एष सर्वेषु भूतेषु गूढो ऽत्मा न प्रकाशते । दृष्यते त्व् अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ ननु गतिश् चेद् आगत्यापि भवितव्यम्, कथं "यस्माद् भूयो न जायते" (कउ ३।८) इति । नैष दोषः । सर्वस्य प्रत्यगात्मत्वाद् अवगतिर् एव गतिर् इत्य् उपचर्यते । प्रत्यगात्मत्वञ् च दर्शितम् इन्द्रियमनोबुद्धिपरत्वेन । यो हि गन्ता सो ऽयम् अप्रत्यग्रूपं गच्छत्य् अनात्मभूतं न विन्दति स्वरूपेण । तथा च श्रुतिः -- "अनध्वगा अध्वसु पारयिष्णवः" (इतिहास-उपनिषद् १८) इत्य् आद्या । तथा च दर्शयति प्रत्यगात्मत्वं सर्वस्य । एष पुरुषः सर्वेषु ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु भूतेषु गूढः संवृतो दर्शनश्रवणादिकर्माविद्यामायाच् छन्नो ऽत एवात्मा न प्रकाशत आत्मत्वेन कस्यचित् । आहो ऽतिगम्भीरा दुरवगाह्या विचित्रा चेयं माया, यद् अयं सर्वो जन्तुः परमार्थतः परमार्थसतत्त्वो ऽप्य् एवं बोध्यमानो ऽहं परमात्मेति न गृह्णाति, अनात्मानं देहेन्द्रियादिसङ्घातम् आत्मनो दृश्यमानम् अपि घटादिवद् आत्मत्वेनाहम् अमुष्य पुत्र इत्य् अनुच्यमानो ऽपि गृह्णाति । नूनं परस्यैव मायया मोमुह्यमानः सर्वो लोको बम्भ्रमीति । तथा च स्मरणम् "नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः" (भ्ग् ७।२५) इत्य् आदि । ननु विरुद्धम् इदम् उच्यते "मत्वा धीरो न शोचति" (कउ २।२२) "न प्रकाशते" (कउ ३।१२) इति च । नैतद् एवम् । असंस्कृतबुद्धेर् अविज्ञेयत्वान् न प्रकाशत इत्य् उक्तम् । दृश्यते तु संस्कृतयाग्र्यया अग्रम् इवाग्र्यया तया, एकाग्रतयोपेतयेत्य् एतत् सूक्ष्मया सूक्ष्मवस्तुनिरूपणपरया । कैः । सूक्ष्मदर्शिभिर् इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था इत्य् आदिप्रकारेण सूक्ष्मतापारम्पर्यदर्शनेन परं सूक्ष्मं द्रष्टुं शीलं येषां ते सूक्ष्मदर्शिनस् तैः सूक्ष्मदर्शिभिः पण्डितैर् इत्य् एतत् ॥ कउभ्_३।१२।१,३।१२ ॥
eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍho 'tmā na prakāśate / dṛṣyate tv agryayā buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ // nanu gatiś ced āgatyāpi bhavitavyam, kathaṃ "yasmād bhūyo na jāyate" (KaU 3.8) iti / naiṣa doṣaḥ / sarvasya pratyagātmatvād avagatir eva gatir ity upacaryate / pratyagātmatvañ ca darśitam indriyamanobuddhiparatvena / yo hi gantā so 'yam apratyagrūpaṃ gacchaty anātmabhūtaṃ na vindati svarūpeṇa / tathā ca śrutiḥ -- "anadhvagā adhvasu pārayiṣṇavaḥ" (Itihāsa-Upaniṣad 18) ity ādyā / tathā ca darśayati pratyagātmatvaṃ sarvasya / eṣa puruṣaḥ sarveṣu brahmādistambaparyanteṣu bhūteṣu gūḍhaḥ saṃvṛto darśanaśravaṇādikarmāvidyāmāyāc channo 'ta evātmā na prakāśata ātmatvena kasyacit / āho 'tigambhīrā duravagāhyā vicitrā ceyaṃ māyā, yad ayaṃ sarvo jantuḥ paramārthataḥ paramārthasatattvo 'py evaṃ bodhyamāno 'haṃ paramātmeti na gṛhṇāti, anātmānaṃ dehendriyādisaṅghātam ātmano dṛśyamānam api ghaṭādivad ātmatvenāham amuṣya putra ity anucyamāno 'pi gṛhṇāti / nūnaṃ parasyaiva māyayā momuhyamānaḥ sarvo loko bambhramīti / tathā ca smaraṇam "nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyāsamāvṛtaḥ" (BhG 7.25) ity ādi / nanu viruddham idam ucyate "matvā dhīro na śocati" (KaU 2.22) "na prakāśate" (KaU 3.12) iti ca / naitad evam / asaṃskṛtabuddher avijñeyatvān na prakāśata ity uktam / dṛśyate tu saṃskṛtayāgryayā agram ivāgryayā tayā, ekāgratayopetayety etat sūkṣmayā sūkṣmavastunirūpaṇaparayā / kaiḥ / sūkṣmadarśibhir indriyebhyaḥ parā hy arthā ity ādiprakāreṇa sūkṣmatāpāramparyadarśanena paraṃ sūkṣmaṃ draṣṭuṃ śīlaṃ yeṣāṃ te sūkṣmadarśinas taiḥ sūkṣmadarśibhiḥ paṇḍitair ity etat // KaUBh_3.12/1,3.12 //
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.