ ॥ ॥ इति दण्डकप्रकरणम् ॥ इति सुल्हणविरचितायां सुकविहृदयानंदिन्यभिधानायां वृत्तरत्नाकरछन्दोवृत्तौ समवृत्ताध्यायस्तृतीयः ॥ चतुर्थो ऽध्यायः अर्धसमवृताध्यायः अथार्धसमवृत्ताध्यायमाह । विषमे यदि सौ सलगा दले । भौ युजि भाद्गुरुकावुपचित्रम्
nagaṇadvayānaṃtaraṃ saptabhiryaiḥ pracitako nāma daṇḍakaḥ smṛtaḥ / pūrvavadatrāpi praticaraṇavivṛddharephakrameṇa yagaṇādisamastagaṇavṛddhyā daṇḍakā bhavanti / yathā / pūrvamekaikākṣaravṛddhyā chaṃdasāṃ vṛddhiruktāstathā rephopalakṣitā trayeṇa vṛddhiḥ sā cācāryapāraṃparyopadeśāt tāvadgrāhyā yāvadekonamakṣarasāhasraṃ bhavanti / yadyapi kaiściduktaṃ sahasrākṣaraparyantā daṇḍakā iti tathāpi tṛkāṇāṃ vṛddhyā ekonameva sahasraṃ bhavantīti || 118 || // iti daṇḍakaprakaraṇam // iti sulhaṇaviracitāyāṃ sukavihṛdayānaṃdinyabhidhānāyāṃ vṛttaratnākarachandovṛttau samavṛttādhyāyastṛtīyaḥ // caturtho 'dhyāyaḥ ardhasamavṛtādhyāyaḥ athārdhasamavṛttādhyāyamāha / viṣame yadi sau salagā dale / bhau yuji bhādgurukāvupacitram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पादे इति वक्तव्ये अर्धसमवृत्ताध्याये त्वर्धापेक्षया अर्ध इत्युक्तं सूत्रकारेणेति न दोषः । विषमे प्रथमे तृतीये पादे त्रयः सगणा लघुर्गुरुर्यदि युजि समे द्वितीये चतुर्थे भगणत्रयं द्वौ गुरू तदा उपचित्रा नामार्धसमवृत्तं भवति । यथा । त्वदरातिपुरे क्षिति योद्धसे मुक्तमहोरगकंचुकेवंति (?) । उपचित्रमुदीक्ष्य दिवा भयान्नो विविशुर्भवनानि हरिण्यः ॥ १ ॥ भत्रयमोजगतं गुरुणी चेद्युजि च नजौ ज्ययुतौ द्रुतमध्या
atra pāde iti vaktavye ardhasamavṛttādhyāye tvardhāpekṣayā ardha ityuktaṃ sūtrakāreṇeti na doṣaḥ / viṣame prathame tṛtīye pāde trayaḥ sagaṇā laghurgururyadi yuji same dvitīye caturthe bhagaṇatrayaṃ dvau gurū tadā upacitrā nāmārdhasamavṛttaṃ bhavati / yathā / tvadarātipure kṣiti yoddhase muktamahoragakaṃcukevaṃti (?) / upacitramudīkṣya divā bhayānno viviśurbhavanāni hariṇyaḥ || 1 || bhatrayamojagataṃ guruṇī cedyuji ca najau jyayutau drutamadhyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्यार्धसमवृत्तस्य औजे विषमे प्रथमे तृतीये पादे भगणत्रयं द्वौ गुरू यदि युजि समे द्वितीये चतुर्थे नगणजगणौ जगणयगणौ च तद्वृत्तं द्रुतमध्या नाम । यथा । दृष्टिविलासविशेषमशेषं विविधगतीरवचोरचनां च । यौवनमेव वधू द्रुतमध्यापयति मनोभवदत्तविवेका ॥ २ ॥ सयुगात्सगुरू विषमे चेत् । भाविह वेगवती युजि भाद्गौ
yasyārdhasamavṛttasya auje viṣame prathame tṛtīye pāde bhagaṇatrayaṃ dvau gurū yadi yuji same dvitīye caturthe nagaṇajagaṇau jagaṇayagaṇau ca tadvṛttaṃ drutamadhyā nāma / yathā / dṛṣṭivilāsaviśeṣamaśeṣaṃ vividhagatīravacoracanāṃ ca / yauvanameva vadhū drutamadhyāpayati manobhavadattavivekā || 2 || sayugātsagurū viṣame cet / bhāviha vegavatī yuji bhādgau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषमे पादे त्रयः सगणा गुरुश्च युजि समे भवणत्रयं द्वौ गुरू च तदा वेगवती नाम । यथा । सुकृतैकनिधेः स्मरबन्धोः कस्यचिदालयमालि सलीलम् । इयमुन्नतपीननितम्बा गच्छति वेगवती मदनार्ता ॥ ३ ॥ औजे तपरौ जरौ गुरुश्चेत् । म्सौ ज्गौ भद्रविराड्भवेदनोजे
viṣame pāde trayaḥ sagaṇā guruśca yuji same bhavaṇatrayaṃ dvau gurū ca tadā vegavatī nāma / yathā / sukṛtaikanidheḥ smarabandhoḥ kasyacidālayamāli salīlam / iyamunnatapīnanitambā gacchati vegavatī madanārtā || 3 || auje taparau jarau guruścet / msau jgau bhadravirāḍbhavedanoje
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
औजे विषमे पादे प्रथमे तृतीये तगणात्परौ जगणरगणौ गुरुश्चेद्यदि भवति अनोजे समे द्वितीये चतुर्थे पादे मगणसगणजगणा गुरू च भवन्ति तद्वृत्तं भद्रविराट् नाम । यथा । कुन्देन्दुसमुज्ज्वलेन बद्धं ब्रह्माण्डोदरवर्तिनां नरेन्द्र । नीता हरशैलसंध्यमेते शुद्धभद्रविराड् पयसे यशस्ते ॥ ४ ॥ असमे सजौ सगुरुयुक्तौ केतुमती समे भरनगाद्गः
auje viṣame pāde prathame tṛtīye tagaṇātparau jagaṇaragaṇau guruścedyadi bhavati anoje same dvitīye caturthe pāde magaṇasagaṇajagaṇā gurū ca bhavanti tadvṛttaṃ bhadravirāṭ nāma / yathā / kundendusamujjvalena baddhaṃ brahmāṇḍodaravartināṃ narendra / nītā haraśailasaṃdhyamete śuddhabhadravirāḍ payase yaśaste || 4 || asame sajau saguruyuktau ketumatī same bharanagādgaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असमे विषमे पादे सगणजगणसगणा गुरुश्च समे द्वितीये चतुर्थे भगणरगणनगणा द्वौ गुरू च तद्वृत्तं केतुमती नाम । यथा । भवता रणांगणगतेन प्रस्फुरितासिमात्रसचिवेन । विजितामराश्वगजयुक्ता केतुमती नरेन्द्र रिपुसेना ॥ ५ ॥ आख्यानिकी तौ जगुरू गमोजे जतावनोजे जगुरू गुरुश्चेत्
asame viṣame pāde sagaṇajagaṇasagaṇā guruśca same dvitīye caturthe bhagaṇaragaṇanagaṇā dvau gurū ca tadvṛttaṃ ketumatī nāma / yathā / bhavatā raṇāṃgaṇagatena prasphuritāsimātrasacivena / vijitāmarāśvagajayuktā ketumatī narendra ripusenā || 5 || ākhyānikī tau jagurū gamoje jatāvanoje jagurū guruścet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
औजे प्रथमे तृतीये पादे तगणौ द्वौ जगणो गुरू च अनोजे द्वितीये चतुर्थे जगणतगणौ जगणो द्वौ गुरू च तद्वृत्तं आख्यानिकी नाम । यथा । ये ये त्वया संजति शत्रुभूपा हता हताशेषविपक्षवर्ग । आख्यानिकी कीर्तिरवन्तिनाथ बभूव ते संचरितांतरिक्षे ॥ ६ ॥ जतौ जगौ गो विषमे समे स्यात्तौ ज्गौ गमेषा विपरीतपूर्वा
auje prathame tṛtīye pāde tagaṇau dvau jagaṇo gurū ca anoje dvitīye caturthe jagaṇatagaṇau jagaṇo dvau gurū ca tadvṛttaṃ ākhyānikī nāma / yathā / ye ye tvayā saṃjati śatrubhūpā hatā hatāśeṣavipakṣavarga / ākhyānikī kīrtiravantinātha babhūva te saṃcaritāṃtarikṣe || 6 || jatau jagau go viṣame same syāttau jgau gameṣā viparītapūrvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य प्रथमे तृतीये पादे जगणतगणजगणा द्वौ गुरू च समे पादे द्वौ तगणौ जगणो द्वौ गुरू च तद्वृत्तं विपरीताख्यानिकी नाम । यथा । ध्रुवं समागच्छति जीवितेश श्रुत्वादिकारुण्यपरं वचो मे । भवेन्न चेद्दैववशादिहान्या आख्यानिकी मे विपरीतपूर्वा ॥ आख्यानिकी वार्ताहारिकोच्यते । एतयोश्च पूर्वोक्तोपजात्यंतर्गतत्वे विशेषसंज्ञार्धसमवृत्ताध्याये पाठः ॥ ७ ॥ सयुगात्सलघू विषमे गुरुर्युजि नभौ च भरौ हरिणप्लुता
yasya prathame tṛtīye pāde jagaṇatagaṇajagaṇā dvau gurū ca same pāde dvau tagaṇau jagaṇo dvau gurū ca tadvṛttaṃ viparītākhyānikī nāma / yathā / dhruvaṃ samāgacchati jīviteśa śrutvādikāruṇyaparaṃ vaco me / bhavenna ceddaivavaśādihānyā ākhyānikī me viparītapūrvā // ākhyānikī vārtāhārikocyate / etayośca pūrvoktopajātyaṃtargatatve viśeṣasaṃjñārdhasamavṛttādhyāye pāṭhaḥ || 7 || sayugātsalaghū viṣame gururyuji nabhau ca bharau hariṇaplutā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्या विषमे पादे सगणत्रयं लघुगुरू च समे पादे नगणभगणौ भगणरगणौ च तद्वृत्तं हरिणप्लुता नाम । यथा । यदि शीघ्रगतिर्हरिणप्लुतान्सुविषमांस्तनुते पथिकः पथि । जलदागमने प्रियया तदा भवति संगतिरर्धशरीरया ॥ ८ ॥ अयुजि ननरला गुरुः समे न्जमपरवक्त्रमिदं ततो जरौ
yasyā viṣame pāde sagaṇatrayaṃ laghugurū ca same pāde nagaṇabhagaṇau bhagaṇaragaṇau ca tadvṛttaṃ hariṇaplutā nāma / yathā / yadi śīghragatirhariṇaplutānsuviṣamāṃstanute pathikaḥ pathi / jaladāgamane priyayā tadā bhavati saṃgatirardhaśarīrayā || 8 || ayuji nanaralā guruḥ same njamaparavaktramidaṃ tato jarau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषमे पादे नगणौ रगणो लघुश्च गुरुश्च भवन्ति समे पादे नगणजगणौ जगणरगणौ तद्वृत्तं अपरवक्त्रं नाम । यथा । जलदगलपिशंगलोचनं मदनरिपोः शशिखण्डमण्डितम् । अपहरतु भयानि दक्षिणं तदपरवक्त्रभयंकरं सताम् ॥ अस्य वैतालीयान्तर्गतत्वे ऽपि विशेषसंज्ञार्थ इहोपन्यासः ॥ ९ ॥ अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा
viṣame pāde nagaṇau ragaṇo laghuśca guruśca bhavanti same pāde nagaṇajagaṇau jagaṇaragaṇau tadvṛttaṃ aparavaktraṃ nāma / yathā / jaladagalapiśaṃgalocanaṃ madanaripoḥ śaśikhaṇḍamaṇḍitam / apaharatu bhayāni dakṣiṇaṃ tadaparavaktrabhayaṃkaraṃ satām // asya vaitālīyāntargatatve 'pi viśeṣasaṃjñārtha ihopanyāsaḥ || 9 || ayuji nayugarephato yakāro yuji ca najau jaragāśca puṣpitāgrā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य विषमे पादे नगणद्वयं रगणात्परो यगणः समे नगणजगणौ जगणरगणौ गुरुश्च तद्वृत्तं पुष्पिताग्रा नाम । चलकिशलयवत्यशोकशाखा तव चरणाहतिमात्रपुष्पिताग्रा । शशिमुखि सखि मुञ्च मानमस्या मदनमहोत्सव एष याति शून्या ॥ इयमप्यौपच्छन्दसिकं विशेषसंज्ञाज्ञापकार्थमत्रोच्यते ॥ १० ॥ वदन्त्यपरवक्त्राख्यं वैतालीयं विपश्चितम् । पुष्पिताग्राभिधं केचिदौपच्छंदसिकं तथा
yasya viṣame pāde nagaṇadvayaṃ ragaṇātparo yagaṇaḥ same nagaṇajagaṇau jagaṇaragaṇau guruśca tadvṛttaṃ puṣpitāgrā nāma / calakiśalayavatyaśokaśākhā tava caraṇāhatimātrapuṣpitāgrā / śaśimukhi sakhi muñca mānamasyā madanamahotsava eṣa yāti śūnyā // iyamapyaupacchandasikaṃ viśeṣasaṃjñājñāpakārthamatrocyate || 10 || vadantyaparavaktrākhyaṃ vaitālīyaṃ vipaścitam / puṣpitāgrābhidhaṃ kecidaupacchaṃdasikaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्यादयुग्मके रजौ रजौ समे तु जरौ जरौ गुरुर्यवात्परा मतीयम्
syādayugmake rajau rajau same tu jarau jarau gururyavātparā matīyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.