उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ ।
तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥
तत्राख्यायिका विद्यास्तुत्यर्था । उशन् कामयमानो ह वा इति वृत्तार्थस्मरणार्थौ निपातौ । वाजमन्नं तद्दानादिनिमित्तं श्रवो यशो यस्य स वाजश्रवा, रूढितो वा, तस्यापत्यं वाजश्रवसः । स किल विश्वजिता सर्वमेधेनेजे तत्फलं कामयमानः । तस्मिन् क्रतौ सर्ववेदसं सर्वस्वं धनं ददौ दत्तवान् । तस्य यजमानस्य ह नचिकेता नाम पुत्रः किलास बभूव ॥ कउभ्_१।१।१,१।१ ॥
uśan ha vai vājaśravasaḥ sarvavedasaṃ dadau /
tasya ha naciketā nāma putra āsa //
tatrākhyāyikā vidyāstutyarthā / uśan kāmayamāno ha vā iti vṛttārthasmaraṇārthau nipātau / vājamannaṃ taddānādinimittaṃ śravo yaśo yasya sa vājaśravā, rūḍhito vā, tasyāpatyaṃ vājaśravasaḥ / sa kila viśvajitā sarvamedheneje tatphalaṃ kāmayamānaḥ / tasmin kratau sarvavedasaṃ sarvasvaṃ dhanaṃ dadau dattavān / tasya yajamānasya ha naciketā nāma putraḥ kilāsa babhūva // KaUBh_1.1/1,1.1 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं ह कुमारं सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धाविवेश सो ऽमन्यत ॥
तं ह नचिकेतसं कुमारं प्रथमवयसं सन्तम् अप्राप्तजननशक्तिं बालम् एव श्रद्धास्तिक्यबुद्धिः पितुर् हितकामप्रयुक्तविवेश प्रविष्टवती । कस्मिन् काल इत्य् आह -- ऋत्विग्भ्यः सदस्येभ्यश् च दक्षिणासु नीयमानासु विभागेनोपनीयमानासु दक्षिणार्थासु गोषु, स आविष्टश्रद्धो नचिकेता अमन्यत ॥ कउभ्_१।२।१,१।२ ॥
taṃ ha kumāraṃ santaṃ dakṣiṇāsu nīyamānāsu śraddhāviveśa so 'manyata //
taṃ ha naciketasaṃ kumāraṃ prathamavayasaṃ santam aprāptajananaśaktiṃ bālam eva śraddhāstikyabuddhiḥ pitur hitakāmaprayuktaviveśa praviṣṭavatī / kasmin kāla ity āha -- ṛtvigbhyaḥ sadasyebhyaś ca dakṣiṇāsu nīyamānāsu vibhāgenopanīyamānāsu dakṣiṇārthāsu goṣu, sa āviṣṭaśraddho naciketā amanyata // KaUBh_1.2/1,1.2 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः ।
अनन्दा नाम ते लोकास्तान्स गच्छति ता ददत् ॥
कथम् इत्य् उच्यते -- पीतोदका इत्य् आदिना दक्षिणार्था गावो विशेष्यन्ते । पीतम् उदकं याभिस् ताः पीतोदकाः । जग्धं भक्षितं तृणं याभिस् ता जग्धतृणाः । दुग्धो दोहः क्षीराख्यो यासां ता दुग्धदोहाः । निरिन्द्रिया प्रजननासमर्था जीर्णा निष्फला गाव इत्य् अर्थः । यास् ता एवम्भूता गा ऋत्विग्भ्यो दक्षिणाबुद्ध्या ददत्प्रयच्छन्ननन्दा अनानन्दा असुखा नामेत्य् एतद् ये ते लोकास् तान् स यजमानो गच्छति ॥ कउभ्_१।३।१,१।३ ॥
pītodakā jagdhatṛṇā dugdhadohā nirindriyāḥ /
anandā nāma te lokāstānsa gacchati tā dadat //
katham ity ucyate -- pītodakā ity ādinā dakṣiṇārthā gāvo viśeṣyante / pītam udakaṃ yābhis tāḥ pītodakāḥ / jagdhaṃ bhakṣitaṃ tṛṇaṃ yābhis tā jagdhatṛṇāḥ / dugdho dohaḥ kṣīrākhyo yāsāṃ tā dugdhadohāḥ / nirindriyā prajananāsamarthā jīrṇā niṣphalā gāva ity arthaḥ / yās tā evambhūtā gā ṛtvigbhyo dakṣiṇābuddhyā dadatprayacchannanandā anānandā asukhā nāmety etad ye te lokās tān sa yajamāno gacchati // KaUBh_1.3/1,1.3 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति ।
द्वितीयं तृतीयं तं होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ॥
तद् एवं क्रत्वसम्पत्तिनिमित्तं पितुर् अनिष्टं फलं मया पुत्रेण सता निवारणीयम् आत्मप्रदानेनापि क्रतुसम्पत्तिं कृत्वा इत्य् एवं मत्वा पितरम् उपगम्य स होवाच पितरम् -- हे तत तात कस्मा ऋत्विग्विशेषाय दक्षिणार्थं मां दास्यसीति प्रयच्छसीत्य् एतत् । एवम् उक्तेन पित्रोपेक्ष्यमाणो ऽपि द्वितीयं तृतियम् अप्य् उवाच कस्मै मां दास्यसि कस्मै मां दास्यसीति । नायं कुमारस्वभाव इति क्रुद्धः सन् पिता तं ह पुत्रं किलोवाच मृत्यवे वैवस्वताय त्वा त्वां ददामीति ॥ कउभ्_१।४।१,१।४ ॥
sa hovāca pitaraṃ tata kasmai māṃ dāsyasīti /
dvitīyaṃ tṛtīyaṃ taṃ hovāca mṛtyave tvā dadāmīti //
tad evaṃ kratvasampattinimittaṃ pitur aniṣṭaṃ phalaṃ mayā putreṇa satā nivāraṇīyam ātmapradānenāpi kratusampattiṃ kṛtvā ity evaṃ matvā pitaram upagamya sa hovāca pitaram -- he tata tāta kasmā ṛtvigviśeṣāya dakṣiṇārthaṃ māṃ dāsyasīti prayacchasīty etat / evam uktena pitropekṣyamāṇo 'pi dvitīyaṃ tṛtiyam apy uvāca kasmai māṃ dāsyasi kasmai māṃ dāsyasīti / nāyaṃ kumārasvabhāva iti kruddhaḥ san pitā taṃ ha putraṃ kilovāca mṛtyave vaivasvatāya tvā tvāṃ dadāmīti // KaUBh_1.4/1,1.4 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहूनाम् एमि प्रथमो बहूनाम् एमि मध्यमः ।
किं स्विद् यमस्य कर्तव्यं यन् मयाद्य करिष्यति ॥
स एवम् उक्तः पुत्र एकान्ते परिदेवयाञ् चकार । कथम् इत्य् उच्यते -- बहूनां शिष्याणां पुत्राणां वा एमि गच्छामि प्रथमः सन्मुख्यया शिष्यादिवृत्त्येत्य् अर्थः । मध्यमानां च बहूनां मध्यमो मध्यमयैव वृत्त्यैमि । नाधमया कदाचिद् अपि । तम् एवं विशिष्टगुणम् अपि पुत्रं मां "मृत्यवे त्वा ददामि" (कउ १।४) इत्य् उक्तवान् पिता । स किं स्विद् यमस्य कर्तव्यं प्रयोजनं मया प्रत्तेन करिष्यति यत्कर्तव्यम् अद्य? नूनं प्रयोजनम् अनपेक्ष्यैव क्रोधवशाद् उक्तवान् पिता । तथापि तत्पितुर् वचो मृषा मा भूदिति ॥ कउभ्_१।५।१,१।५ ॥
एवं मत्वा परिदेवनापूर्वकम् आह पितरं शोकाविष्ट किं वा मयोक्तम् इति --
bahūnām emi prathamo bahūnām emi madhyamaḥ /
kiṃ svid yamasya kartavyaṃ yan mayādya kariṣyati //
sa evam uktaḥ putra ekānte paridevayāñ cakāra / katham ity ucyate -- bahūnāṃ śiṣyāṇāṃ putrāṇāṃ vā emi gacchāmi prathamaḥ sanmukhyayā śiṣyādivṛttyety arthaḥ / madhyamānāṃ ca bahūnāṃ madhyamo madhyamayaiva vṛttyaimi / nādhamayā kadācid api / tam evaṃ viśiṣṭaguṇam api putraṃ māṃ "mṛtyave tvā dadāmi" (KaU 1.4) ity uktavān pitā / sa kiṃ svid yamasya kartavyaṃ prayojanaṃ mayā prattena kariṣyati yatkartavyam adya? nūnaṃ prayojanam anapekṣyaiva krodhavaśād uktavān pitā / tathāpi tatpitur vaco mṛṣā mā bhūditi // KaUBh_1.5/1,1.5 //
evaṃ matvā paridevanāpūrvakam āha pitaraṃ śokāviṣṭa kiṃ vā mayoktam iti --
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथापरे ।
सस्यम् इव मर्त्यः पच्यते सस्यम् इवाजायते पुनः ॥
अनुपश्यालोचय विभावयानुक्रमेण यथा येन प्रकारेण वृताः पूर्वे ऽतिक्रान्ताः पितृपितामहादयस् तव । तान् दृष्ट्र्वा च तेषां वृत्तम् आस्थातुम् अर्हसि । वर्तमानाश् चापरे साधवो यथा वर्तन्ते तांश् च तथा प्रतिपश्यालोचय । न च तेषां मृषाकरणं वृत्तं वर्तमानं वास्ति । तद्विपरीतम् असतां च वृत्तं मृषाकरणम् । न च मृषाभूतं कृत्वा कश्चिद् अजरामरो भवति । यतः सस्यम् इव मर्त्यो मनुष्यः पच्यते जीर्णो म्रियते, मृत्वा च सस्यम् इवाजायत आविर्भवति पुनर् एवम् अनित्ये जीवलोके किं मृषाकरणेन । पालयात्मनः सत्यम् । प्रेषय मां यमायेत्य् अभिप्रायः ॥ कउभ्_१।६।१,१।६ ॥
anupaśya yathā pūrve pratipaśya tathāpare /
sasyam iva martyaḥ pacyate sasyam ivājāyate punaḥ //
anupaśyālocaya vibhāvayānukrameṇa yathā yena prakāreṇa vṛtāḥ pūrve 'tikrāntāḥ pitṛpitāmahādayas tava / tān dṛṣṭrvā ca teṣāṃ vṛttam āsthātum arhasi / vartamānāś cāpare sādhavo yathā vartante tāṃś ca tathā pratipaśyālocaya / na ca teṣāṃ mṛṣākaraṇaṃ vṛttaṃ vartamānaṃ vāsti / tadviparītam asatāṃ ca vṛttaṃ mṛṣākaraṇam / na ca mṛṣābhūtaṃ kṛtvā kaścid ajarāmaro bhavati / yataḥ sasyam iva martyo manuṣyaḥ pacyate jīrṇo mriyate, mṛtvā ca sasyam ivājāyata āvirbhavati punar evam anitye jīvaloke kiṃ mṛṣākaraṇena / pālayātmanaḥ satyam / preṣaya māṃ yamāyety abhiprāyaḥ // KaUBh_1.6/1,1.6 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैश्वानरः प्रविशति अतिथिर् ब्राह्मणो गृहान् ।
तस्यैतां शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥
स एवम् उक्तः पितात्मनः सत्यतायै प्रेषयामास । स च यमभवनं गत्वा तिस्त्रो रात्रीर् उवास यमे प्रोषिते । प्रोष्यागतं यमम् अमात्या भार्या वा ऊचुर् बोधयन्तो वैश्वानरो ऽग्निर् एव साक्षात् प्रविशत्य् अतिथिः सन् ब्राह्मणो गृहान् दहन्न् इव । तस्य दाहं शमयन्त इवाग्नेर् एतां पाद्यासनादिदानलक्षणां शान्तिं कुर्वन्ति सन्तो ऽतिथेर् यतः, अतो हराहर हे वैवस्वतोदकं नचिकेतसे पाद्यार्थम् । यतश् चाकरणेप्रत्यवायः श्रूयते ॥ कउभ्_१।७।१,१।७ ॥
vaiśvānaraḥ praviśati atithir brāhmaṇo gṛhān /
tasyaitāṃ śāntiṃ kurvanti hara vaivasvatodakam //
sa evam uktaḥ pitātmanaḥ satyatāyai preṣayāmāsa / sa ca yamabhavanaṃ gatvā tistro rātrīr uvāsa yame proṣite / proṣyāgataṃ yamam amātyā bhāryā vā ūcur bodhayanto vaiśvānaro 'gnir eva sākṣāt praviśaty atithiḥ san brāhmaṇo gṛhān dahann iva / tasya dāhaṃ śamayanta ivāgner etāṃ pādyāsanādidānalakṣaṇāṃ śāntiṃ kurvanti santo 'tither yataḥ, ato harāhara he vaivasvatodakaṃ naciketase pādyārtham / yataś cākaraṇepratyavāyaḥ śrūyate // KaUBh_1.7/1,1.7 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आशाप्रतीक्षे संगतं सूनृतां च इष्टापूर्ते पुत्रपशूंश् च सर्वान् ।
एतद् वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन् वसति ब्राह्मणो गृहे ॥
आशाप्रतीक्ष अनिर्ज्ञातप्राप्येष्टार्थप्रार्थना आशा, निर्ज्ञातप्राप्यार्थप्रतीक्षणं प्रतीक्षा, त आशाप्रतीक्षे । सङ्गतं सत्संयोगजं फलम्, सूनृतां च सूनृता हि प्रिया वाक्तन्निमित्तजं च । इष्टापूर्ते इष्टं यागजं फलम्, पूर्तम् आरामादि क्रियाजं फलम् । पुत्रपशूंश् च पुत्रांश् च सर्वान् एतत् सर्वं यथोक्तं वृङ्क्ते वर्जयति विनाशयतीत्य् एतत्, पुरुषस्याल्पमेधसो ऽल्पप्रज्ञस्य । यस्यानश्नन्नभुञ्जानो ब्राह्मणो गृहे वसति । तस्माद् अनुपेक्षणीयः सर्वावस्थास्व् अप्य् अतिथिर् इत्य् अर्थः ॥ कउभ्_१।८।१,१।८ ॥
āśāpratīkṣe saṃgataṃ sūnṛtāṃ ca iṣṭāpūrte putrapaśūṃś ca sarvān /
etad vṛṅkte puruṣasyālpamedhaso yasyānaśnan vasati brāhmaṇo gṛhe //
āśāpratīkṣa anirjñātaprāpyeṣṭārthaprārthanā āśā, nirjñātaprāpyārthapratīkṣaṇaṃ pratīkṣā, ta āśāpratīkṣe / saṅgataṃ satsaṃyogajaṃ phalam, sūnṛtāṃ ca sūnṛtā hi priyā vāktannimittajaṃ ca / iṣṭāpūrte iṣṭaṃ yāgajaṃ phalam, pūrtam ārāmādi kriyājaṃ phalam / putrapaśūṃś ca putrāṃś ca sarvān etat sarvaṃ yathoktaṃ vṛṅkte varjayati vināśayatīty etat, puruṣasyālpamedhaso 'lpaprajñasya / yasyānaśnannabhuñjāno brāhmaṇo gṛhe vasati / tasmād anupekṣaṇīyaḥ sarvāvasthāsv apy atithir ity arthaḥ // KaUBh_1.8/1,1.8 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिस्रो रात्रीर् यद् अवत्सीर् गृहे मे अनश्नन् ब्रह्मन्न् अतिथिर् नमस्यः ।
नमस् ते ऽस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मे ऽस्तु तस्मात् प्रति त्रीन् वरान् वृणीष्व ॥
एवम् उक्तो मृत्युर् उवाच नचिकेतसम् उपगम्य पूजापुरःसरम् । तिस्त्रो रात्रीर् यद् यस्माद् अवात्सीर् उषितवानसि गृहे मे ममानश्नन् हे ब्रह्मन्न् अतिथिः सन् नमस्यो नमस्कारार्हश् च, तस्मान् नमस्ते तुभ्यम् अस्तु भवतु । हे ब्रह्मन् स्वस्ति भद्रं मे ऽस्तु । तस्माद् भवतो ऽनशनेन मद्गृहवासनिमित्ताद् दोषात् । तत्प्राप्त्युपशमेन यद्य् अपि भवद् अनुग्रहेण सर्वं मम स्वस्ति स्यात् तथापि त्वदधिकसम्प्रसादनार्थम् अनशनेनोषिताम् एकैकां रात्रिं प्रति त्रीन् वरान् वृणीष्व् आभिप्रेतार्थविशेषान् प्रार्थयस्व मत्तः ॥ कउभ्_१।९।१,१।९ ॥
tisro rātrīr yad avatsīr gṛhe me anaśnan brahmann atithir namasyaḥ /
namas te 'stu brahman svasti me 'stu tasmāt prati trīn varān vṛṇīṣva //
evam ukto mṛtyur uvāca naciketasam upagamya pūjāpuraḥsaram / tistro rātrīr yad yasmād avātsīr uṣitavānasi gṛhe me mamānaśnan he brahmann atithiḥ san namasyo namaskārārhaś ca, tasmān namaste tubhyam astu bhavatu / he brahman svasti bhadraṃ me 'stu / tasmād bhavato 'naśanena madgṛhavāsanimittād doṣāt / tatprāptyupaśamena yady api bhavad anugraheṇa sarvaṃ mama svasti syāt tathāpi tvadadhikasamprasādanārtham anaśanenoṣitām ekaikāṃ rātriṃ prati trīn varān vṛṇīṣv ābhipretārthaviśeṣān prārthayasva mattaḥ // KaUBh_1.9/1,1.9 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शान्तसङ्कल्पः सुमना यथा स्याद् वीतमन्युर् गौतमो माभि मृत्यो ।
त्वत्प्रसृष्टं माभिवदेत् प्रतीत एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥
नचिकेतास् त्व् आह -- यदि दित्सुर् वरान् शान्तसङ्कल्प उपशान्तः सङ्कल्पो यस्य मां प्रति, यमं प्राप्य किन् नु करिष्यति मम पुत्र इति, स शान्तसङ्कल्पः सुमनाः प्रसन्नमनाश् च यथा स्याद् वीतमन्युर् विगतरोषश् च गौतमो मम पिता माभि मां प्रति हे मृत्यो, किञ् च त्वत्प्रसृष्टं त्वया विनिर्मुक्तं प्रेषितं गृहं प्रति माम् अभिवदेत् प्रतीतो लब्धस्मृतिः, स एवायं पुत्रो ममागत इत्य् एवं प्रत्यभिजानन्न् इत्य् अर्थः । एतत् प्रयोजनं त्रयाणां वराणां प्रथमम् आद्यं वरं वृणे प्रार्थये यत्पितुः परितोषणम् ॥ कउभ्_१।१०।१,१।१० ॥
śāntasaṅkalpaḥ sumanā yathā syād vītamanyur gautamo mābhi mṛtyo /
tvatprasṛṣṭaṃ mābhivadet pratīta etat trayāṇāṃ prathamaṃ varaṃ vṛṇe //
naciketās tv āha -- yadi ditsur varān śāntasaṅkalpa upaśāntaḥ saṅkalpo yasya māṃ prati, yamaṃ prāpya kin nu kariṣyati mama putra iti, sa śāntasaṅkalpaḥ sumanāḥ prasannamanāś ca yathā syād vītamanyur vigataroṣaś ca gautamo mama pitā mābhi māṃ prati he mṛtyo, kiñ ca tvatprasṛṣṭaṃ tvayā vinirmuktaṃ preṣitaṃ gṛhaṃ prati mām abhivadet pratīto labdhasmṛtiḥ, sa evāyaṃ putro mamāgata ity evaṃ pratyabhijānann ity arthaḥ / etat prayojanaṃ trayāṇāṃ varāṇāṃ prathamam ādyaṃ varaṃ vṛṇe prārthaye yatpituḥ paritoṣaṇam // KaUBh_1.10/1,1.10 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत औद्दालकिर् आरुणिर् मत्प्रसृष्टः ।
सुखं रात्रीः शयिता वीतमन्युस् त्वां ददृशिवान् मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् ॥
मृत्युर् उवाच -- यथा बुद्धिस् त्वयि पुरस्तात् पूर्वम् आसीत् स्नेहसमन्विता पितुस् तव भविता प्रीतिसमन्वितस् तव पिता तथैव प्रतीतः प्रतीतवान् सन्न् औद्दालकिर् उद्दालक एवौद्दालकिः, अरुणस्यापत्यम् आरुणिर् द्व्यामुष्यायणो वा मत्प्रसृष्टो मयानुज्ञातः सन्न् उत्तरा अपि रात्रीः सुखं प्रसन्नमनाः शयिता स्वप्ता वीतमन्युर् विगतमन्युश् च भवति स्यात् त्वां पुत्रं ददृशिवान् दृष्टवान् सन् मृत्युमुखान् मृत्युगोचरात् प्रमुक्तं सन्तम् ॥ कउभ्_१।११।१,१।११ ॥
yathā purastād bhavitā pratīta auddālakir āruṇir matprasṛṣṭaḥ /
sukhaṃ rātrīḥ śayitā vītamanyus tvāṃ dadṛśivān mṛtyumukhāt pramuktam //
mṛtyur uvāca -- yathā buddhis tvayi purastāt pūrvam āsīt snehasamanvitā pitus tava bhavitā prītisamanvitas tava pitā tathaiva pratītaḥ pratītavān sann auddālakir uddālaka evauddālakiḥ, aruṇasyāpatyam āruṇir dvyāmuṣyāyaṇo vā matprasṛṣṭo mayānujñātaḥ sann uttarā api rātrīḥ sukhaṃ prasannamanāḥ śayitā svaptā vītamanyur vigatamanyuś ca bhavati syāt tvāṃ putraṃ dadṛśivān dṛṣṭavān san mṛtyumukhān mṛtyugocarāt pramuktaṃ santam // KaUBh_1.11/1,1.11 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति न तत्र त्वं न जरया बिभेति ।
उभे तीर्त्वा अशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥
नचिकेता उवाच -- स्वर्गे लोके रोगादिनिमित्तं भयं किञ्चन किञ्चिद् अपि नास्ति । न च तत्र त्वं मृत्यो सहसा प्रभवसि, अतो जरया युक्त इह लोकवत् त्वत्तो न बिभेति कश्चित् तत्र । किञ्चोभ अशनायापिपासे तीर्त्वातिक्रम्य शोकम् अतीत्य गच्छतीति शोकातिगः सन् मानसेन दुःखेन वर्जितो मोदते हृष्यति स्वर्गलोके दिव्ये ॥ कउभ्_१।१२।१,१।१२ ॥
svarge loke na bhayaṃ kiṃcanāsti na tatra tvaṃ na jarayā bibheti /
ubhe tīrtvā aśanāyāpipāse śokātigo modate svargaloke //
naciketā uvāca -- svarge loke rogādinimittaṃ bhayaṃ kiñcana kiñcid api nāsti / na ca tatra tvaṃ mṛtyo sahasā prabhavasi, ato jarayā yukta iha lokavat tvatto na bibheti kaścit tatra / kiñcobha aśanāyāpipāse tīrtvātikramya śokam atītya gacchatīti śokātigaḥ san mānasena duḥkhena varjito modate hṛṣyati svargaloke divye // KaUBh_1.12/1,1.12 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स त्वम् अग्निं स्वर्ग्यम् अध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि तं श्रद्दधानाय मह्यम् ।
स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण ॥
एवङ् गुणविशिष्टस्य स्वर्गलोकस्य प्राप्तिसाधनभूतं स्वर्ग्यम् अग्निं स त्वं मृत्युर् अध्येषि स्मरसि जानासीत्य् अर्थः । हे मृत्यो यतस् तं प्रब्रूहि कथय श्रद्दधानाय श्रद्धावते मह्यं स्वर्गार्थिने । येनाग्निना चितेन स्वर्गलोकः स्वर्गो लोको येषां ते स्वर्गलोका यजमाना अमृतत्वम् अमरणतां देवत्वं भजन्ते प्राप्नुवन्ति तद् एतद् अग्निविज्ञानं द्वितीयेन वरेण वृणे ॥ कउभ्_१।१३।१,१।१३ ॥
sa tvam agniṃ svargyam adhyeṣi mṛtyo prabrūhi taṃ śraddadhānāya mahyam /
svargalokā amṛtatvaṃ bhajanta etad dvitīyena vṛṇe vareṇa //
evaṅ guṇaviśiṣṭasya svargalokasya prāptisādhanabhūtaṃ svargyam agniṃ sa tvaṃ mṛtyur adhyeṣi smarasi jānāsīty arthaḥ / he mṛtyo yatas taṃ prabrūhi kathaya śraddadhānāya śraddhāvate mahyaṃ svargārthine / yenāgninā citena svargalokaḥ svargo loko yeṣāṃ te svargalokā yajamānā amṛtatvam amaraṇatāṃ devatvaṃ bhajante prāpnuvanti tad etad agnivijñānaṃ dvitīyena vareṇa vṛṇe // KaUBh_1.13/1,1.13 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्र ते ब्रवीमि तद् उ मे निबोध स्वर्ग्यम् अग्निं नचिकेतः प्रजानन् ।
अनन्तलोकाप्तिम् अथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वम् एतं निहितं गुहायाम् ॥
मृत्योः प्रतिज्ञा इयम् -- प्र ते तुभ्यं प्रब्रवीमि । यत् त्वया प्रार्थितं तदु मे मम वचसो निबोध बुध्यस्वैकाग्रमनाः सन् स्वर्ग्यं स्वर्गाय हितं स्वर्गसाधनम् अग्निं हे नचिकेतः प्रजानन् विज्ञातवान् सन्न् अहम् इत्य् अर्थः । प्रब्रवीमि तन् निबोधेति च शिष्यबुद्धिसमाधानार्थं वचनम् । अधुनाग्निं स्तौति -- अनन्तं लोकाप्ति स्वर्गलोकफलप्राप्तिसाधनम् इत्य् एतत् । अथो ऽपि प्रतिष्ठाम् आश्रयं जगतो विराड्रूपेण तम् एतम् अग्निं मयोच्यमानं विद्धि विजानीहि त्वं निहितं स्थितं गुहायां विदुषां बुद्धौ निविष्टम् इत्य् अर्थः ॥ कउभ्_१।१४।१,१।१४ ॥
pra te bravīmi tad u me nibodha svargyam agniṃ naciketaḥ prajānan /
anantalokāptim atho pratiṣṭhāṃ viddhi tvam etaṃ nihitaṃ guhāyām //
mṛtyoḥ pratijñā iyam -- pra te tubhyaṃ prabravīmi / yat tvayā prārthitaṃ tadu me mama vacaso nibodha budhyasvaikāgramanāḥ san svargyaṃ svargāya hitaṃ svargasādhanam agniṃ he naciketaḥ prajānan vijñātavān sann aham ity arthaḥ / prabravīmi tan nibodheti ca śiṣyabuddhisamādhānārthaṃ vacanam / adhunāgniṃ stauti -- anantaṃ lokāpti svargalokaphalaprāptisādhanam ity etat / atho 'pi pratiṣṭhām āśrayaṃ jagato virāḍrūpeṇa tam etam agniṃ mayocyamānaṃ viddhi vijānīhi tvaṃ nihitaṃ sthitaṃ guhāyāṃ viduṣāṃ buddhau niviṣṭam ity arthaḥ // KaUBh_1.14/1,1.14 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकादिम् अग्निं तम् उवाच तस्मै या इष्टका यावतीर् वा यथा वा ।
स चापि तत् प्रत्यवदद् यथोक्तम् अथास्य मृत्युः पुनर् आह तुष्टः ॥
इदं श्रुतेर् वचनम् । लोकादिं लोकानाम् आदिं प्रथम् अशरीरित्वाद् अग्निं तं प्रकृतं नचिकेतसा प्रार्थितम् उवाचोक्तवान् मृत्युस् तस्मै नचिकेतसे । किञ् च या इष्टकाश् चेतव्याः स्वरूपेण, यावतीर् वा सङ्ख्यया, यथा वा चियते ऽग्निर् येन प्रकारेण सर्वम् एतद् उक्तवान् इत्य् अर्थः । स चापि नचिकेतास् तन् मृत्युनोक्तं प्रत्यवदद् यथावत् प्रत्ययेनावदत् प्रत्युच्चारितवान् । अथास्य प्रत्युच्चारणेन तुष्टः सन् मृत्युः पुनर् एवाह वरत्रयव्यतिरेकेणान्यं वरं दित्सुः ॥ कउभ्_१।१५।१,१।१५ ॥
lokādim agniṃ tam uvāca tasmai yā iṣṭakā yāvatīr vā yathā vā /
sa cāpi tat pratyavadad yathoktam athāsya mṛtyuḥ punar āha tuṣṭaḥ //
idaṃ śruter vacanam / lokādiṃ lokānām ādiṃ pratham aśarīritvād agniṃ taṃ prakṛtaṃ naciketasā prārthitam uvācoktavān mṛtyus tasmai naciketase / kiñ ca yā iṣṭakāś cetavyāḥ svarūpeṇa, yāvatīr vā saṅkhyayā, yathā vā ciyate 'gnir yena prakāreṇa sarvam etad uktavān ity arthaḥ / sa cāpi naciketās tan mṛtyunoktaṃ pratyavadad yathāvat pratyayenāvadat pratyuccāritavān / athāsya pratyuccāraṇena tuṣṭaḥ san mṛtyuḥ punar evāha varatrayavyatirekeṇānyaṃ varaṃ ditsuḥ // KaUBh_1.15/1,1.15 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् अब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूयः ।
तवैव नाम्ना भवितायम् अग्निः सृङ्कां चेमाम् अनेकरूपां गृहाण ॥
कथं तं नचिकेतसम् अब्रवीत् प्रीयमाणः शिष्यस्य योग्यतां पश्यन् प्रीयमाणः प्रीतिम् अनुभवन् महात्माक्षुद्रबुद्धिर् वरं तव चतुर्थम् इह प्रीतिनिमित्तम् अद्येदानीं ददामि भूयः पुनः प्रयच्छामि । तवैव नचिकेतसो नाम्नाभिधानेन प्रसिद्धो भविता मयोच्यमानो ऽयम् अग्निः । किञ् च सृङ्कां शब्दवतीं रत्नमयीं मालाम् इमाम् अनेकरूपां विचित्रां गृहाण स्वीकुरु । यद् वा, सृङ्काम् अकुत्सितां गतिं कर्ममयीं गृहाण । अन्यद् अपि कर्मविज्ञानम् अनेकफलहेतुत्वात् स्वीकुर्वित्य् अर्थः ॥ कउभ्_१।१६।१,१।१६ ॥
पुनर् अपि कर्मस्तुतिम् एवाह --
tam abravīt prīyamāṇo mahātmā varaṃ tavehādya dadāmi bhūyaḥ /
tavaiva nāmnā bhavitāyam agniḥ sṛṅkāṃ cemām anekarūpāṃ gṛhāṇa //
kathaṃ taṃ naciketasam abravīt prīyamāṇaḥ śiṣyasya yogyatāṃ paśyan prīyamāṇaḥ prītim anubhavan mahātmākṣudrabuddhir varaṃ tava caturtham iha prītinimittam adyedānīṃ dadāmi bhūyaḥ punaḥ prayacchāmi / tavaiva naciketaso nāmnābhidhānena prasiddho bhavitā mayocyamāno 'yam agniḥ / kiñ ca sṛṅkāṃ śabdavatīṃ ratnamayīṃ mālām imām anekarūpāṃ vicitrāṃ gṛhāṇa svīkuru / yad vā, sṛṅkām akutsitāṃ gatiṃ karmamayīṃ gṛhāṇa / anyad api karmavijñānam anekaphalahetutvāt svīkurvity arthaḥ // KaUBh_1.16/1,1.16 //
punar api karmastutim evāha --
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिणाचिकेतस् त्रिभिर् एत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत् तरति जन्ममृत्यू ।
ब्रह्मजज्ञं देवम् ईड्यं विदित्वा निचाय्येमां शान्तिम् अत्यन्तम् एति ॥
त्रिणाचिकेतस् त्रिःकृत्वा नाचिकेतो ऽग्निश् चितो येन स त्रिणाचिकेतस् तद्विज्ञानतदध्ययनतदनुष्ठानवान् वा । त्रिभिर् मातृपित्राचार्यैर् एत्य प्राप्य सन्धिं सन्धानं सम्बन्धं मात्राद्यनुशासनं यथावत् प्राप्येत्य् एतत् । तद् धि प्रामाण्यकारणं श्रुत्यन्तराद् अवगम्यते "यथा मातृमान् पितृमान्" (बाउ ४,१।२) इत्य् आदेः । वेदस्मृतिशिष्टैर् वा प्रत्यक्षानुमानागमैर् वा । तेभ्यो हि विशुद्धिः प्रत्यक्षा । त्रिकर्मकृत् इज्याध्ययनदानानां कर्ता तरत्य् अतिक्रामति जन्ममृत्यू । किञ् च ब्रह्मजज्ञं ब्रह्मणो हिरण्यगर्भाज् जातो ब्रह्मजः, ब्रह्मजश् चासौ ज्ञश् चेति ब्रह्मजज्ञः सर्वज्ञो ह्य् असौ । तं देवं द्योतनाञ् ज्ञानादिगुणवन्तम् ईड्यं स्तुत्यं विदित्वा शास्त्रतो, निचाय्य दृष्ट्वा चात्मभावेनेमां स्वबुद्धिप्रत्यक्षां शान्तिम् उपरतिम् अत्यन्तम् एत्य् अतिशयेनैति । वैराजं पदं ज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानेन प्राप्नोतीत्य् अर्थः ॥ कउभ्_१।१७।१,१।१७ ॥
इदानीम् अग्निविज्ञानचयनफलम् उपसंहरति प्रकरण च --
triṇāciketas tribhir etya sandhiṃ trikarmakṛt tarati janmamṛtyū /
brahmajajñaṃ devam īḍyaṃ viditvā nicāyyemāṃ śāntim atyantam eti //
triṇāciketas triḥkṛtvā nāciketo 'gniś cito yena sa triṇāciketas tadvijñānatadadhyayanatadanuṣṭhānavān vā / tribhir mātṛpitrācāryair etya prāpya sandhiṃ sandhānaṃ sambandhaṃ mātrādyanuśāsanaṃ yathāvat prāpyety etat / tad dhi prāmāṇyakāraṇaṃ śrutyantarād avagamyate "yathā mātṛmān pitṛmān" (BĀU 4,1.2) ity ādeḥ / vedasmṛtiśiṣṭair vā pratyakṣānumānāgamair vā / tebhyo hi viśuddhiḥ pratyakṣā / trikarmakṛt ijyādhyayanadānānāṃ kartā taraty atikrāmati janmamṛtyū / kiñ ca brahmajajñaṃ brahmaṇo hiraṇyagarbhāj jāto brahmajaḥ, brahmajaś cāsau jñaś ceti brahmajajñaḥ sarvajño hy asau / taṃ devaṃ dyotanāñ jñānādiguṇavantam īḍyaṃ stutyaṃ viditvā śāstrato, nicāyya dṛṣṭvā cātmabhāvenemāṃ svabuddhipratyakṣāṃ śāntim uparatim atyantam ety atiśayenaiti / vairājaṃ padaṃ jñānakarmasamuccayānuṣṭhānena prāpnotīty arthaḥ // KaUBh_1.17/1,1.17 //
idānīm agnivijñānacayanaphalam upasaṃharati prakaraṇa ca --
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिणाचिकेतस् त्रयम् एतद् विदित्वा य एवं विद्वांश् चिनुते नाचिकेतम् ।
स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥
त्रिणाचिकेतस् त्रयं यथोक्तं "या इष्टका यावतीर्वा यथा वा" (कउ १।१५) इत्य् एतद् विदित्वावगम्य यश् चैवम् आत्मरूपेणाग्निं विद्वांश् चिनुते निर्वर्तयति नाचिकेतम् अग्निं क्रतुं स मृत्युपाशान् अधर्माज्ञानरागद्वेषादिलक्षणान् पुरतो ऽग्रतः पूर्वम् एव शरीरपाताद् इत्य् अर्थः प्रणोद्यापहाय शोकातिगो मानसैर् दुःखैर् वर्जित इत्य् एतन् मोदते स्वर्गलोके वैराजे विराडात्मस्वरूपप्रतिपत्त्या ॥ कउभ्_१।१८।१,१।१८ ॥
triṇāciketas trayam etad viditvā ya evaṃ vidvāṃś cinute nāciketam /
sa mṛtyupāśān purataḥ praṇodya śokātigo modate svargaloke //
triṇāciketas trayaṃ yathoktaṃ "yā iṣṭakā yāvatīrvā yathā vā" (KaU 1.15) ity etad viditvāvagamya yaś caivam ātmarūpeṇāgniṃ vidvāṃś cinute nirvartayati nāciketam agniṃ kratuṃ sa mṛtyupāśān adharmājñānarāgadveṣādilakṣaṇān purato 'grataḥ pūrvam eva śarīrapātād ity arthaḥ praṇodyāpahāya śokātigo mānasair duḥkhair varjita ity etan modate svargaloke vairāje virāḍātmasvarūpapratipattyā // KaUBh_1.18/1,1.18 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष ते ऽग्निर् नचिकेतः स्वर्ग्यो यम् अवृणीथा द्वितीयेन वरेण ।
एतम् अग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासस् तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥
एष ते तुभ्यम् अग्निर् वरो हे नचिकेतः, स्वर्ग्यः स्वर्गसाधनो यम् अग्निं वरम् अवृणीथाः प्रार्थितवानसि द्वितीयेन वरेण, सो ऽग्निर् वरो दत्त इत्य् उक्तोपसंहारः । किञ् चैतम् अग्निं तवैव नाम्ना प्रवक्ष्यन्ति जनासो जना इत्य् एतत् । एष वरो दत्तो मया चतुर्थस् तुष्टेन । तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व । तस्मिन् ह्य् अदत्त ऋणवान् एवाहम् इत्य् आभिप्रायः ॥ कउभ्_१।१९।१,१।१९ ॥
एतावद् ध्य् अतिक्रान्तेन विधिप्रतिषेधार्थेन मन्त्रब्राह्मणेनावगन्तव्यं यद्वरद्वयसूचितं वस्तु नात्मतत्त्वविषययाथात्म्यविज्ञानम् । अतो विधिप्रतिषेधार्थविषयस्यात्मनि क्रियाकारकफलाध्यारोपणलक्षणस्य स्वाभाविकस्याज्ञानस्य संसारबीजस्य निवृत्त्यर्थं तद्विपरीतब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं क्रियाकारकफलाध्यारोपणलक्षणशून्यम् आत्यन्तिकनिःश्रेयसप्रयोजनं वक्तव्यम् इत्य् उत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते । तम् एतम् अर्थं द्वितीयवरप्राप्त्याप्य् अकृतार्थत्वं तृतीयवरगोचरम् आत्मज्ञानम् अन्तरेण इत्य् आख्यायिकया प्रपञ्चयति --
eṣa te 'gnir naciketaḥ svargyo yam avṛṇīthā dvitīyena vareṇa /
etam agniṃ tavaiva pravakṣyanti janāsas tṛtīyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva //
eṣa te tubhyam agnir varo he naciketaḥ, svargyaḥ svargasādhano yam agniṃ varam avṛṇīthāḥ prārthitavānasi dvitīyena vareṇa, so 'gnir varo datta ity uktopasaṃhāraḥ / kiñ caitam agniṃ tavaiva nāmnā pravakṣyanti janāso janā ity etat / eṣa varo datto mayā caturthas tuṣṭena / tṛtīyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva / tasmin hy adatta ṛṇavān evāham ity ābhiprāyaḥ // KaUBh_1.19/1,1.19 //
etāvad dhy atikrāntena vidhipratiṣedhārthena mantrabrāhmaṇenāvagantavyaṃ yadvaradvayasūcitaṃ vastu nātmatattvaviṣayayāthātmyavijñānam / ato vidhipratiṣedhārthaviṣayasyātmani kriyākārakaphalādhyāropaṇalakṣaṇasya svābhāvikasyājñānasya saṃsārabījasya nivṛttyarthaṃ tadviparītabrahmātmaikatvavijñānaṃ kriyākārakaphalādhyāropaṇalakṣaṇaśūnyam ātyantikaniḥśreyasaprayojanaṃ vaktavyam ity uttaro grantha ārabhyate / tam etam arthaṃ dvitīyavaraprāptyāpy akṛtārthatvaṃ tṛtīyavaragocaram ātmajñānam antareṇa ity ākhyāyikayā prapañcayati --
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्तीत्य् एके नायम् अस्तीति चैके ।
एतद् विद्याम् अनुशिष्टस् त्वयाहं वराणाम् एष वरस् तृतीयः ॥
यतः पूर्वस्मात् कर्मगोचरात् साध्यसाधनलक्षणाद् अनित्याद् विरक्तस्यात्मज्ञाने ऽधिकार इति तन्निन्दार्थ पुत्राद्युपन्यासेन प्रलोभनं क्रियते । नचिकेता उवाच "तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व" (कउ १।१९) इत्य् उक्तः सन् -- येयं विचिकित्सा संशयः प्रेते मृते मनुष्ये, अस्तीत्य् एके ऽस्ति शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिव्यतिरिक्तो देहान्तरसम्बन्ध्यात्मेत्य् एके मन्यन्ते, नायम् अस्तीति चैके, नायम् एवंविधो ऽस्तीति चैके । अतश् चास्माकं न प्रत्यक्षेण नापि वानुमानेन निर्णयविज्ञानम् । एतद् विज्ञानाधीनो हि परः पुरुषार्थ इत्य् अत एतद् विद्यां विजानीयाम् अहम् अनुशिष्टो ज्ञापितस् त्वया । वराणाम् एष वरस् तृतीयो ऽवशिष्टः ॥ कउभ्_१।२०।१,१।२० ॥
किम् अयम् एकान्ततो निःश्रेयससाधनात्मज्ञानार्हो न वेत्य् एतत् परीक्षणार्थम् आह --
yeyaṃ prete vicikitsā manuṣye astīty eke nāyam astīti caike /
etad vidyām anuśiṣṭas tvayāhaṃ varāṇām eṣa varas tṛtīyaḥ //
yataḥ pūrvasmāt karmagocarāt sādhyasādhanalakṣaṇād anityād viraktasyātmajñāne 'dhikāra iti tannindārtha putrādyupanyāsena pralobhanaṃ kriyate / naciketā uvāca "tṛtīyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva" (KaU 1.19) ity uktaḥ san -- yeyaṃ vicikitsā saṃśayaḥ prete mṛte manuṣye, astīty eke 'sti śarīrendriyamanobuddhivyatirikto dehāntarasambandhyātmety eke manyante, nāyam astīti caike, nāyam evaṃvidho 'stīti caike / ataś cāsmākaṃ na pratyakṣeṇa nāpi vānumānena nirṇayavijñānam / etad vijñānādhīno hi paraḥ puruṣārtha ity ata etad vidyāṃ vijānīyām aham anuśiṣṭo jñāpitas tvayā / varāṇām eṣa varas tṛtīyo 'vaśiṣṭaḥ // KaUBh_1.20/1,1.20 //
kim ayam ekāntato niḥśreyasasādhanātmajñānārho na vety etat parīkṣaṇārtham āha --
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवैर् अत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुज्ञेयम् अणुर् एष धर्मः ।
अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीर् अति मा सृजैनम् ॥
देवैर् अप्य् अत्रैतस्मिन् वस्तुनि विचिकित्सितं संशयितं पुरा पूर्वम् । न हि सुविज्ञेयं सुष्ठु ज्ञेयम् असकृत् श्रुतम् अपि प्राकृतैर् जनैर् यतो ऽणुः सूक्ष्म एष आत्माख्यो धर्मः । अतो ऽन्यम् असन् दिग्धफलं वरं नचिकेतो वृणीष्व, मा मोपरोत्सीर् उपरोधं मा कार्षीर् अधर्मणम् इवोत्तमर्णः । अतिसृज विमुञ्चैनं वरं मा मां प्रति ॥ कउभ्_१।२१।१,१।२१ ॥
एवम् उक्तो नचिकेता आह --
devair atrāpi vicikitsitaṃ purā na hi sujñeyam aṇur eṣa dharmaḥ /
anyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva mā moparotsīr ati mā sṛjainam //
devair apy atraitasmin vastuni vicikitsitaṃ saṃśayitaṃ purā pūrvam / na hi suvijñeyaṃ suṣṭhu jñeyam asakṛt śrutam api prākṛtair janair yato 'ṇuḥ sūkṣma eṣa ātmākhyo dharmaḥ / ato 'nyam asan digdhaphalaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva, mā moparotsīr uparodhaṃ mā kārṣīr adharmaṇam ivottamarṇaḥ / atisṛja vimuñcainaṃ varaṃ mā māṃ prati // KaUBh_1.21/1,1.21 //
evam ukto naciketā āha --
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवैर् अत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यन् न सुज्ञेयम् आत्थ ।
वक्ता चास्य त्वादृग् अन्यो न लभ्यो नान्यो वरस् तुल्य एतस्य कश्चित् ॥
देवैर् अत्राप्य् एतस्मिन् वस्तुनि विचिकित्सितं किलेति भवत एव नः श्रुतम् । त्वं च मृत्यो यद्य् अस्मान् न सुज्ञेयम् आत्मतत्त्वम् आत्थ कथयसि । अतः पण्डितैर् अप्य् अवदनीयत्वाद् वक्ता चास्य धर्मस्य त्वादृक् त्वत्तुल्यो ऽन्यः पण्डितश् च न लभ्यो ऽन्विष्यमाणो ऽप्य् अयं तु वरो निःश्रेयसप्राप्तिहेतुः । अतो नान्यो वरस् तुल्यः सदृशो ऽस्त्य् एतस्य कश्चिद् अप्य्, अनित्यफलत्वाद् अन्यस्य सर्वस्यैवेत्य् अभिप्रायः ॥ कउभ्_१।२२।१,१।२२ ॥
एवम् उक्तो ऽपि पुनः प्रलोभयन्न् उवाच मृत्युः --
devair atrāpi vicikitsitaṃ kila tvaṃ ca mṛtyo yan na sujñeyam āttha /
vaktā cāsya tvādṛg anyo na labhyo nānyo varas tulya etasya kaścit //
devair atrāpy etasmin vastuni vicikitsitaṃ kileti bhavata eva naḥ śrutam / tvaṃ ca mṛtyo yady asmān na sujñeyam ātmatattvam āttha kathayasi / ataḥ paṇḍitair apy avadanīyatvād vaktā cāsya dharmasya tvādṛk tvattulyo 'nyaḥ paṇḍitaś ca na labhyo 'nviṣyamāṇo 'py ayaṃ tu varo niḥśreyasaprāptihetuḥ / ato nānyo varas tulyaḥ sadṛśo 'sty etasya kaścid apy, anityaphalatvād anyasya sarvasyaivety abhiprāyaḥ // KaUBh_1.22/1,1.22 //
evam ukto 'pi punaḥ pralobhayann uvāca mṛtyuḥ --
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शतायुषः पुत्रपौत्रान् वृणीष्व बहून् पशून् हस्तिहिरण्यम् अश्वान् ।
भूमेर् महद् आयतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावद् इच्छसि ॥
शतायुषः शतं वर्षाण्य् आयूंषि येषां तान् शतायुषः पुत्रपौत्रान् वृणीष्व । किञ् च गवादिलक्षणान् बहून् पशून्, हस्तिहिरण्यं हस्ती च हिरण्यं च हस्तिहिरण्यम्, अश्वांश् च । किञ् च भूमेः पृथिव्या महद् विस्तीर्णम् आयतनम् आश्रयं मण्डलं साम्राज्यं वृणीष्व । किञ् च सर्वम् अप्य् एतद् अनर्थकं स्वयं चेद् अल्पायुर् इत्य् अत आह -- स्वयं च त्वं जीव धारय शरीरं समग्रेन्द्रियकलापं शरदो वर्षाणि यावद् इच्छसि जीवितुम् ॥ कउभ्_१।२३।१,१।२३ ॥
śatāyuṣaḥ putrapautrān vṛṇīṣva bahūn paśūn hastihiraṇyam aśvān /
bhūmer mahad āyatanaṃ vṛṇīṣva svayaṃ ca jīva śarado yāvad icchasi //
śatāyuṣaḥ śataṃ varṣāṇy āyūṃṣi yeṣāṃ tān śatāyuṣaḥ putrapautrān vṛṇīṣva / kiñ ca gavādilakṣaṇān bahūn paśūn, hastihiraṇyaṃ hastī ca hiraṇyaṃ ca hastihiraṇyam, aśvāṃś ca / kiñ ca bhūmeḥ pṛthivyā mahad vistīrṇam āyatanam āśrayaṃ maṇḍalaṃ sāmrājyaṃ vṛṇīṣva / kiñ ca sarvam apy etad anarthakaṃ svayaṃ ced alpāyur ity ata āha -- svayaṃ ca tvaṃ jīva dhāraya śarīraṃ samagrendriyakalāpaṃ śarado varṣāṇi yāvad icchasi jīvitum // KaUBh_1.23/1,1.23 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत् तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च ।
महाभूमौ नचिकेतस् त्वम् एधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥
एतत् तुल्यम् एतेन यथोपदिष्टेन सदृशमन्यम् अपि यदि मन्यसे वरं तम् अपि वृणीष्व । किञ् च वित्तं प्रभूतं हिरण्यरत्नादि चिरजीविकां च सह वित्तेन वृणीष्वेत्य् एतत् । किं बहुना, महाभूमौ महत्यां भूमौ राजा नचिकेतस् त्वम् एधि भव । किञ् चान्यत् कामानां दिव्यानां मानुषाणां च त्वा त्वां कामभाजं कामभागिनं कामार्हं करोमि, सत्यसङ्कलपो ह्य् अहं देवः ॥ कउभ्_१।२४।१,१।२४ ॥
ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान् कामांश् छन्दतः प्रार्थयस्व ।
etat tulyaṃ yadi manyase varaṃ vṛṇīṣva vittaṃ cirajīvikāṃ ca /
mahābhūmau naciketas tvam edhi kāmānāṃ tvā kāmabhājaṃ karomi //
etat tulyam etena yathopadiṣṭena sadṛśamanyam api yadi manyase varaṃ tam api vṛṇīṣva / kiñ ca vittaṃ prabhūtaṃ hiraṇyaratnādi cirajīvikāṃ ca saha vittena vṛṇīṣvety etat / kiṃ bahunā, mahābhūmau mahatyāṃ bhūmau rājā naciketas tvam edhi bhava / kiñ cānyat kāmānāṃ divyānāṃ mānuṣāṇāṃ ca tvā tvāṃ kāmabhājaṃ kāmabhāginaṃ kāmārhaṃ karomi, satyasaṅkalapo hy ahaṃ devaḥ // KaUBh_1.24/1,1.24 //
ye ye kāmā durlabhā martyaloke sarvān kāmāṃś chandataḥ prārthayasva /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः ।
आभिर् मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं मानुप्राक्षीः ॥
ये ये कामाः प्रार्थनीया दुर्लभाश् च मत्र्यलोके सर्वास् तान् कामाञ् छन्दत इच्छातः प्रार्थयस्व । किञ् चेमा दिव्या अप्सरसो, रमयन्ति पुरुषान् इति रामाः, सह रथैर् वर्तन्त इति सरथाः, सतूर्याः सवादित्राः, ताश् च न हि लम्भनीयाः प्रापणीया ईदृशा एवंविधा मनुष्यैर् मत्यैर् अस्मदादिप्रसादम् अन्तरेण । आभिर् मत्प्रत्ताभिर् मया प्रदत्ताभिः परिचारिणीभिः परिचारयस्वात्मानम्, पादप्रक्षालनादिशुश्रूषां कारयात्मन इत्य् अर्थः । नचिकेतो, मरणं मरणसम्बद्धं प्रश्नं प्रेते ऽस्ति नास्तीति काकदन्तपरीक्षारूपं मानुप्राक्षीर् मैवं प्रष्टुम् अर्हसि ॥ कउभ्_१।२५।१,१।२५ ॥
एवं प्रलोभ्यमानो ऽपि नचिकेता महाह्रदवदक्षोभ्य आह --
imā rāmāḥ sarathāḥ satūryā na hīdṛśā lambhanīyā manuṣyaiḥ /
ābhir matprattābhiḥ paricārayasva naciketo maraṇaṃ mānuprākṣīḥ //
ye ye kāmāḥ prārthanīyā durlabhāś ca matryaloke sarvās tān kāmāñ chandata icchātaḥ prārthayasva / kiñ cemā divyā apsaraso, ramayanti puruṣān iti rāmāḥ, saha rathair vartanta iti sarathāḥ, satūryāḥ savāditrāḥ, tāś ca na hi lambhanīyāḥ prāpaṇīyā īdṛśā evaṃvidhā manuṣyair matyair asmadādiprasādam antareṇa / ābhir matprattābhir mayā pradattābhiḥ paricāriṇībhiḥ paricārayasvātmānam, pādaprakṣālanādiśuśrūṣāṃ kārayātmana ity arthaḥ / naciketo, maraṇaṃ maraṇasambaddhaṃ praśnaṃ prete 'sti nāstīti kākadantaparīkṣārūpaṃ mānuprākṣīr maivaṃ praṣṭum arhasi // KaUBh_1.25/1,1.25 //
evaṃ pralobhyamāno 'pi naciketā mahāhradavadakṣobhya āha --
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्वोभावा मर्त्यस्य यद् अन्तकैतत् सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः ।
अपि सर्वं जीवितम् अल्पम् एव तवैव वाहास् तव नृत्यगीते ॥
श्वो भविष्यन्ति न भविष्यन्ति वेति सन्दिह्यमान एव येषां भावो भवनं त्वयोपन्यस्तानां भोगानां ते श्वोभावाः । किञ् च मत्र्यस्य मनुष्यस्यान्तक हे मृत्यो, यद् एतत् सर्वेन्द्रियाणां तेजस् तज् जरयन्त्य् अपक्षयन्त्य् अप्सरःप्रभृतयो भोगा अनर्थायैवते धर्मवीर्यप्रज्ञातेजोयशःप्रभृतीनां क्षपयितृत्वात् । यां चापि दीर्घजीविकां त्वं दित्ससि तत्रापि शृणु । सर्वं यद् ब्रह्मणो ऽपि जीवितम् आयुर् अल्पम् एव, किम् उतास्मदादिदीर्घजीविका । अतस् तवैव तिष्ठन्तु वाहा रथादयस् तथा तव नृत्यगीते च ॥ कउभ्_१।२६।१,१।२६ ॥
śvobhāvā martyasya yad antakaitat sarvendriyāṇāṃ jarayanti tejaḥ /
api sarvaṃ jīvitam alpam eva tavaiva vāhās tava nṛtyagīte //
śvo bhaviṣyanti na bhaviṣyanti veti sandihyamāna eva yeṣāṃ bhāvo bhavanaṃ tvayopanyastānāṃ bhogānāṃ te śvobhāvāḥ / kiñ ca matryasya manuṣyasyāntaka he mṛtyo, yad etat sarvendriyāṇāṃ tejas taj jarayanty apakṣayanty apsaraḥprabhṛtayo bhogā anarthāyaivate dharmavīryaprajñātejoyaśaḥprabhṛtīnāṃ kṣapayitṛtvāt / yāṃ cāpi dīrghajīvikāṃ tvaṃ ditsasi tatrāpi śṛṇu / sarvaṃ yad brahmaṇo 'pi jīvitam āyur alpam eva, kim utāsmadādidīrghajīvikā / atas tavaiva tiṣṭhantu vāhā rathādayas tathā tava nṛtyagīte ca // KaUBh_1.26/1,1.26 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तम् अद्राक्ष्म चेत् त्वा ।
जीविष्यामो यावद् ईशिष्यसि त्वं वरस् तु मे वरणीयः स एव ॥
किञ् च न प्रभूतेन वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यः । न हि लोके वित्तलाभः कस्यचित् तृप्तिकरो दृष्टः । यदि नामास्माकं वित्ततृष्णा स्याल् लप्स्यामहे प्राप्स्यामहे वित्तम् अद्राक्ष्म दृष्टवन्तो वयं चेत् त्वा त्वाम् । जीवितम् अपि तथैव, जीविष्यामो यावद् याम्ये पदे त्वम् ईशिष्यसीशिष्यसे प्रभुः स्याः । कथं हि मर्त्यस् त्वया समेत्याल्पधनायुर् भवेत् । वरस् तु मे वरणीयः स एव यदात्मविज्ञानम् ॥ कउभ्_१।२७।१,१।२७ ॥
na vittena tarpaṇīyo manuṣyo lapsyāmahe vittam adrākṣma cet tvā /
jīviṣyāmo yāvad īśiṣyasi tvaṃ varas tu me varaṇīyaḥ sa eva //
kiñ ca na prabhūtena vittena tarpaṇīyo manuṣyaḥ / na hi loke vittalābhaḥ kasyacit tṛptikaro dṛṣṭaḥ / yadi nāmāsmākaṃ vittatṛṣṇā syāl lapsyāmahe prāpsyāmahe vittam adrākṣma dṛṣṭavanto vayaṃ cet tvā tvām / jīvitam api tathaiva, jīviṣyāmo yāvad yāmye pade tvam īśiṣyasīśiṣyase prabhuḥ syāḥ / kathaṃ hi martyas tvayā sametyālpadhanāyur bhavet / varas tu me varaṇīyaḥ sa eva yadātmavijñānam // KaUBh_1.27/1,1.27 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अजीर्यताम् अमृतानाम् उपेत्य जीर्यन् मर्त्यः क्वधःस्थः प्रजानन् ।
अभिध्यायन् वर्णरतिप्रमोदान् अतिदीर्घे जीविते को रमेत ॥
यतश् चाजीर्यतां वयोहाणिम् अप्राप्नुवताम् अमृतानां सकाशम् उपेत्योपगम्यात्मन उत्कृष्टं प्रयोजनान्तरं प्राप्तव्यं तेभ्यः प्रजानन्न् उपलभमानः स्वयं तु जीर्यन् मर्त्यो जरामरणवान् क्वधःस्थः कुः पृथिव्य् अधश् चासाव् आन्तरिक्षादिलोकापेक्षया तस्यां तिष्ठतीति क्वधःस्थः सन् कथम् एवम् अविवेकिभिः प्रार्थनीयं पुत्रवित्ताद्यस्थिरं वृणीते । "क्व तदास्थः" इति वा पाठान्तरम् । अस्मिन् पक्षे चैवम् अक्षरयोजना तेषु पुत्रादिष्व् आस्था स्थितिस् तात्पर्येण वर्तनं यस्य स तदास्थः, ततो ऽधिकतरं पुरुषार्थं दुष्प्रापम् अपि प्रापिपयिषुः क्व तदास्थो भवेत् ? न कश्चित् तदसारज्ञस् तदर्थी स्याद् इत्य् अर्थः । सर्वो ह्य् उपर्युपर्येव बुभूषति लोकस् तस्मान् न पुत्रवित्तादिलोभैः प्रलोभ्यो ऽहम् । किञ् चाप्सरः प्रमुखान् वर्णरतिप्रमोदाननवस्थितरूपतयाभिध्यायन्निरूपयन्यथावद् अतिदीर्घे जीविते को विवेकी रमेत ॥ कउभ्_१।२८।१,१।२८ ॥
ajīryatām amṛtānām upetya jīryan martyaḥ kvadhaḥsthaḥ prajānan /
abhidhyāyan varṇaratipramodān atidīrghe jīvite ko rameta //
yataś cājīryatāṃ vayohāṇim aprāpnuvatām amṛtānāṃ sakāśam upetyopagamyātmana utkṛṣṭaṃ prayojanāntaraṃ prāptavyaṃ tebhyaḥ prajānann upalabhamānaḥ svayaṃ tu jīryan martyo jarāmaraṇavān kvadhaḥsthaḥ kuḥ pṛthivy adhaś cāsāv āntarikṣādilokāpekṣayā tasyāṃ tiṣṭhatīti kvadhaḥsthaḥ san katham evam avivekibhiḥ prārthanīyaṃ putravittādyasthiraṃ vṛṇīte / "kva tadāsthaḥ" iti vā pāṭhāntaram / asmin pakṣe caivam akṣarayojanā teṣu putrādiṣv āsthā sthitis tātparyeṇa vartanaṃ yasya sa tadāsthaḥ, tato 'dhikataraṃ puruṣārthaṃ duṣprāpam api prāpipayiṣuḥ kva tadāstho bhavet ? na kaścit tadasārajñas tadarthī syād ity arthaḥ / sarvo hy uparyuparyeva bubhūṣati lokas tasmān na putravittādilobhaiḥ pralobhyo 'ham / kiñ cāpsaraḥ pramukhān varṇaratipramodānanavasthitarūpatayābhidhyāyannirūpayanyathāvad atidīrghe jīvite ko vivekī rameta // KaUBh_1.28/1,1.28 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मिन्न् इदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत् साम्पराये महति ब्रूहि नस् तत् ।
यो ऽयं वरो गूढम् अनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान् नचिकेता वृणीते ॥
इति काठकोपनिषदि प्रथमा वल्ली ॥ १ ॥
अतो विहायानित्यैः कामैः प्रलोभनं यन्मया प्रार्थितं यस्मिन् प्रेत इदं विचिकित्सनं विचिकित्सन्त्य् अस्ति नास्तीत्य् एवं प्रकारम्, हे मृत्यो, साम्पराये परलोकविषये महति महत्प्रयोजननिमित्त आत्मनो निर्णयविज्ञानं यत् तद् ब्रूहि कथय नो ऽस्मभ्यम् । किं बहुना । यो ऽयं प्रकृत आत्मविषयो वरो गूढं गहनं दुर्विवेचनं प्राप्तो ऽनुप्रविष्टः, तस्माद् वराद् अन्यम् अविवेकिभिः प्रार्थनीयम् अनित्यविषयं वरं नचिकेता न वृणीते मनसापीति श्रुतेर् वचनम् इति ॥ कउभ्_१।२९।१,१।२९ ॥
इति कठवल्ल्यां प्रथमवल्लीभाष्यम् ॥ १ ॥
अथ द्वितीया वल्ली ।
परीक्ष्य शिष्यं विद्यायोग्यतां चावगम्याह --
yasminn idaṃ vicikitsanti mṛtyo yat sāmparāye mahati brūhi nas tat /
yo 'yaṃ varo gūḍham anupraviṣṭo nānyaṃ tasmān naciketā vṛṇīte //
iti kāṭhakopaniṣadi prathamā vallī // 1 //
ato vihāyānityaiḥ kāmaiḥ pralobhanaṃ yanmayā prārthitaṃ yasmin preta idaṃ vicikitsanaṃ vicikitsanty asti nāstīty evaṃ prakāram, he mṛtyo, sāmparāye paralokaviṣaye mahati mahatprayojananimitta ātmano nirṇayavijñānaṃ yat tad brūhi kathaya no 'smabhyam / kiṃ bahunā / yo 'yaṃ prakṛta ātmaviṣayo varo gūḍhaṃ gahanaṃ durvivecanaṃ prāpto 'nupraviṣṭaḥ, tasmād varād anyam avivekibhiḥ prārthanīyam anityaviṣayaṃ varaṃ naciketā na vṛṇīte manasāpīti śruter vacanam iti // KaUBh_1.29/1,1.29 //
iti kaṭhavallyāṃ prathamavallībhāṣyam // 1 //
atha dvitīyā vallī /
parīkṣya śiṣyaṃ vidyāyogyatāṃ cāvagamyāha --
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यच् छ्रेयो ऽन्यद् उतैव प्रेयस् ते उभे नानार्थे पुरुषं सिनीतः ।
तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयते ऽर्थाद् य उ प्रेयो वृणीते ॥
अन्यत् पृथग् एव श्रेयो निःश्रेयसं तथान्यद् उतैवापि च प्रेयः प्रियतरम् अपि ते प्रेयः श्रेयस्य् उभे नानार्थे भिन्नप्रयोजने सती पुरुषम् अधिकृतं वर्णाश्रमादिविशिष्टं सिनीतो बध्नीतस् ताभ्यां विद्याविद्याभ्याम् आत्मकर्तव्यतया प्रयुज्यते सर्वः पुरुषः । श्रेयः प्रेयसोर् ह्य् अभ्युदयामृतत्वार्थी पुरुषः प्रवर्तते । अतः श्रेयः प्रेयः प्रयोजनकर्तव्यतया, ताभ्यां बुद्ध इत्य् उच्यते सर्वः पुरुषः । ते यद्य् अप्य् एकैकपुरुषार्थसम्बन्धिनी विद्याविद्यारूपत्वाद् विरुद्धे इत्य् अन्यतरापरित्यागेनैकेन पुरुषेन सहानुष्ठातुम् अशक्यत्वात् तयोर् हित्वाविद्यारूपं प्रेयः, श्रेय एव केवलम् आददानस्योपादानं कुर्वतः साधु शोभनं शिवं भवति । यस् त्व् अदूरदर्शी विमूढो हीयते वियुज्यते ऽर्थात् पुरुषार्थात् पारमार्थिकात् प्रयोजनान् नित्यात् प्रच्यवत इत्य् अर्थः । को ऽसौ य उ प्रेयो वृणीत उपादत्त इत्य् एतत् ॥ कउभ्_२।१।१,२।१ ॥
anyac chreyo 'nyad utaiva preyas te ubhe nānārthe puruṣaṃ sinītaḥ /
tayoḥ śreya ādadānasya sādhu bhavati hīyate 'rthād ya u preyo vṛṇīte //
anyat pṛthag eva śreyo niḥśreyasaṃ tathānyad utaivāpi ca preyaḥ priyataram api te preyaḥ śreyasy ubhe nānārthe bhinnaprayojane satī puruṣam adhikṛtaṃ varṇāśramādiviśiṣṭaṃ sinīto badhnītas tābhyāṃ vidyāvidyābhyām ātmakartavyatayā prayujyate sarvaḥ puruṣaḥ / śreyaḥ preyasor hy abhyudayāmṛtatvārthī puruṣaḥ pravartate / ataḥ śreyaḥ preyaḥ prayojanakartavyatayā, tābhyāṃ buddha ity ucyate sarvaḥ puruṣaḥ / te yady apy ekaikapuruṣārthasambandhinī vidyāvidyārūpatvād viruddhe ity anyatarāparityāgenaikena puruṣena sahānuṣṭhātum aśakyatvāt tayor hitvāvidyārūpaṃ preyaḥ, śreya eva kevalam ādadānasyopādānaṃ kurvataḥ sādhu śobhanaṃ śivaṃ bhavati / yas tv adūradarśī vimūḍho hīyate viyujyate 'rthāt puruṣārthāt pāramārthikāt prayojanān nityāt pracyavata ity arthaḥ / ko 'sau ya u preyo vṛṇīta upādatta ity etat // KaUBh_2.1/1,2.1 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रेयश् च प्रेयश् च मनुष्यम् एतस् तौ संपरीत्य विविनक्ति धीरः ।
श्रेयो हि धीरो ऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद् वृणीते ॥
यद्य् उभे ऽपि कर्तुं स्वायत्ते पुरुषेण, किम् अर्थं प्रेय एवादत्ते बाहुल्येन लोक इत्य् उच्यते -- सत्यं स्वायत्ते, तथापि साधनतः फलतश् च मन्दबुद्धीनां दुर्विवेकरूपे सती व्यामिश्रीभूत इव मनुष्यं पुरुषम् एतः प्राप्नुतः श्रेयश् च प्रेयश् च । अतो हंस इवाम्भसः पयः, तौ श्रेयः प्रेयः पदार्थौ सम्परीत्य सम्यक् परिगम्य मनासालोच्य गुरुलाघवं विविनक्ति पृथक् करोति धीरो धीमान् । विविच्य च श्रेयो हि श्रेय एवाभिवृणीते प्रेयसो ऽभ्यर्हितत्वात् । को ऽसौ धीरः । यस् तु मन्दो ऽल्पबुद्धिः स सदसद्विवेकासामर्थ्याद् योगक्षेमाद् योगक्षेमनिमितं शरीराद्युपचयरक्षणनिमित्तम् इत्य् एतत् प्रेयः पशुपुत्रादिलक्षणं वृणीते ॥ कउभ्_२।२।१,२।२ ॥
śreyaś ca preyaś ca manuṣyam etas tau saṃparītya vivinakti dhīraḥ /
śreyo hi dhīro 'bhi preyaso vṛṇīte preyo mando yogakṣemād vṛṇīte //
yady ubhe 'pi kartuṃ svāyatte puruṣeṇa, kim arthaṃ preya evādatte bāhulyena loka ity ucyate -- satyaṃ svāyatte, tathāpi sādhanataḥ phalataś ca mandabuddhīnāṃ durvivekarūpe satī vyāmiśrībhūta iva manuṣyaṃ puruṣam etaḥ prāpnutaḥ śreyaś ca preyaś ca / ato haṃsa ivāmbhasaḥ payaḥ, tau śreyaḥ preyaḥ padārthau samparītya samyak parigamya manāsālocya gurulāghavaṃ vivinakti pṛthak karoti dhīro dhīmān / vivicya ca śreyo hi śreya evābhivṛṇīte preyaso 'bhyarhitatvāt / ko 'sau dhīraḥ / yas tu mando 'lpabuddhiḥ sa sadasadvivekāsāmarthyād yogakṣemād yogakṣemanimitaṃ śarīrādyupacayarakṣaṇanimittam ity etat preyaḥ paśuputrādilakṣaṇaṃ vṛṇīte // KaUBh_2.2/1,2.2 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स त्वं प्रियान् प्रियरूपांश् च कामान् अभिध्यायन् नचिकेतो ऽत्यस्राक्षीः ।
नैतां सृङ्कां वित्तमयीम् अवाप्तो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः ॥
स त्वं पुनः पुनर् मया प्रलोभ्यमानो ऽपि प्रियान् पुत्रादीन् प्रियरूपांश् चाप्सरःप्रभृतिलक्षणान् कामान् अभिध्यायंश् चिन्तयंस् तेषाम् अनित्यत्वासारत्वादिदोषान् हे नचिकेतोत्यस्त्राक्षीरतिसृष्टवान् परित्यक्तवान् अस्यहो बुद्धिमत्ता तव । नैताम् अवाप्तवान् असि सृङ्क्तां सृतिं कुत्सितां मूढजनप्रवृत्तां वित्तमयी धनप्रायाम् । यस्यां सृतौ मज्जन्ति सीदन्ति बहवो ऽनेके मूढा मनुष्याः ॥ कउभ्_२।३।१,२।३ ॥
sa tvaṃ priyān priyarūpāṃś ca kāmān abhidhyāyan naciketo 'tyasrākṣīḥ /
naitāṃ sṛṅkāṃ vittamayīm avāpto yasyāṃ majjanti bahavo manuṣyāḥ //
sa tvaṃ punaḥ punar mayā pralobhyamāno 'pi priyān putrādīn priyarūpāṃś cāpsaraḥprabhṛtilakṣaṇān kāmān abhidhyāyaṃś cintayaṃs teṣām anityatvāsāratvādidoṣān he naciketotyastrākṣīratisṛṣṭavān parityaktavān asyaho buddhimattā tava / naitām avāptavān asi sṛṅktāṃ sṛtiṃ kutsitāṃ mūḍhajanapravṛttāṃ vittamayī dhanaprāyām / yasyāṃ sṛtau majjanti sīdanti bahavo 'neke mūḍhā manuṣyāḥ // KaUBh_2.3/1,2.3 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दूरम् एते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता ।
विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो ऽलोलुपन्त ॥
"तयोः, श्रेय आददनस्य साधु भवति हीयते ऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते" (कउ २।१) इत्य् उक्तं तत्कस्मात् ? यतो दूरं दूरेण महतान्तरेणैते विपरीत अन्योन्यव्यावृत्तरूपे विवेकाविवेकात्मकत्वात् तमःप्रकाशाव् इव विषूची विषूच्यौ नानागती भिन्नफले संसारमोक्षहेतुत्वेनेत्य् एतत् । के त इत्य् उच्यते -- या चाविद्या प्रेयोविषया विद्येति च श्रेयोविषया ज्ञाता निर्ज्ञातावगता पण्डितैस् तत्र विद्याभीप्सिनं विद्यार्थिनं नचिकेतसं त्वाम् अहं मन्ये । कस्माद् यस्माद् अविद्वद् बुद्धिप्रलोभिनः कामा अप्सरःप्रभृतयो बहवो ऽपि त्वा त्वां नालोलुपन्त न विच्छेदं कृतवन्तः श्रेयोमार्गाद् आत्मोपभोगाभिवाञ्छासम्पादनेन । अतो विद्यार्थिनं श्रेयोभाजनं मन्य इत्य् अभिप्रायः ॥ कउभ्_२।४।१,२।४ ॥
dūram ete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyeti jñātā /
vidyābhīpsinaṃ naciketasaṃ manye na tvā kāmā bahavo 'lolupanta //
"tayoḥ, śreya ādadanasya sādhu bhavati hīyate 'rthādya u preyo vṛṇīte" (KaU 2.1) ity uktaṃ tatkasmāt ? yato dūraṃ dūreṇa mahatāntareṇaite viparīta anyonyavyāvṛttarūpe vivekāvivekātmakatvāt tamaḥprakāśāv iva viṣūcī viṣūcyau nānāgatī bhinnaphale saṃsāramokṣahetutvenety etat / ke ta ity ucyate -- yā cāvidyā preyoviṣayā vidyeti ca śreyoviṣayā jñātā nirjñātāvagatā paṇḍitais tatra vidyābhīpsinaṃ vidyārthinaṃ naciketasaṃ tvām ahaṃ manye / kasmād yasmād avidvad buddhipralobhinaḥ kāmā apsaraḥprabhṛtayo bahavo 'pi tvā tvāṃ nālolupanta na vicchedaṃ kṛtavantaḥ śreyomārgād ātmopabhogābhivāñchāsampādanena / ato vidyārthinaṃ śreyobhājanaṃ manya ity abhiprāyaḥ // KaUBh_2.4/1,2.4 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविद्यायाम् अन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः ।
दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥
ये तु संसारभाजो जना अविद्यायाम् अन्तरे मध्ये घनीभूत इव तमसि वर्तमाना वेष्ट्यमानाः पुत्रपश्वादितृष्णापाशशतैः, स्वयं धीराः प्रज्ञावन्तः पण्डिताः शास्त्रकुशलश् चेति मन्यमानास् ते दन्द्रम्यमाणा अत्यर्थं कुटिलाम् अनेकरूपां गतिं गच्छन्तो जरामरणरोगादिदुःखैः परियन्ति परिगच्छन्ति मूढा अविवेकिनो ऽन्धेनैव दृष्टिविहीनेनैव नीयमाना विषमे पथि यथा बहवोन्धा महान्तम् अनर्थम् ऋच्छन्ति तद्वत् ॥ कउभ्_२।५।१,२।५ ॥
avidyāyām antare vartamānāḥ svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃ manyamānāḥ /
dandramyamāṇāḥ pariyanti mūḍhā andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ //
ye tu saṃsārabhājo janā avidyāyām antare madhye ghanībhūta iva tamasi vartamānā veṣṭyamānāḥ putrapaśvāditṛṣṇāpāśaśataiḥ, svayaṃ dhīrāḥ prajñāvantaḥ paṇḍitāḥ śāstrakuśalaś ceti manyamānās te dandramyamāṇā atyarthaṃ kuṭilām anekarūpāṃ gatiṃ gacchanto jarāmaraṇarogādiduḥkhaiḥ pariyanti parigacchanti mūḍhā avivekino 'ndhenaiva dṛṣṭivihīnenaiva nīyamānā viṣame pathi yathā bahavondhā mahāntam anartham ṛcchanti tadvat // KaUBh_2.5/1,2.5 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् ।
अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर् वशम् आपद्यते मे ॥
अत एव मूढत्वान् न साम्परायः प्रतिभाति । सम्परेयत इति साम्परायः परलोकस् तत्प्राप्तिप्रयोजनः साधनविशेषः शास्त्रीयः साम्परायः स च बालम् अविवेकिनं प्रति न प्रतिभाति न प्रकाशते नोपतिष्ठत इत्य् एतत् । प्रमाद्यन्तं प्रमादं कुर्वन्तं पुत्रपश्वादिप्रयोजनेष्व् आसक्तमनसं तथा वित्तमोहेन वित्तनिमित्तेनाविवेकेन मूढं तमसाच्छन्नम् । स त्व् अयम् एव लोको यो ऽयं दृश्यमानः स्त्र्यन्नपानादिविशिष्टो नास्ति परो ऽदृष्टो लोक इत्य् एवं मननशीलो मानी पुनः पुनर् जनित्वा वशं मे ऽधीनतामापद्यते मृत्योर् मम जननमरणादिलक्षणदुःखप्रबन्धारूढ एव भवतीत्य् अर्थः । प्रायेण ह्य् एवंविध एव लोकः ॥ कउभ्_२।६।१,२।६ ॥
na sāmparāyaḥ pratibhāti bālaṃ pramādyantaṃ vittamohena mūḍham /
ayaṃ loko nāsti para iti mānī punaḥ punar vaśam āpadyate me //
ata eva mūḍhatvān na sāmparāyaḥ pratibhāti / sampareyata iti sāmparāyaḥ paralokas tatprāptiprayojanaḥ sādhanaviśeṣaḥ śāstrīyaḥ sāmparāyaḥ sa ca bālam avivekinaṃ prati na pratibhāti na prakāśate nopatiṣṭhata ity etat / pramādyantaṃ pramādaṃ kurvantaṃ putrapaśvādiprayojaneṣv āsaktamanasaṃ tathā vittamohena vittanimittenāvivekena mūḍhaṃ tamasācchannam / sa tv ayam eva loko yo 'yaṃ dṛśyamānaḥ stryannapānādiviśiṣṭo nāsti paro 'dṛṣṭo loka ity evaṃ mananaśīlo mānī punaḥ punar janitvā vaśaṃ me 'dhīnatāmāpadyate mṛtyor mama jananamaraṇādilakṣaṇaduḥkhaprabandhārūḍha eva bhavatīty arthaḥ / prāyeṇa hy evaṃvidha eva lokaḥ // KaUBh_2.6/1,2.6 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रवणायापि बहुभिर् यो न लभ्यः शृण्वन्तो ऽपि बहवो यं न विद्युः ।
आश्चर्यो वक्ता कुशलो ऽस्य लब्धा आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥
यस् तु श्रेयोर्थी सहस्रेषु कश्चिद् एवात्मविद्भवति त्वद् विधो यस्माच् छ्रवणायापि श्रवणार्थं श्रोतम् अपि यो न लभ्य आत्मा बहुभिर् अनेकैः शृण्वन्तो ऽपि बहवो ऽनेके ऽन्ये यम् आत्मानं न विद्युर् न विदन्त्य् अभागिनो ऽसंस्कृतात्मानो न विजानीयुः । किञ् चास्य वक्ताप्य् आश्चर्यो ऽद्भुतवद् एवानेकेषु कश्चिद् एव भवति । तथा श्रुत्वाप्य् अस्यात्मनः कुशलो निपुण एवानेकेषु लब्धा कश्चिद् एव भवति । यस्माद् आश्चर्यो ज्ञाता कश्चिद् एव कुशलानुशिष्टः कुशलेन निपुणेनाचार्येणानुशिष्टः (संशिक्षित इत्य् अध्याहार्यम्) सन् ॥ कउभ्_२।७।१,२।७ ॥
śravaṇāyāpi bahubhir yo na labhyaḥ śṛṇvanto 'pi bahavo yaṃ na vidyuḥ /
āścaryo vaktā kuśalo 'sya labdhā āścaryo jñātā kuśalānuśiṣṭaḥ //
yas tu śreyorthī sahasreṣu kaścid evātmavidbhavati tvad vidho yasmāc chravaṇāyāpi śravaṇārthaṃ śrotam api yo na labhya ātmā bahubhir anekaiḥ śṛṇvanto 'pi bahavo 'neke 'nye yam ātmānaṃ na vidyur na vidanty abhāgino 'saṃskṛtātmāno na vijānīyuḥ / kiñ cāsya vaktāpy āścaryo 'dbhutavad evānekeṣu kaścid eva bhavati / tathā śrutvāpy asyātmanaḥ kuśalo nipuṇa evānekeṣu labdhā kaścid eva bhavati / yasmād āścaryo jñātā kaścid eva kuśalānuśiṣṭaḥ kuśalena nipuṇenācāryeṇānuśiṣṭaḥ (saṃśikṣita ity adhyāhāryam) san // KaUBh_2.7/1,2.7 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः ।
अनन्यप्रोक्ते गतिर् अत्र नास्त्य् अणीयान् ह्य् अतर्क्यम् अणुप्रमाणात् ॥
कस्मात् ? न हि नरेण मनुष्येणावरेण प्रोक्तो ऽवरेण हीनेन प्रकृतबुद्धिनेत्य् एतद् उक्त एष आत्मा यं त्वं मां पृच्छसि । न हि सुष्ठु सम्यग् विज्ञेयो विज्ञातुं शक्यो यस्माद् बहुधास्ति नास्ति कर्ताकर्ता शुद्धो ऽशुद्ध इत्य् आद्यनेकधा चिन्त्यमानो वादिभिः । कथं पुनः सुविज्ञेय इत्य् उच्यते -- अनन्यप्रोक्ते ऽनन्येनापृथग् दर्शिनाचार्येण प्रतिपाद्यब्रह्मात्मभूतेन प्रोक्त उक्त आत्मनि गतिर् अनेकधास्तिनास्तीत्य् आदिलक्षणा चिन्ता गतिर् अत्रास्मिन्न् आत्मनि नास्ति न विद्यते सर्वविकल्पगतिप्रत्यस्तमितत्वाद् आत्मनः । अथवा स्वात्मभूते ऽनन्यस्मिन्न् आत्मनि प्रोक्ते ऽनन्यप्रोक्ते गतिर् अत्रान्यावगतिर् नास्ति ज्ञेयस्यान्यस्याभावात् । ज्ञानस्य ह्य् एषा परा निष्ठा यद् आत्मैकत्वविज्ञानम् । अतो ऽवगन्तव्याभावान् न गतिर् अत्रावशिष्यते, संसारगतिर् वात्र नास्त्य् अनन्य आत्मनि प्रोक्ते नान्तरीयकत्वात् तद्विज्ञानफलस्य मोक्षस्य । अथवा प्रोच्यमानब्रह्मात्मभूतेनाचार्येणानन्यतया प्रोक्त आत्मन्य् अगतिर् अनवबोधो ऽपरिज्ञानम् अत्र नास्ति । भवत्य् एवावगतिस् तद्विषया श्रोतुस् तदनन्यो ऽहम् इत्य् आचार्यस्येवेत्य् अर्थः । एवं सुविज्ञेय आत्मागमवताचार्येणानन्यतया प्रोक्तः । इतरथा ह्य् अणीयान् अणुतरो ऽणुप्रमाणाद् अपि सम्पद्यत आत्मा । अतर्क्यम् अतर्क्यः स्वबुद्ध्यभ्यूहेन केवलेन तर्केण । तर्क्यमाणे ऽणुपरिमाणे केनचित् स्थापित आत्मनि ततो ऽणुतरम् अन्यो ऽभ्यूहति, ततो ऽप्य् अन्यो ऽणुतरम्, इति न हि तर्कस्य निष्ठा क्वचिद् विद्यते ॥ कउभ्_२।८।१,२।८ ॥
na nareṇāvareṇa prokta eṣa suvijñeyo bahudhā cintyamānaḥ /
ananyaprokte gatir atra nāsty aṇīyān hy atarkyam aṇupramāṇāt //
kasmāt ? na hi nareṇa manuṣyeṇāvareṇa prokto 'vareṇa hīnena prakṛtabuddhinety etad ukta eṣa ātmā yaṃ tvaṃ māṃ pṛcchasi / na hi suṣṭhu samyag vijñeyo vijñātuṃ śakyo yasmād bahudhāsti nāsti kartākartā śuddho 'śuddha ity ādyanekadhā cintyamāno vādibhiḥ / kathaṃ punaḥ suvijñeya ity ucyate -- ananyaprokte 'nanyenāpṛthag darśinācāryeṇa pratipādyabrahmātmabhūtena prokta ukta ātmani gatir anekadhāstināstīty ādilakṣaṇā cintā gatir atrāsminn ātmani nāsti na vidyate sarvavikalpagatipratyastamitatvād ātmanaḥ / athavā svātmabhūte 'nanyasminn ātmani prokte 'nanyaprokte gatir atrānyāvagatir nāsti jñeyasyānyasyābhāvāt / jñānasya hy eṣā parā niṣṭhā yad ātmaikatvavijñānam / ato 'vagantavyābhāvān na gatir atrāvaśiṣyate, saṃsāragatir vātra nāsty ananya ātmani prokte nāntarīyakatvāt tadvijñānaphalasya mokṣasya / athavā procyamānabrahmātmabhūtenācāryeṇānanyatayā prokta ātmany agatir anavabodho 'parijñānam atra nāsti / bhavaty evāvagatis tadviṣayā śrotus tadananyo 'ham ity ācāryasyevety arthaḥ / evaṃ suvijñeya ātmāgamavatācāryeṇānanyatayā proktaḥ / itarathā hy aṇīyān aṇutaro 'ṇupramāṇād api sampadyata ātmā / atarkyam atarkyaḥ svabuddhyabhyūhena kevalena tarkeṇa / tarkyamāṇe 'ṇuparimāṇe kenacit sthāpita ātmani tato 'ṇutaram anyo 'bhyūhati, tato 'py anyo 'ṇutaram, iti na hi tarkasya niṣṭhā kvacid vidyate // KaUBh_2.8/1,2.8 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैषा तर्केण मतिर् आपनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ ।
यां त्वम् आपः सत्यधृतिर् बतासि त्वादृङ् नो भूयान् नचिकेतः प्रेष्टा ॥
अतो ऽनन्यप्रोक्त आत्मन्य् उत्पन्ना येयम् आगमप्रतिपाद्यात्ममतिर् नैषा तर्केण स्वबुद्ध्याभ्यूहमात्रेणापनेया न प्रापणीयेत्य् अर्थः । नापनेतव्या वा, न हातव्या । तार्किको ह्य् अनागम् अज्ञः स्वबुद्धिपरिकल्पितं यत् किञ्चिद् एव कल्पयति । अत एव च येयम् आगमप्रभूता मतिस् तार्किकाद् अन्येनैवागमाभिज्ञेनाचार्येणैव प्रोक्ता सती सुज्ञानाय भवति हे प्रेष्ठ प्रियतम । का पुनः सा तर्कागम्या मतिर् इत्य् उच्यते । यां त्वं मतिं मद्वरप्रदानेनापः प्राप्तवान् असि । सत्या अवितथविषया धृतिर् यस्य तव स त्वं सत्यधृतिः । बतासीत्य् अनुकम्पयन्न् आह मृत्युर् नचिकेतसं वक्ष्यमाणविज्ञानस्तुतये । त्वादृक् त्व् अतुल्यो नो ऽस्मभ्यं भूयाद् भवताद्भवत्वन्यः पुत्रः शिष्यो वा प्रष्टा । कीदृक् ? यादृक्त्वं हे नचिकेतः प्रष्टा ॥ कउभ्_२।९।१,२।९ ॥
naiṣā tarkeṇa matir āpaneyā proktānyenaiva sujñānāya preṣṭha /
yāṃ tvam āpaḥ satyadhṛtir batāsi tvādṛṅ no bhūyān naciketaḥ preṣṭā //
ato 'nanyaprokta ātmany utpannā yeyam āgamapratipādyātmamatir naiṣā tarkeṇa svabuddhyābhyūhamātreṇāpaneyā na prāpaṇīyety arthaḥ / nāpanetavyā vā, na hātavyā / tārkiko hy anāgam ajñaḥ svabuddhiparikalpitaṃ yat kiñcid eva kalpayati / ata eva ca yeyam āgamaprabhūtā matis tārkikād anyenaivāgamābhijñenācāryeṇaiva proktā satī sujñānāya bhavati he preṣṭha priyatama / kā punaḥ sā tarkāgamyā matir ity ucyate / yāṃ tvaṃ matiṃ madvarapradānenāpaḥ prāptavān asi / satyā avitathaviṣayā dhṛtir yasya tava sa tvaṃ satyadhṛtiḥ / batāsīty anukampayann āha mṛtyur naciketasaṃ vakṣyamāṇavijñānastutaye / tvādṛk tv atulyo no 'smabhyaṃ bhūyād bhavatādbhavatvanyaḥ putraḥ śiṣyo vā praṣṭā / kīdṛk ? yādṛktvaṃ he naciketaḥ praṣṭā // KaUBh_2.9/1,2.9 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जानाम्य् अहं शेवधिर् इत्य् अनित्यं न ह्य् अध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् ।
ततो मया नाचिकेतश् चितो ऽग्निर् अनित्यैर् द्रव्यैः प्राप्तवान् अस्मि नित्यम् ॥
पुनर् अपि तुष्ट आह -- जानाम्य् अहं शेवधिर् निधिः कर्मफललक्षणो निधिर् इव प्राथ्यत इति । असाव् अनित्यम् अनित्य इति जानामि । न हि यस्माद् अनित्यैर् अध्रुवैर् यन् नित्यं ध्रुवं तत्प्राप्यते परमात्माख्यः शेवधिः । यस् त्व् अनित्यसुखात्मकः शेवधिः स एवानित्यैर् द्रव्यैः प्राप्यते हि यतस् ततस् तस्मान् मया जानतापि नित्यम् अनित्यसाधनैः प्राप्यत इति नाचिकेतश् चितो ऽग्निर् अनित्यैर् द्रव्यैः पश्वादिभिः स्वर्गसुखसाधनभूतो ऽग्निर् निर्वर्तित इत्य् अर्थः । तेनाहम् अधिकारापन्नो नित्यं याम्यं स्थानं स्वर्गाख्यं नित्यम् आपेक्षिकं प्राप्तवान् अस्मि ॥ कउभ्_२।१०।१,२।१० ॥
jānāmy ahaṃ śevadhir ity anityaṃ na hy adhruvaiḥ prāpyate hi dhruvaṃ tat /
tato mayā nāciketaś cito 'gnir anityair dravyaiḥ prāptavān asmi nityam //
punar api tuṣṭa āha -- jānāmy ahaṃ śevadhir nidhiḥ karmaphalalakṣaṇo nidhir iva prāthyata iti / asāv anityam anitya iti jānāmi / na hi yasmād anityair adhruvair yan nityaṃ dhruvaṃ tatprāpyate paramātmākhyaḥ śevadhiḥ / yas tv anityasukhātmakaḥ śevadhiḥ sa evānityair dravyaiḥ prāpyate hi yatas tatas tasmān mayā jānatāpi nityam anityasādhanaiḥ prāpyata iti nāciketaś cito 'gnir anityair dravyaiḥ paśvādibhiḥ svargasukhasādhanabhūto 'gnir nirvartita ity arthaḥ / tenāham adhikārāpanno nityaṃ yāmyaṃ sthānaṃ svargākhyaṃ nityam āpekṣikaṃ prāptavān asmi // KaUBh_2.10/1,2.10 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामस्य आप्तिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोर् अनन्त्यम् अभयस्य पारम् ।
स्तोममहद् उरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतो ऽत्यस्राक्षीः ॥
त्वं तु कामस्याप्तिं समाप्तिम्, अत्रैव हि सर्वे कामाः परिसमाप्ताः, जगतः साध्यात्माधिभूताधिदैवादेः प्रतिष्ठामाश्रयं सर्वात्मकत्वात्, क्रतोर् उपासनायाः फलं हैरण्यगर्भपदम् अनन्त्यमानन्त्यम् । अभयस्य च पारं परां निष्ठाम् । स्तोमं स्तुत्यं महदणिमाद्यैश्वर्याद्यनेकगुणसंहतम्, स्तोमं च तन्महच् च निरतिशयत्वात् स्तोममहत् । उरुगायं विस्तीर्णां गतिम् । प्रतिष्ठां स्थितिम् आत्मनो ऽनुत्तमाम् अपि दृष्ट्वा धृत्या धैर्येण धीगे धीमान् सन् नचिकेतो ऽत्यस्राक्षीः परम् एवाकाङ्क्षन्न् अतिसृष्ट्वान् असि सर्वम् एतत् संसारभोगजातम् । अहो बतानुत्तमगुणो ऽसि ॥ कउभ्_२।११।१,२।११ ॥
kāmasya āptiṃ jagataḥ pratiṣṭhāṃ krator anantyam abhayasya pāram /
stomamahad urugāyaṃ pratiṣṭhāṃ dṛṣṭvā dhṛtyā dhīro naciketo 'tyasrākṣīḥ //
tvaṃ tu kāmasyāptiṃ samāptim, atraiva hi sarve kāmāḥ parisamāptāḥ, jagataḥ sādhyātmādhibhūtādhidaivādeḥ pratiṣṭhāmāśrayaṃ sarvātmakatvāt, krator upāsanāyāḥ phalaṃ hairaṇyagarbhapadam anantyamānantyam / abhayasya ca pāraṃ parāṃ niṣṭhām / stomaṃ stutyaṃ mahadaṇimādyaiśvaryādyanekaguṇasaṃhatam, stomaṃ ca tanmahac ca niratiśayatvāt stomamahat / urugāyaṃ vistīrṇāṃ gatim / pratiṣṭhāṃ sthitim ātmano 'nuttamām api dṛṣṭvā dhṛtyā dhairyeṇa dhīge dhīmān san naciketo 'tyasrākṣīḥ param evākāṅkṣann atisṛṣṭvān asi sarvam etat saṃsārabhogajātam / aho batānuttamaguṇo 'si // KaUBh_2.11/1,2.11 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं दुर्दर्शं गूढम् अनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् ।
अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ॥
यं त्वं ज्ञातुम् इच्छस्य् आत्मानं तं दुर्दर्शं दुःखेन दर्शनम् अस्येति दुर्दर्शो ऽतिसूक्ष्मत्वात् तं गूढं गहनम्, अनुप्रविष्टं प्राकृतविषयविकारविज्ञानैः प्रच्छन्नम् इत्य् एतत् । गुहाहितं गुहायां बुद्धौ स्थितं तत्रोपलभ्यमानत्वात् । गह्वरेष्ठं गह्वरे विषमे ऽनेकानर्थसङ्कटे तिष्ठतीति गह्वरेष्ठम् । यत एवं गूढम् अनुप्रविष्टो गुहाहितश् चातो गह्वरेष्ठो ऽतो दुर्दर्शः । तं पुराणं पुरातनम् अध्यात्मयोगाधिगमेन विषयेभ्यः प्रतिसंहृत्य चेतस आत्मनि समाधानम् अध्यात्मयोगस् तस्याधिगमस् तेन मत्वा देवम् आत्मानं धीरो हर्षशोकाव् आत्मन उत्कर्षापकर्षयोर् अभावज् जहाति ॥ कउभ्_२।१२।१,२।१२ ॥
taṃ durdarśaṃ gūḍham anupraviṣṭaṃ guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇam /
adhyātmayogādhigamena devaṃ matvā dhīro harṣaśokau jahāti //
yaṃ tvaṃ jñātum icchasy ātmānaṃ taṃ durdarśaṃ duḥkhena darśanam asyeti durdarśo 'tisūkṣmatvāt taṃ gūḍhaṃ gahanam, anupraviṣṭaṃ prākṛtaviṣayavikāravijñānaiḥ pracchannam ity etat / guhāhitaṃ guhāyāṃ buddhau sthitaṃ tatropalabhyamānatvāt / gahvareṣṭhaṃ gahvare viṣame 'nekānarthasaṅkaṭe tiṣṭhatīti gahvareṣṭham / yata evaṃ gūḍham anupraviṣṭo guhāhitaś cāto gahvareṣṭho 'to durdarśaḥ / taṃ purāṇaṃ purātanam adhyātmayogādhigamena viṣayebhyaḥ pratisaṃhṛtya cetasa ātmani samādhānam adhyātmayogas tasyādhigamas tena matvā devam ātmānaṃ dhīro harṣaśokāv ātmana utkarṣāpakarṣayor abhāvaj jahāti // KaUBh_2.12/1,2.12 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतच् छ्रुत्वा संपरिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यम् अणुम् एतम् आप्य ।
स मोदते मोदनीयं हि लब्ध्वा विवृतं सद्म नचिकेतसं मन्ये ॥
किञ् च, एतद् आत्मतत्त्वं यद् अहं वक्ष्यामि तच् छुत्वाचार्यप्रसादात् सम्यग् आत्मभावेन परिगृह्योपादाय मर्त्यो मरणधर्मा धर्माद् अनुपेतं धर्म्यं प्रवृह्योद्यम्य पृथक् कृत्य शरीरादेर् अणुं सूक्ष्मम् एतम् आत्मानम् आप्य प्राप्य स मर्त्यो विद्वान् मोदते मोदनीयं हर्षणीयम् आत्मानं लब्ध्वा । तद् एतद् एवंविधं ब्रह्म सद्म भवनं नचिकेतसं त्वां प्रत्यपावृतद्वारं विवृतम् अभिमुखीभूतं मन्ये, मोक्षार्हं त्वां मन्य इत्य् अभिप्रायः ॥ कउभ्_२।१३।१,२।१३ ॥
etac chrutvā saṃparigṛhya martyaḥ pravṛhya dharmyam aṇum etam āpya /
sa modate modanīyaṃ hi labdhvā vivṛtaṃ sadma naciketasaṃ manye //
kiñ ca, etad ātmatattvaṃ yad ahaṃ vakṣyāmi tac chutvācāryaprasādāt samyag ātmabhāvena parigṛhyopādāya martyo maraṇadharmā dharmād anupetaṃ dharmyaṃ pravṛhyodyamya pṛthak kṛtya śarīrāder aṇuṃ sūkṣmam etam ātmānam āpya prāpya sa martyo vidvān modate modanīyaṃ harṣaṇīyam ātmānaṃ labdhvā / tad etad evaṃvidhaṃ brahma sadma bhavanaṃ naciketasaṃ tvāṃ pratyapāvṛtadvāraṃ vivṛtam abhimukhībhūtaṃ manye, mokṣārhaṃ tvāṃ manya ity abhiprāyaḥ // KaUBh_2.13/1,2.13 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यत्र धर्माद् अन्यत्राधर्माद् अन्यत्रास्मात् कृताकृतात् ।
अन्यत्र भूताच् च भव्याच् च यत् तत् पश्यसि तद् वद ॥
एतच् छ्रुत्वा नचिकेताः पुनर् आह -- यद्य् अहं योग्यः, प्रसन्नश् चासि भगवन् मां प्रति, अन्यत्र धर्माच् छास्त्रीयाद् धर्मानुष्ठानात् तत्फलात् तत्कारकेभ्यश् च पृथग् भूतम् इत्य् अर्थः । तथान्यत्राधर्माद् विहिताकरणरूपात् पापात्, तथान्यत्रास्मात् कृताकृतात् । कृतं कार्यम् अकृतं कारणम् अस्माद् अन्यत्र । किञ् चान्यत्र भूताच् चातिक्रान्तात् कालाद् भव्याच् च भविष्यतश् च तथा वर्तमानात् । कालत्रयेण यन् न परिच्छिद्यत इत्य् अर्थः । यद् ईदृशं वस्तु सर्वव्यवहारगोचरातीतं पश्यसि जानासि तद्वद मह्यम् ॥ कउभ्_२।१४।१,२।१४ ॥
anyatra dharmād anyatrādharmād anyatrāsmāt kṛtākṛtāt /
anyatra bhūtāc ca bhavyāc ca yat tat paśyasi tad vada //
etac chrutvā naciketāḥ punar āha -- yady ahaṃ yogyaḥ, prasannaś cāsi bhagavan māṃ prati, anyatra dharmāc chāstrīyād dharmānuṣṭhānāt tatphalāt tatkārakebhyaś ca pṛthag bhūtam ity arthaḥ / tathānyatrādharmād vihitākaraṇarūpāt pāpāt, tathānyatrāsmāt kṛtākṛtāt / kṛtaṃ kāryam akṛtaṃ kāraṇam asmād anyatra / kiñ cānyatra bhūtāc cātikrāntāt kālād bhavyāc ca bhaviṣyataś ca tathā vartamānāt / kālatrayeṇa yan na paricchidyata ity arthaḥ / yad īdṛśaṃ vastu sarvavyavahāragocarātītaṃ paśyasi jānāsi tadvada mahyam // KaUBh_2.14/1,2.14 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वे वेदा यत् पदम् आमनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद् वदन्ति ।
यद् इच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत् ते पदं संग्रहेण ब्रवीम्य् ओम् इत्य् एतत् ॥
इत्य् एवं पृष्टवते मृत्युर् उवाच पृष्टं वस्तु विशेषणान्तरं च विवक्षन् -- सर्वे वेदा यत् पदं पदनीयं गमनीयम् अविभागेनाविरोधेनामनन्ति प्रतिपादयन्ति, तपांसि सर्वाणि च यद् वदन्ति यत् प्राप्त्यर्थानीत्य् अर्थः । यद् इच्छन्तो ब्रह्मचर्यं गुरुकुलवासलक्षणम् अन्यद् वा ब्रह्मप्राप्त्यर्थं चरन्ति, तत् ते तुभ्यं पदं यज् ज्ञातुम् इच्छसि सङ्ग्रहेण सङ्क्षेपतो ब्रवीमि, ओम् इत्य् एतत् । तद् एतत् पदं यद् बुभुत्सितं त्वया । यद् एतद् ओम् इत्य् ॐ शब्दवाच्यम् ॐ शब्दप्रतीकं च ॥ कउभ्_२।१५।१,२।१५ ॥
sarve vedā yat padam āmananti tapāṃsi sarvāṇi ca yad vadanti /
yad icchanto brahmacaryaṃ caranti tat te padaṃ saṃgraheṇa bravīmy om ity etat //
ity evaṃ pṛṣṭavate mṛtyur uvāca pṛṣṭaṃ vastu viśeṣaṇāntaraṃ ca vivakṣan -- sarve vedā yat padaṃ padanīyaṃ gamanīyam avibhāgenāvirodhenāmananti pratipādayanti, tapāṃsi sarvāṇi ca yad vadanti yat prāptyarthānīty arthaḥ / yad icchanto brahmacaryaṃ gurukulavāsalakṣaṇam anyad vā brahmaprāptyarthaṃ caranti, tat te tubhyaṃ padaṃ yaj jñātum icchasi saṅgraheṇa saṅkṣepato bravīmi, om ity etat / tad etat padaṃ yad bubhutsitaṃ tvayā / yad etad om ity oṃ śabdavācyam oṃ śabdapratīkaṃ ca // KaUBh_2.15/1,2.15 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद् ध्य् एवाक्षरं ब्रह्म एतद् ध्य् एवाक्षरं परम् ।
एतद् ध्य् एवाक्षरं ज्ञात्वा यो यद् इच्छति तस्य तत् ॥
अत एतद् ध्य् एवाक्षरं ब्रह्मापरम् एतद् ध्य् एवाक्षरं परं च । तयोर् हि प्रतीकम् एतद् अक्षरम् । एतद् ध्य् एवाक्षरं ज्ञात्वोपास्य ब्रह्मेति, यो यद् इच्छति परमपरं वा तस्य तद् भवति । परं चेज् ज्ञातव्यम् अपरं चेत् प्राप्तव्यम् ॥ कउभ्_२।१६।१,२।१६ ॥
etad dhy evākṣaraṃ brahma etad dhy evākṣaraṃ param /
etad dhy evākṣaraṃ jñātvā yo yad icchati tasya tat //
ata etad dhy evākṣaraṃ brahmāparam etad dhy evākṣaraṃ paraṃ ca / tayor hi pratīkam etad akṣaram / etad dhy evākṣaraṃ jñātvopāsya brahmeti, yo yad icchati paramaparaṃ vā tasya tad bhavati / paraṃ cej jñātavyam aparaṃ cet prāptavyam // KaUBh_2.16/1,2.16 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद् आलम्बनं श्रेष्ठम् एतद् आलम्बनं परम् ।
एतद् आलम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥
यत एवम् अत एव एतद् आलम्बनं ब्रह्मप्राप्त्यालम्बनानां श्रेष्ठं प्रशस्यतमम् । एतद् आलम्बनं परमपरं च परापरब्रह्मविषयत्वात् । एतद् आलम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते । परस्मिन् ब्रह्मण्य् अपरस्मिंश् च ब्रह्मभूतो ब्रह्मवद् उपास्यो भवतीत्य् अर्थः ॥ कउभ्_२।१७।१,२।१७ ॥
"अन्यत्र धर्मात्" (कउ २।१५) इत्य् आदिना पृष्टस्यात्मनो ऽशेषविशेषरहितस्यालम्बनत्वेन प्रतीकत्वेन चोङ्कारो निर्दिष्टः । अपरस्य च ब्रह्मणो मन्दमध्यमप्रतिपत्तॄन् प्रति ॥ अथेदानीं तस्योङ्कारालम्बनस्यात्मनः साक्षात् स्वरूपनिर्दिधारयिषयेदम् उच्यते --
etad ālambanaṃ śreṣṭham etad ālambanaṃ param /
etad ālambanaṃ jñātvā brahmaloke mahīyate //
yata evam ata eva etad ālambanaṃ brahmaprāptyālambanānāṃ śreṣṭhaṃ praśasyatamam / etad ālambanaṃ paramaparaṃ ca parāparabrahmaviṣayatvāt / etad ālambanaṃ jñātvā brahmaloke mahīyate / parasmin brahmaṇy aparasmiṃś ca brahmabhūto brahmavad upāsyo bhavatīty arthaḥ // KaUBh_2.17/1,2.17 //
"anyatra dharmāt" (KaU 2.15) ity ādinā pṛṣṭasyātmano 'śeṣaviśeṣarahitasyālambanatvena pratīkatvena coṅkāro nirdiṣṭaḥ / aparasya ca brahmaṇo mandamadhyamapratipattṝn prati // athedānīṃ tasyoṅkārālambanasyātmanaḥ sākṣāt svarūpanirdidhārayiṣayedam ucyate --
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न जायते म्रियते वा विपश्चिन् नायं कुतश्चिन् न बभूव कश्चित् ।
अजो नित्यः शाश्वतो ऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥
न जायते नोत्पद्यते म्रियते वा न म्रियते चोत्पत्तिमतो वस्तुनो ऽनित्यस्यानेका विक्रियास् तासाम् आद्यन्ते जन्मविनाशलक्षणे विक्रिय इहात्मनि प्रतिषिध्येते प्रथमं सर्वविक्रियाप्रतिषेधार्थं न जायते म्रियते वेति । विपश्चिन्मेधावी, अविपरिलुप्तचैतन्यस्वभावात् । किञ् च नायम् आत्मा कुतश्चित् कारणान्तराद् बभूव न प्रभूतः । अस्माच् चात्मनो न बभूव कश्चिद् अर्थान्तरभूतः । अतो ऽयम् आत्माजो नित्यः शाश्वतो ऽपक्षयविवर्जितः । यो ह्य् अशाश्वतः सो ऽपक्षीयते, अयं तु शाश्वतो ऽत एव पुराणः पुरापि नव एवेति । यो ह्य् अवयवोपचयद्वारेणाभिनिर्वर्त्यते स इदानीं नवो यथाङ्करादिस् तद्विपरीतस् त्व् आत्मा पुराणो वृद्धिविवर्जित इत्य् अर्थः । यत एवम् अतो न हन्यते न हिंस्यते हन्यमाने शस्त्रादिभिः शरीरे । तत्स्थो ऽप्य् आकाशवद् एव ॥ कउभ्_२।१८।१,२।१८ ॥
na jāyate mriyate vā vipaścin nāyaṃ kutaścin na babhūva kaścit /
ajo nityaḥ śāśvato 'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre //
na jāyate notpadyate mriyate vā na mriyate cotpattimato vastuno 'nityasyānekā vikriyās tāsām ādyante janmavināśalakṣaṇe vikriya ihātmani pratiṣidhyete prathamaṃ sarvavikriyāpratiṣedhārthaṃ na jāyate mriyate veti / vipaścinmedhāvī, avipariluptacaitanyasvabhāvāt / kiñ ca nāyam ātmā kutaścit kāraṇāntarād babhūva na prabhūtaḥ / asmāc cātmano na babhūva kaścid arthāntarabhūtaḥ / ato 'yam ātmājo nityaḥ śāśvato 'pakṣayavivarjitaḥ / yo hy aśāśvataḥ so 'pakṣīyate, ayaṃ tu śāśvato 'ta eva purāṇaḥ purāpi nava eveti / yo hy avayavopacayadvāreṇābhinirvartyate sa idānīṃ navo yathāṅkarādis tadviparītas tv ātmā purāṇo vṛddhivivarjita ity arthaḥ / yata evam ato na hanyate na hiṃsyate hanyamāne śastrādibhiḥ śarīre / tatstho 'py ākāśavad eva // KaUBh_2.18/1,2.18 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हन्ता चेन् मन्यते हन्तुं हतश् चेन् मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥
एवं भूतम् अप्य् आत्मानं शरीरमात्रात्मदृष्टिर् हन्ता चेद् यदि मन्यते चिन्तयति हन्तुं हनिष्याम्य् एनम् इति यो ऽप्य् अन्यो हतः सो ऽपि चेन् मन्यते हतम् आत्मानं हतो ऽहम् इत्य् उभाव् अपि तौ न विजानीतः स्वम् आत्मानम्, यतो नायं हन्त्य् अविक्रियत्वाद् आत्मनस् तथा न हन्यत आकाशवद् अविक्रियत्वाद् एव । अतो ऽनात्मज्ञविषय एव धर्माधर्मादिलक्षणः संसारो नात्मज्ञस्य श्रुतिप्रामाण्यान्न्यायाच्चधर्माधर्माद्यनुपपत्तेः ॥ कउभ्_२।१९।१,२।१९ ॥
hantā cen manyate hantuṃ hataś cen manyate hatam /
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate //
evaṃ bhūtam apy ātmānaṃ śarīramātrātmadṛṣṭir hantā ced yadi manyate cintayati hantuṃ haniṣyāmy enam iti yo 'py anyo hataḥ so 'pi cen manyate hatam ātmānaṃ hato 'ham ity ubhāv api tau na vijānītaḥ svam ātmānam, yato nāyaṃ hanty avikriyatvād ātmanas tathā na hanyata ākāśavad avikriyatvād eva / ato 'nātmajñaviṣaya eva dharmādharmādilakṣaṇaḥ saṃsāro nātmajñasya śrutiprāmāṇyānnyāyāccadharmādharmādyanupapatteḥ // KaUBh_2.19/1,2.19 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अणोर् अणीयान् महतो महीयान् आत्मास्य जन्तोर् निहितो गुहायाम् ।
तम् अक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान् महिमानम् आत्मनः ॥
कथं पुनर् आत्मानं जानातीत्य् उच्यते -- अणोः सूक्ष्माद् अणीयाञ् श्यामाकादेर् अणुतरः । महतो महत्परिमाणान् महीयान् महत्तरः पृथिव्यादेः । अणु महद् वा यद् अस्ति लोके वस्तु तत् तेनैवात्मना नित्येनात्मवत् सम्भवति । तद् आत्मना विनिर्मुक्तम् असत् सम्पद्यते । तस्माद् असाव् एवात्माणोर् अणीयान् महतो महीयान् सर्वनामरूपवस्तूपाधिकत्वात् । स चात्मास्य जन्तोर् ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तस्य प्राणिजातस्य गुहायां हृदये निहित आत्मभृतः स्थित इत्य् अर्थः । तम् आत्मानं दर्शनश्रवणमननविज्ञानलिङ्गम् अक्रतुर् अकामो, दृष्टादृष्टबाह्यविषयोपरतबुद्धिर् इत्य् अर्थः । यदा चैवं तदा मन आदीनि करणानि धातवः शरीरस्य धारणात् प्रसीदन्तीत्य् एषां धातूनां प्रसादाद् आत्मनो महिमानं कर्मनिमित्तवृद्धिक्षयरहितं पश्यत्य् अयम् अहम् अस्मीति, साक्षाद् विजानाति । ततो वीतशोको भवति ॥ कउभ्_२।२०।१,२।२० ॥
अन्यथा दुर्विज्ञेयो ऽयम् आत्मा कामिभिः प्राकृतपुरुषैः, यस्मात्
aṇor aṇīyān mahato mahīyān ātmāsya jantor nihito guhāyām /
tam akratuḥ paśyati vītaśoko dhātuprasādān mahimānam ātmanaḥ //
kathaṃ punar ātmānaṃ jānātīty ucyate -- aṇoḥ sūkṣmād aṇīyāñ śyāmākāder aṇutaraḥ / mahato mahatparimāṇān mahīyān mahattaraḥ pṛthivyādeḥ / aṇu mahad vā yad asti loke vastu tat tenaivātmanā nityenātmavat sambhavati / tad ātmanā vinirmuktam asat sampadyate / tasmād asāv evātmāṇor aṇīyān mahato mahīyān sarvanāmarūpavastūpādhikatvāt / sa cātmāsya jantor brahmādistambaparyantasya prāṇijātasya guhāyāṃ hṛdaye nihita ātmabhṛtaḥ sthita ity arthaḥ / tam ātmānaṃ darśanaśravaṇamananavijñānaliṅgam akratur akāmo, dṛṣṭādṛṣṭabāhyaviṣayoparatabuddhir ity arthaḥ / yadā caivaṃ tadā mana ādīni karaṇāni dhātavaḥ śarīrasya dhāraṇāt prasīdantīty eṣāṃ dhātūnāṃ prasādād ātmano mahimānaṃ karmanimittavṛddhikṣayarahitaṃ paśyaty ayam aham asmīti, sākṣād vijānāti / tato vītaśoko bhavati // KaUBh_2.20/1,2.20 //
anyathā durvijñeyo 'yam ātmā kāmibhiḥ prākṛtapuruṣaiḥ, yasmāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ।
कस् तं मदामदं देवं मद् अन्यो ज्ञातुम् अर्हति ॥
आसीनो ऽवस्थितो ऽचल एव सन् दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः, एवम् असाव् आत्मा देवो मदामदः समदो ऽमदश् च सहर्षो ऽहर्षश् च विरुद्धधर्मवान् अतो ऽशक्यत्वाज् ज्ञातुं कस् तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुम् अर्हति । अस्मदादेर् एव सूक्ष्मबुद्धेः पण्डितस्य विज्ञेयो ऽयम् आत्मा स्थितिगतिनित्यानित्यादिविरुद्धानेकधर्मोपाधित्वाद् विरुद्धधर्मवान् विश्वरूप इव चिन्तामणिवत् कस्यचिद् अवभासते । अतो दुर्विज्ञेयत्वं दर्शयति कस् तं मदन्यो ज्ञातुम् अर्हतीति । करणानाम् उपशमः शयनं करणजनितस्यैकदेशविज्ञानस्योपशमः शयानस्य भवति । यदा चैवं केवलसामान्यविज्ञानत्वात् सर्वतो यातीव यदा विशेषविज्ञानस्थः स्वेन रूपेण स्थित एव सन् मन आदिगतिषु तदुपाधिकत्वाद् दूरं व्रजतीव स चेहैव वर्तते ॥ कउभ्_२।२१।१,२।२१ ॥
āsīno dūraṃ vrajati śayāno yāti sarvataḥ /
kas taṃ madāmadaṃ devaṃ mad anyo jñātum arhati //
āsīno 'vasthito 'cala eva san dūraṃ vrajati śayāno yāti sarvataḥ, evam asāv ātmā devo madāmadaḥ samado 'madaś ca saharṣo 'harṣaś ca viruddhadharmavān ato 'śakyatvāj jñātuṃ kas taṃ madāmadaṃ devaṃ madanyo jñātum arhati / asmadāder eva sūkṣmabuddheḥ paṇḍitasya vijñeyo 'yam ātmā sthitigatinityānityādiviruddhānekadharmopādhitvād viruddhadharmavān viśvarūpa iva cintāmaṇivat kasyacid avabhāsate / ato durvijñeyatvaṃ darśayati kas taṃ madanyo jñātum arhatīti / karaṇānām upaśamaḥ śayanaṃ karaṇajanitasyaikadeśavijñānasyopaśamaḥ śayānasya bhavati / yadā caivaṃ kevalasāmānyavijñānatvāt sarvato yātīva yadā viśeṣavijñānasthaḥ svena rūpeṇa sthita eva san mana ādigatiṣu tadupādhikatvād dūraṃ vrajatīva sa cehaiva vartate // KaUBh_2.21/1,2.21 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशरीरं शरीरेषु अनवस्थेष्व् अवस्थितम् ।
महान्तं विभुम् आत्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥
तद्विज्ञानाच् च शोकात्यय इत्य् अपि दर्शयति -- अशरीरः स्वेन रूपेणाकाशकल्प आत्मा तम् अशरीरं शरीरेषु देवपितृमनुष्यादिशरीरेष्व् अनवस्थेष्व् अवस्थितिर् अहितेष्व् अनित्येष्व् अवस्थितं नित्यम् अविकृतम् इत्य् एतत् । महान्तं महत्त्वस्योपेक्षिकत्वसङ्कायाम् आह विभुं व्यापिनम् आत्मानम् । आत्मग्रहणं स्वतो ऽनन्यत्वप्रदर्शनार्थम् । आत्मशब्दः प्रत्यगात्मविषय एव मुख्यस् तम् ईदृशम् आत्मानं मत्वायम् अहम् इति, धीरो धीमान् न शोचति । न ह्य् एवंविधस्यात्मविदः शोकोपपत्तिः ॥ कउभ्_२।२२।१,२।२२ ॥
aśarīraṃ śarīreṣu anavastheṣv avasthitam /
mahāntaṃ vibhum ātmānaṃ matvā dhīro na śocati //
tadvijñānāc ca śokātyaya ity api darśayati -- aśarīraḥ svena rūpeṇākāśakalpa ātmā tam aśarīraṃ śarīreṣu devapitṛmanuṣyādiśarīreṣv anavastheṣv avasthitir ahiteṣv anityeṣv avasthitaṃ nityam avikṛtam ity etat / mahāntaṃ mahattvasyopekṣikatvasaṅkāyām āha vibhuṃ vyāpinam ātmānam / ātmagrahaṇaṃ svato 'nanyatvapradarśanārtham / ātmaśabdaḥ pratyagātmaviṣaya eva mukhyas tam īdṛśam ātmānaṃ matvāyam aham iti, dhīro dhīmān na śocati / na hy evaṃvidhasyātmavidaḥ śokopapattiḥ // KaUBh_2.22/1,2.22 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नायम् आत्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ।
यम् एवैष वृणुते तेन लभ्यस् तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥
यद्य् अपि दुर्विज्ञेयो ऽयम् आत्मा तथाप्य् उपायेन सुविज्ञेय एवेत्य् आह नायम् आत्मा प्रवचनेनानेकवेदस्वीकरणेन लभ्यो ज्ञेयो, नापि मेधया ग्रन्थार्थधारणशक्त्या, न बहुना श्रुतेन केवलेन । केन तर्हि लभ्य इत्य् उच्यते -- यम् एव स्वात्मानम् एष साधको वृणुते प्रार्थयते तेनैवात्मना वरित्रा स्वयम् आत्मा लभ्यो ज्ञायत इत्य् एतत् । निष्कामश् चात्मानम् एव प्रार्थयते, आत्मनैवात्मा लभ्यत इत्य् अर्थः । कथं लभ्यत इत्य् उच्यते -- तस्यात्मकामस्यैष आत्मा विवृणुते प्रकाशयति पारमार्थिकीं तनूं स्वां स्वकीयां स्वयाथात्म्यम् इत्य् अर्थः ॥ कउभ्_२।२३।१,२।२३ ॥
nāyam ātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena /
yam evaiṣa vṛṇute tena labhyas tasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūṃ svām //
yady api durvijñeyo 'yam ātmā tathāpy upāyena suvijñeya evety āha nāyam ātmā pravacanenānekavedasvīkaraṇena labhyo jñeyo, nāpi medhayā granthārthadhāraṇaśaktyā, na bahunā śrutena kevalena / kena tarhi labhya ity ucyate -- yam eva svātmānam eṣa sādhako vṛṇute prārthayate tenaivātmanā varitrā svayam ātmā labhyo jñāyata ity etat / niṣkāmaś cātmānam eva prārthayate, ātmanaivātmā labhyata ity arthaḥ / kathaṃ labhyata ity ucyate -- tasyātmakāmasyaiṣa ātmā vivṛṇute prakāśayati pāramārthikīṃ tanūṃ svāṃ svakīyāṃ svayāthātmyam ity arthaḥ // KaUBh_2.23/1,2.23 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाविरतो दुश्चरितान् नाशान्तो नासमाहितः ।
नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेनैनम् आप्नुयात् ॥
किञ् चान्यत् । न दुश्चरितात् प्रतिषिद्धाच् छ्रुतिस्मृत्यविहितात् पापकर्मणो ऽविरतो ऽनुपरतः । नापीन्द्रियलौल्याद् अशान्तो ऽनुपरतः । नाप्य् असमाहितो ऽनेकाग्रमना विक्षिप्तचित्तः । समाहितचित्तो ऽपि सन् समाधानफलार्थित्वान् नाप्य् अशान्तमानसो व्यापृतचित्तो वा । प्रज्ञानेन ब्रह्मविज्ञानेनैनं प्रकृतम् आत्मानम् आप्नुयात् । यस् तु दुश्चरिताद् विरत इन्द्रियलौल्याच् च, समाहितचित्तः समाधानफलाद् अप्य् उपशान्तमानसश् चाचार्यवान् प्रज्ञानेन यथोक्तम् आत्मानं प्राप्नोतीत्य् अर्थः ॥ कउभ्_२।२४।१,२।२४ ॥
nāvirato duścaritān nāśānto nāsamāhitaḥ /
nāśāntamānaso vāpi prajñānenainam āpnuyāt //
kiñ cānyat / na duścaritāt pratiṣiddhāc chrutismṛtyavihitāt pāpakarmaṇo 'virato 'nuparataḥ / nāpīndriyalaulyād aśānto 'nuparataḥ / nāpy asamāhito 'nekāgramanā vikṣiptacittaḥ / samāhitacitto 'pi san samādhānaphalārthitvān nāpy aśāntamānaso vyāpṛtacitto vā / prajñānena brahmavijñānenainaṃ prakṛtam ātmānam āpnuyāt / yas tu duścaritād virata indriyalaulyāc ca, samāhitacittaḥ samādhānaphalād apy upaśāntamānasaś cācāryavān prajñānena yathoktam ātmānaṃ prāpnotīty arthaḥ // KaUBh_2.24/1,2.24 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः ।
मृत्युर् यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः ॥
इति काठकोपनिषदि इति द्वितीया वल्ली ॥ २ ॥
यस् त्व् अनेवं भूतः -- यस्यात्मनो ब्रह्म च क्षत्रं च ब्रह्मक्षत्रे सर्वधर्मविधारक अपि सर्वत्राणभूत उभ आदनो ऽशनं भवतः स्याताम् । सर्वहरो ऽपि मृत्युर् यस्योपसेचनम् इवौदनस्य, अशनत्वे ऽप्य् अपर्याप्तः, तं प्राकृतबुद्धिर् यथोक्तसाधनरहितः सन् क इत्था इत्थम् एवं यथोक्तसाधनवानिवेत्य् अर्थः । वेद विजानाति यत्र स आत्मेति ॥ कउभ्_२।२५।१,२।२५ ॥
इति काठवल्ल्यां द्वितीयवल्लीभाष्यम् ॥ २ ॥
अथ तृतीया वल्ली ।
yasya brahma ca kṣatraṃ ca ubhe bhavata odanaḥ /
mṛtyur yasyopasecanaṃ ka itthā veda yatra saḥ //
iti kāṭhakopaniṣadi iti dvitīyā vallī // 2 //
yas tv anevaṃ bhūtaḥ -- yasyātmano brahma ca kṣatraṃ ca brahmakṣatre sarvadharmavidhāraka api sarvatrāṇabhūta ubha ādano 'śanaṃ bhavataḥ syātām / sarvaharo 'pi mṛtyur yasyopasecanam ivaudanasya, aśanatve 'py aparyāptaḥ, taṃ prākṛtabuddhir yathoktasādhanarahitaḥ san ka itthā ittham evaṃ yathoktasādhanavānivety arthaḥ / veda vijānāti yatra sa ātmeti // KaUBh_2.25/1,2.25 //
iti kāṭhavallyāṃ dvitīyavallībhāṣyam // 2 //
atha tṛtīyā vallī /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे ।
छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः ॥
ऋतं पिबन्तावित्यस्या वल्ल्याः सम्बन्धः । विद्याविद्ये नाना विरुद्धफले इत्य् उपन्यस्ते, न तु सफले ते यथावन् निर्णीते । तन्निर्णयार्था रथरूपककल्पना, तथा च प्रतिपत्तिसौकर्यम् । एवं च प्राप्तृप्राप्यगन्तृगन्तव्यविवेकार्थरथरूपकद्वारा द्वाव् आत्मानाव् उपन्यस्येते -- ऋतं सत्यम् अवश्यम्भावित्वात् कर्मफलं पिबन्तौ । एकस् तत्र कर्मफलं पिबति भुङ्क्ते नेतरस् तथापि पातृसम्बन्धात् पिबन्ताव् इत्य् उच्यते च्छत्रिन्यायेन । सुकृतस्य स्वयङ्कृतस्य कर्मण ऋतम् इति पूर्वेण सम्बन्धः । लोके ऽस्मिञ् शरीरे । गुहां गुहायां बुद्धौ प्रविष्टौ । परमे बाह्यपुरुषाकाशसंस्थानापेक्षया परमम् । परार्धे परस्य ब्रह्मणो ऽर्धं स्थानं परार्धं हार्दाकाशम् । तस्मिन् हि परं ब्रह्मोपलभ्यते । ततस् तस्मिन् परमे परार्धे हार्दाकाशे प्रविष्टाव् इत्य् अर्थः । तौ च च्छायातपाव् इव विलक्षनौ संसारित्वासंसारित्वेन ब्रह्मविदो वदन्ति कथयन्ति । न केवलम् अकर्मिण एव वदन्ति । पञ्चाग्नयो गृहस्थाः । ये च त्रिणाचिकेताः, त्रिः कृत्वो नाचिकेतो ऽग्निश् चितो यैस् ते त्रिणाचिकेताः ॥ कउभ्_३।१।१,३।१ ॥
ṛtaṃ pibantau sukṛtasya loke guhāṃ praviṣṭau parame parārdhe /
chāyātapau brahmavido vadanti pañcāgnayo ye ca triṇāciketāḥ //
ṛtaṃ pibantāvityasyā vallyāḥ sambandhaḥ / vidyāvidye nānā viruddhaphale ity upanyaste, na tu saphale te yathāvan nirṇīte / tannirṇayārthā ratharūpakakalpanā, tathā ca pratipattisaukaryam / evaṃ ca prāptṛprāpyagantṛgantavyavivekārtharatharūpakadvārā dvāv ātmānāv upanyasyete -- ṛtaṃ satyam avaśyambhāvitvāt karmaphalaṃ pibantau / ekas tatra karmaphalaṃ pibati bhuṅkte netaras tathāpi pātṛsambandhāt pibantāv ity ucyate cchatrinyāyena / sukṛtasya svayaṅkṛtasya karmaṇa ṛtam iti pūrveṇa sambandhaḥ / loke 'smiñ śarīre / guhāṃ guhāyāṃ buddhau praviṣṭau / parame bāhyapuruṣākāśasaṃsthānāpekṣayā paramam / parārdhe parasya brahmaṇo 'rdhaṃ sthānaṃ parārdhaṃ hārdākāśam / tasmin hi paraṃ brahmopalabhyate / tatas tasmin parame parārdhe hārdākāśe praviṣṭāv ity arthaḥ / tau ca cchāyātapāv iva vilakṣanau saṃsāritvāsaṃsāritvena brahmavido vadanti kathayanti / na kevalam akarmiṇa eva vadanti / pañcāgnayo gṛhasthāḥ / ye ca triṇāciketāḥ, triḥ kṛtvo nāciketo 'gniś cito yais te triṇāciketāḥ // KaUBh_3.1/1,3.1 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः सेतुर् ईजानानाम् अक्षरं ब्रह्म यत् परम् ।
अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतं शकेमहि ॥
यः सेतुः सेतुर् इव सेतुर् ईजानानां यजमानानां कर्मिणां दुःखसन्तरणार्थत्वात् । नाचिकेतं नाचिकेतो ऽग्निस् तम्, वयं ज्ञातुं चेतुं च शकेमहि शक्नुवन्तः । किञ् च यच् चाभयं भयशून्यं संसारस्य पारं तितीर्षतां तर्तुम् इच्छतां ब्रह्मविदां यत्परमाश्रयम् अक्षरम् आत्माख्यं ब्रह्म, तच् च ज्ञातुं शकेमहि । परापरे ब्रह्मणी कर्मिब्रह्मविदाश्रये वेदितव्ये इति वाक्यार्थः । एतयोर् एव ह्य् उपन्यासः कृत "ऋतं पिबन्तौ" (कउ ३।१) इति ॥ कउभ्_३।२।१,३।२ ॥
yaḥ setur ījānānām akṣaraṃ brahma yat param /
abhayaṃ titīrṣatāṃ pāraṃ nāciketaṃ śakemahi //
yaḥ setuḥ setur iva setur ījānānāṃ yajamānānāṃ karmiṇāṃ duḥkhasantaraṇārthatvāt / nāciketaṃ nāciketo 'gnis tam, vayaṃ jñātuṃ cetuṃ ca śakemahi śaknuvantaḥ / kiñ ca yac cābhayaṃ bhayaśūnyaṃ saṃsārasya pāraṃ titīrṣatāṃ tartum icchatāṃ brahmavidāṃ yatparamāśrayam akṣaram ātmākhyaṃ brahma, tac ca jñātuṃ śakemahi / parāpare brahmaṇī karmibrahmavidāśraye veditavye iti vākyārthaḥ / etayor eva hy upanyāsaḥ kṛta "ṛtaṃ pibantau" (KaU 3.1) iti // KaUBh_3.2/1,3.2 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथम् एव तु ।
बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहम् एव च ॥
तत्र य उपाधिकृतः संसारी विद्याविद्यायोर् अधिकृतो मोक्षगमनाय संसारगमनाय च, तस्य तदुभयगमने साधनो रथः कल्प्यते । तत्रात्मानम् ऋतपं संसारिणं रथिनं रथस्वामिनं विद्धि जानीहि । शरीरं रथम् एव तु रथबद्धहयस्थानीयैर् इन्द्रियैर् आकृष्यमाणत्वाच् छरीरस्य । बुद्धिं त्व् अध्यवसायलक्षणां सारथिं विद्धि, बुद्धिनेतृप्रधानत्वाच् छरीरस्य सारथिनेतृप्रधान इव रथः । सर्वं हि देहगतं कार्यं बुद्धिकर्तव्यम् एव प्रायेण । मनः संकल्पविकल्पादिलक्षणं प्रग्रहं रशनां विद्धि । मनसा हि प्रगृहीतानि श्रोत्रादीनि करणानि प्रवर्तन्ते रशनयेवाश्वाः ॥ कउभ्_३।३।१,३।३ ॥
ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ ratham eva tu /
buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragraham eva ca //
tatra ya upādhikṛtaḥ saṃsārī vidyāvidyāyor adhikṛto mokṣagamanāya saṃsāragamanāya ca, tasya tadubhayagamane sādhano rathaḥ kalpyate / tatrātmānam ṛtapaṃ saṃsāriṇaṃ rathinaṃ rathasvāminaṃ viddhi jānīhi / śarīraṃ ratham eva tu rathabaddhahayasthānīyair indriyair ākṛṣyamāṇatvāc charīrasya / buddhiṃ tv adhyavasāyalakṣaṇāṃ sārathiṃ viddhi, buddhinetṛpradhānatvāc charīrasya sārathinetṛpradhāna iva rathaḥ / sarvaṃ hi dehagataṃ kāryaṃ buddhikartavyam eva prāyeṇa / manaḥ saṃkalpavikalpādilakṣaṇaṃ pragrahaṃ raśanāṃ viddhi / manasā hi pragṛhītāni śrotrādīni karaṇāni pravartante raśanayevāśvāḥ // KaUBh_3.3/1,3.3 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियाणि हयान् आहुर् विषयांस् तेषु गोचरान् ।
आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्य् आहुर् मनीषिणः ॥
इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि हयान् आहू रथकल्पनाकुशलाः, शरीरस्थाकर्षणसामान्यात् । तेष्व् एवेन्द्रियेषु हयत्वेन परिकल्पितेषु गोचरान् मार्गान् रूपादीन् विषयान् विद्धि । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं शरीरेन्द्रियमनोभिः सहितं संयुक्तम् आत्मानं भोक्तेति संसारीत्य् आहुर् मनीषिणो विवेकिनः । न हि केवलस्यात्मनो भोक्तृत्वम् अस्ति, बुद्ध्याद्युपाधिकृतम् एव तस्य भोक्तृत्वम् । तथा च श्रुत्यन्तरं केवलस्याभोतृत्वम् एव दर्शयति "ध्यायतीव लेलायतीव" (बाउ ४,४।७) इत्य् आदि । एवञ् च सति वक्ष्यमाणरथकल्पनया वैष्णवस्य पदस्यात्मतया प्रतिपत्तिर् उपपद्यते, नान्यथा स्वभावान् अतिक्रमात् ॥ कउभ्_३।४।१,३।४ ॥
indriyāṇi hayān āhur viṣayāṃs teṣu gocarān /
ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktety āhur manīṣiṇaḥ //
indriyāṇi cakṣurādīni hayān āhū rathakalpanākuśalāḥ, śarīrasthākarṣaṇasāmānyāt / teṣv evendriyeṣu hayatvena parikalpiteṣu gocarān mārgān rūpādīn viṣayān viddhi / ātmendriyamanoyuktaṃ śarīrendriyamanobhiḥ sahitaṃ saṃyuktam ātmānaṃ bhokteti saṃsārīty āhur manīṣiṇo vivekinaḥ / na hi kevalasyātmano bhoktṛtvam asti, buddhyādyupādhikṛtam eva tasya bhoktṛtvam / tathā ca śrutyantaraṃ kevalasyābhotṛtvam eva darśayati "dhyāyatīva lelāyatīva" (BĀU 4,4.7) ity ādi / evañ ca sati vakṣyamāṇarathakalpanayā vaiṣṇavasya padasyātmatayā pratipattir upapadyate, nānyathā svabhāvān atikramāt // KaUBh_3.4/1,3.4 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस् त्व् अविज्ञानवान् भवत्य् अयुक्तेन मनसा सदा ।
तस्येन्द्रियाण्य् अवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥
तत्रैवं सति यस् त्व् अविज्ञानवान् यस्य बुद्ध्याख्यः सारथिर् अविज्ञानो ऽनिपुणो ऽविवेकी प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च भवति, यथेतरो रथचर्यायाम् अयुक्तेनाप्रगृहीतेनासमाहितेन मनसा प्रग्रहस्थानीयेन सदा युक्तो भवति, तस्याकुशलबुद्धिसारथेर् इन्द्रियाण्य् अश्वस्थानीयान्य् अवश्यान्य् अशक्यनिवारणानि दुष्टाश्वा अदान्ताश्वा इवेतरसारथेर् भवन्ति ॥ कउभ्_३।५।१,३।५ ॥
yas tv avijñānavān bhavaty ayuktena manasā sadā /
tasyendriyāṇy avaśyāni duṣṭāśvā iva sāratheḥ //
tatraivaṃ sati yas tv avijñānavān yasya buddhyākhyaḥ sārathir avijñāno 'nipuṇo 'vivekī pravṛttau ca nivṛttau ca bhavati, yathetaro rathacaryāyām ayuktenāpragṛhītenāsamāhitena manasā pragrahasthānīyena sadā yukto bhavati, tasyākuśalabuddhisārather indriyāṇy aśvasthānīyāny avaśyāny aśakyanivāraṇāni duṣṭāśvā adāntāśvā ivetarasārather bhavanti // KaUBh_3.5/1,3.5 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस् तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा ।
तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ॥
यस् तु पुनः पूर्वोक्तविपरीतसारथिर् भवति विज्ञानवान् प्रगृहीतमनाः समाहितचित्तः सदा, तस्याश्वस्थानीयानीन्द्रियाणि प्रवर्तयितुं निवर्तयितुं वा शक्यानि वश्यानि दान्ताः सदश्वा इवेतरसारथेः ॥ कउभ्_३।६।१,३।६ ॥
yas tu vijñānavān bhavati yuktena manasā sadā /
tasyendriyāṇi vaśyāni sadaśvā iva sāratheḥ //
yas tu punaḥ pūrvoktaviparītasārathir bhavati vijñānavān pragṛhītamanāḥ samāhitacittaḥ sadā, tasyāśvasthānīyānīndriyāṇi pravartayituṃ nivartayituṃ vā śakyāni vaśyāni dāntāḥ sadaśvā ivetarasāratheḥ // KaUBh_3.6/1,3.6 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस् त्व् अविज्ञानवान् भवत्य् अमनस्कः सदाशुचिः ।
न स तत् पदम् आप्नोति संसारं चाधिगच्छति ॥
तस्य पूर्वोक्तस्याविज्ञानवत इदं फलम् आह -- यस् त्व् अविज्ञानवान् भवति । अमनस्को ऽप्रगृहीतमनस्कः स तत एवाशुचिः सदैव । न स रथी तत्पूर्वोक्तम् अक्षरं यत्परं पदम् आप्नोति तेन सारथिना । न केवलं तन् नाप्नोति संसारं च जन्ममरणलक्षणम् अधिगच्छति ॥ कउभ्_३।७।१,३।७ ॥
yas tv avijñānavān bhavaty amanaskaḥ sadāśuciḥ /
na sa tat padam āpnoti saṃsāraṃ cādhigacchati //
tasya pūrvoktasyāvijñānavata idaṃ phalam āha -- yas tv avijñānavān bhavati / amanasko 'pragṛhītamanaskaḥ sa tata evāśuciḥ sadaiva / na sa rathī tatpūrvoktam akṣaraṃ yatparaṃ padam āpnoti tena sārathinā / na kevalaṃ tan nāpnoti saṃsāraṃ ca janmamaraṇalakṣaṇam adhigacchati // KaUBh_3.7/1,3.7 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस् तु विज्ञानवान् भवति समनस्कः सदा शुचिः ।
स तु तत् पदम् आप्नोति यस्माद् भूयो न जायते ॥
यस् तु द्वितीयो विज्ञानवान् वीज्ञानवत् सारथ्युपेतो रथी विद्वान् इत्य् एतत् । युक्तमनाः समनस्कः स तत एव सदा शुचिः, स तु तत्पदम् आप्नोति, यस्माद् आप्तात् पदाद् अप्रच्युतः सन् भूयः पुनर् न जायते संसारे ॥ कउभ्_३।८।१,३।८ ॥
yas tu vijñānavān bhavati samanaskaḥ sadā śuciḥ /
sa tu tat padam āpnoti yasmād bhūyo na jāyate //
yas tu dvitīyo vijñānavān vījñānavat sārathyupeto rathī vidvān ity etat / yuktamanāḥ samanaskaḥ sa tata eva sadā śuciḥ, sa tu tatpadam āpnoti, yasmād āptāt padād apracyutaḥ san bhūyaḥ punar na jāyate saṃsāre // KaUBh_3.8/1,3.8 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विज्ञानसारथिर् यस् तु मनः प्रग्रहवान् नरः ।
सो ऽध्वनः पारम् आप्नोति तद् विष्णोः परमं पदम् ॥
किं तत्पदम् इत्य् आह विज्ञानसारथिर् यस् तु यो विवेकबुद्धिसारथिः पूर्वोक्तो मनःप्रग्रहवान् प्रगृहीतमनाः समाहितचित्तः सञ् शुचिर् नरो विद्वान् सो ऽध्वनः संसारगतेः पारं परम् एवाधिगन्तव्यम् इत्य् एतद् आप्नोति मुच्यते सर्वसंसारबन्धनैः । तद् विष्णोर् व्यापनशीलस्य ब्रह्मणः परमात्मनो वासुदेवाख्यस्य परमं प्रकृष्टं पदं स्थानम्, सतत्त्वं इत्य् एतद् यद् असाव् आप्नोति विद्वान् ॥ कउभ्_३।९।१,३।९ ॥
अधुना यत्पदं गन्तव्यं तस्येन्द्रियाणि स्थूलान्य् आरभ्य सूक्ष्मतारतम्यक्रमेण प्रत्यगात्मतयाधिगमः कर्तव्य इत्य् एवम् अर्थम् इदम् आरभ्यते --
vijñānasārathir yas tu manaḥ pragrahavān naraḥ /
so 'dhvanaḥ pāram āpnoti tad viṣṇoḥ paramaṃ padam //
kiṃ tatpadam ity āha vijñānasārathir yas tu yo vivekabuddhisārathiḥ pūrvokto manaḥpragrahavān pragṛhītamanāḥ samāhitacittaḥ sañ śucir naro vidvān so 'dhvanaḥ saṃsāragateḥ pāraṃ param evādhigantavyam ity etad āpnoti mucyate sarvasaṃsārabandhanaiḥ / tad viṣṇor vyāpanaśīlasya brahmaṇaḥ paramātmano vāsudevākhyasya paramaṃ prakṛṣṭaṃ padaṃ sthānam, satattvaṃ ity etad yad asāv āpnoti vidvān // KaUBh_3.9/1,3.9 //
adhunā yatpadaṃ gantavyaṃ tasyendriyāṇi sthūlāny ārabhya sūkṣmatāratamyakrameṇa pratyagātmatayādhigamaḥ kartavya ity evam artham idam ārabhyate --
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यश् च परं मनः ।
मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा महान् परः ॥
स्थूलानि तावद् इन्द्रियाणि, तानि यैर् अर्थैर् आत्मप्रकाशनायारब्धानि तेभ्य इन्द्रियेभ्यः स्वकार्येभ्यस् ते परा ह्य् अर्थाः सूक्ष्मा महान्तश् च प्रत्यगात्मभूताश् च । तेभ्यो ऽप्य् अर्थेभ्यश् च परं सूक्ष्मतरं महत्प्रत्यगात्मभूतं च मनः । मनःशब्दवाच्यं मनस आरम्भकं भूतसूक्ष्मं सङ्कल्पविकल्पाद्यारम्भकत्वात् । मनसो ऽपि परा सूक्ष्मतरा महत्तरा प्रत्यगात्मभूता च बुद्धिः, बुद्धिशब्दवाच्याम् अध्यवसायाद्यारम्भकं भूतसूक्ष्मम् । उद्धेर् आत्मा सर्वप्राणिबुद्धीनां प्रत्यगात्मभूतत्वाद् आत्मा महान् सर्वमहत्त्वाद् अव्यक्ताद् यत् प्रथमं जातं हैरण्यगर्भं तत्त्वं बोधाबोधात्मकं महान् आत्मा बुद्धेः परम् इत्य् उच्यते ॥ कउभ्_३।१०।१,३।१० ॥
indriyebhyaḥ parā hy arthā arthebhyaś ca paraṃ manaḥ /
manasas tu parā buddhir buddher ātmā mahān paraḥ //
sthūlāni tāvad indriyāṇi, tāni yair arthair ātmaprakāśanāyārabdhāni tebhya indriyebhyaḥ svakāryebhyas te parā hy arthāḥ sūkṣmā mahāntaś ca pratyagātmabhūtāś ca / tebhyo 'py arthebhyaś ca paraṃ sūkṣmataraṃ mahatpratyagātmabhūtaṃ ca manaḥ / manaḥśabdavācyaṃ manasa ārambhakaṃ bhūtasūkṣmaṃ saṅkalpavikalpādyārambhakatvāt / manaso 'pi parā sūkṣmatarā mahattarā pratyagātmabhūtā ca buddhiḥ, buddhiśabdavācyām adhyavasāyādyārambhakaṃ bhūtasūkṣmam / uddher ātmā sarvaprāṇibuddhīnāṃ pratyagātmabhūtatvād ātmā mahān sarvamahattvād avyaktād yat prathamaṃ jātaṃ hairaṇyagarbhaṃ tattvaṃ bodhābodhātmakaṃ mahān ātmā buddheḥ param ity ucyate // KaUBh_3.10/1,3.10 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महतः परम् अव्यक्तम् अव्यक्तात् पुरुषः परः ।
पुरुशान् न परं किंचित् सा काष्ठा सा परा गतिः ॥
महतो ऽपि परं सूक्ष्मतरं प्रत्यगात्मभूतं सर्वमहत्तरं चाव्यक्तं सर्वस्य जगतो बीजभूतम् अव्याकृतनामरूपं सतत्त्वं सर्वकार्यकारणशक्तिसमाहाररूपम् अव्यक्तम् अव्याकृताकाशादिनाम् अवाच्यं परमात्मन्य् ओतप्रोतभावेन समाश्रितं वटकणिकायाम् इव वटवृक्षशक्तिः । तस्माद् अव्यक्तात् परः सूक्ष्मतरः सर्वकारणकारणत्वात् प्रत्यगात्मत्वाच् च महांश् च, अत एव पुरुषः सर्वपूरणात् । ततो ऽन्यस्य परस्य प्रसङ्गं निवारयन्न् आह -- पुरुषान् न परं किञ्चिद् इति । यस्मान् नास्ति पुरुषाच् चिन्मात्राघनात् परं किञ्चिद् अपि वस्त्वन्तरम्, तस्मात् सूक्ष्मत्वमहत्त्वप्रत्यगात्मत्वानां सा काष्ठा निष्ठा पर्यवसानम् । अत्र हीन्द्रियेभ्य आरभ्य सूक्ष्मत्वादि परिसमाप्तम् । अत एव च गन्तॄणां सर्वगतिमतां संसारिणां सा परा प्रकृष्टा गतिः । "यद् गत्वा न निवर्तन्ते" (भ्ग् १५।६) इति स्मृतेः ॥ कउभ्_३।११।१,३।११ ॥
mahataḥ param avyaktam avyaktāt puruṣaḥ paraḥ /
puruśān na paraṃ kiṃcit sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ //
mahato 'pi paraṃ sūkṣmataraṃ pratyagātmabhūtaṃ sarvamahattaraṃ cāvyaktaṃ sarvasya jagato bījabhūtam avyākṛtanāmarūpaṃ satattvaṃ sarvakāryakāraṇaśaktisamāhārarūpam avyaktam avyākṛtākāśādinām avācyaṃ paramātmany otaprotabhāvena samāśritaṃ vaṭakaṇikāyām iva vaṭavṛkṣaśaktiḥ / tasmād avyaktāt paraḥ sūkṣmataraḥ sarvakāraṇakāraṇatvāt pratyagātmatvāc ca mahāṃś ca, ata eva puruṣaḥ sarvapūraṇāt / tato 'nyasya parasya prasaṅgaṃ nivārayann āha -- puruṣān na paraṃ kiñcid iti / yasmān nāsti puruṣāc cinmātrāghanāt paraṃ kiñcid api vastvantaram, tasmāt sūkṣmatvamahattvapratyagātmatvānāṃ sā kāṣṭhā niṣṭhā paryavasānam / atra hīndriyebhya ārabhya sūkṣmatvādi parisamāptam / ata eva ca gantṝṇāṃ sarvagatimatāṃ saṃsāriṇāṃ sā parā prakṛṣṭā gatiḥ / "yad gatvā na nivartante" (BhG 15.6) iti smṛteḥ // KaUBh_3.11/1,3.11 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष सर्वेषु भूतेषु गूढो ऽत्मा न प्रकाशते ।
दृष्यते त्व् अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥
ननु गतिश् चेद् आगत्यापि भवितव्यम्, कथं "यस्माद् भूयो न जायते" (कउ ३।८) इति । नैष दोषः । सर्वस्य प्रत्यगात्मत्वाद् अवगतिर् एव गतिर् इत्य् उपचर्यते । प्रत्यगात्मत्वञ् च दर्शितम् इन्द्रियमनोबुद्धिपरत्वेन । यो हि गन्ता सो ऽयम् अप्रत्यग्रूपं गच्छत्य् अनात्मभूतं न विन्दति स्वरूपेण । तथा च श्रुतिः -- "अनध्वगा अध्वसु पारयिष्णवः" (इतिहास-उपनिषद् १८) इत्य् आद्या । तथा च दर्शयति प्रत्यगात्मत्वं सर्वस्य । एष पुरुषः सर्वेषु ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु भूतेषु गूढः संवृतो दर्शनश्रवणादिकर्माविद्यामायाच् छन्नो ऽत एवात्मा न प्रकाशत आत्मत्वेन कस्यचित् । आहो ऽतिगम्भीरा दुरवगाह्या विचित्रा चेयं माया, यद् अयं सर्वो जन्तुः परमार्थतः परमार्थसतत्त्वो ऽप्य् एवं बोध्यमानो ऽहं परमात्मेति न गृह्णाति, अनात्मानं देहेन्द्रियादिसङ्घातम् आत्मनो दृश्यमानम् अपि घटादिवद् आत्मत्वेनाहम् अमुष्य पुत्र इत्य् अनुच्यमानो ऽपि गृह्णाति । नूनं परस्यैव मायया मोमुह्यमानः सर्वो लोको बम्भ्रमीति । तथा च स्मरणम् "नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः" (भ्ग् ७।२५) इत्य् आदि । ननु विरुद्धम् इदम् उच्यते "मत्वा धीरो न शोचति" (कउ २।२२) "न प्रकाशते" (कउ ३।१२) इति च । नैतद् एवम् । असंस्कृतबुद्धेर् अविज्ञेयत्वान् न प्रकाशत इत्य् उक्तम् । दृश्यते तु संस्कृतयाग्र्यया अग्रम् इवाग्र्यया तया, एकाग्रतयोपेतयेत्य् एतत् सूक्ष्मया सूक्ष्मवस्तुनिरूपणपरया । कैः । सूक्ष्मदर्शिभिर् इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था इत्य् आदिप्रकारेण सूक्ष्मतापारम्पर्यदर्शनेन परं सूक्ष्मं द्रष्टुं शीलं येषां ते सूक्ष्मदर्शिनस् तैः सूक्ष्मदर्शिभिः पण्डितैर् इत्य् एतत् ॥ कउभ्_३।१२।१,३।१२ ॥
eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍho 'tmā na prakāśate /
dṛṣyate tv agryayā buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ //
nanu gatiś ced āgatyāpi bhavitavyam, kathaṃ "yasmād bhūyo na jāyate" (KaU 3.8) iti / naiṣa doṣaḥ / sarvasya pratyagātmatvād avagatir eva gatir ity upacaryate / pratyagātmatvañ ca darśitam indriyamanobuddhiparatvena / yo hi gantā so 'yam apratyagrūpaṃ gacchaty anātmabhūtaṃ na vindati svarūpeṇa / tathā ca śrutiḥ -- "anadhvagā adhvasu pārayiṣṇavaḥ" (Itihāsa-Upaniṣad 18) ity ādyā / tathā ca darśayati pratyagātmatvaṃ sarvasya / eṣa puruṣaḥ sarveṣu brahmādistambaparyanteṣu bhūteṣu gūḍhaḥ saṃvṛto darśanaśravaṇādikarmāvidyāmāyāc channo 'ta evātmā na prakāśata ātmatvena kasyacit / āho 'tigambhīrā duravagāhyā vicitrā ceyaṃ māyā, yad ayaṃ sarvo jantuḥ paramārthataḥ paramārthasatattvo 'py evaṃ bodhyamāno 'haṃ paramātmeti na gṛhṇāti, anātmānaṃ dehendriyādisaṅghātam ātmano dṛśyamānam api ghaṭādivad ātmatvenāham amuṣya putra ity anucyamāno 'pi gṛhṇāti / nūnaṃ parasyaiva māyayā momuhyamānaḥ sarvo loko bambhramīti / tathā ca smaraṇam "nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyāsamāvṛtaḥ" (BhG 7.25) ity ādi / nanu viruddham idam ucyate "matvā dhīro na śocati" (KaU 2.22) "na prakāśate" (KaU 3.12) iti ca / naitad evam / asaṃskṛtabuddher avijñeyatvān na prakāśata ity uktam / dṛśyate tu saṃskṛtayāgryayā agram ivāgryayā tayā, ekāgratayopetayety etat sūkṣmayā sūkṣmavastunirūpaṇaparayā / kaiḥ / sūkṣmadarśibhir indriyebhyaḥ parā hy arthā ity ādiprakāreṇa sūkṣmatāpāramparyadarśanena paraṃ sūkṣmaṃ draṣṭuṃ śīlaṃ yeṣāṃ te sūkṣmadarśinas taiḥ sūkṣmadarśibhiḥ paṇḍitair ity etat // KaUBh_3.12/1,3.12 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यच्छेद् वाङ्मनसी प्राज्ञस् तद् यच्छेज् ज्ञान आत्मनि ।
ज्ञानम् आत्मनि महति नियच्छेत् तद् यच्छेच् छान्त आत्मनि ॥
तत्प्रतिपत्त्युपायम् आह यच्छेन् नियच्छेद् उपसंहरेत् प्राज्ञो विवेकी । किम्? वाग्वाचम् । वागत्रोपलक्षणार्था सर्वेषाम् इन्द्रियाणाम् । क्व? मनसी । मनसि छान्दसं दैर्घ्यम् । तच् च मनो यच्छेज् ज्ञाने प्रकाशस्वरूपे बुद्धाव् आत्मनि । बुद्धिर् हि मन आदिकरणान्याप्नोतीत्य् आत्मा प्रत्यक् च तेषाम् । ज्ञानं बुद्धिम् आत्मनि महति प्रथमजे नियच्छेत् । प्रथमजवत् स्वच्छस्वभावकम् आत्मनो विज्ञानम् आपादयेद् इत्य् अर्थः । तञ् च महान्तम् आत्मानं यच्छेच् छान्ते सर्वविशेषप्रत्यस्तमितरूपे ऽविक्रिये सर्वान्तरे सर्वबुद्धिप्रत्ययसाक्षिणि मुख्य आत्मनि ॥ कउभ्_३।१३।१,३।१३ ॥
yacched vāṅmanasī prājñas tad yacchej jñāna ātmani /
jñānam ātmani mahati niyacchet tad yacchec chānta ātmani //
tatpratipattyupāyam āha yacchen niyacched upasaṃharet prājño vivekī / kim? vāgvācam / vāgatropalakṣaṇārthā sarveṣām indriyāṇām / kva? manasī / manasi chāndasaṃ dairghyam / tac ca mano yacchej jñāne prakāśasvarūpe buddhāv ātmani / buddhir hi mana ādikaraṇānyāpnotīty ātmā pratyak ca teṣām / jñānaṃ buddhim ātmani mahati prathamaje niyacchet / prathamajavat svacchasvabhāvakam ātmano vijñānam āpādayed ity arthaḥ / tañ ca mahāntam ātmānaṃ yacchec chānte sarvaviśeṣapratyastamitarūpe 'vikriye sarvāntare sarvabuddhipratyayasākṣiṇi mukhya ātmani // KaUBh_3.13/1,3.13 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान् निबोधत ।
क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस् तत् कवयो वदन्ति ॥
एवं पुरुष आत्मनि सर्वं प्रविलाप्य नामरूपकर्मत्रयं यन् मिथ्याज्ञानविजृम्भितं क्रियाकारकफललक्षणं स्वात्मयाथात्म्यज्ञानेन मरीच्युदकरज्जुसर्पगगनमलानीव मरीचिरज्जुगगनस्वरूपदर्शनेनैव स्वस्थः प्रशान्तः कृतकृत्यो भवति यतः, अतस् तद्दर्शनार्थम् अनाद्याप्रसुप्ता उत्तिष्ठत हे जन्तवः, आत्मज्ञानाभिमुखा भवत, जाग्रताज्ञाननिद्राया घोररूपायाः सर्वानर्थबीजभूतायाः क्षयं कुरुत । कथम् । प्राप्योपगम्य वरान् प्रकृष्टान् आचार्यांस् तत्त्वविदः, तदुपदिष्टं सर्वान्तरम् आत्मानम् अहम् अस्मीति निबोधतावगच्छत । न ह्य् उपेक्षतव्यम् इति श्रुतिर् अनुकम्पयाह मातृवत् । अतिसूक्ष्मबुद्धिविषयत्वाज् ज्ञेयस्य । किम् इव सूक्ष्मबुद्धिर् इत्य् उच्यते । क्षुरस्य धाराग्रं निशिता तीक्ष्णीकृता दुरत्यया दुःखेनात्ययो यस्याः सा दुरत्यया । यथा सा पद्भ्यां दुर्गमनीया तथा दुर्गं दुःसम्पाद्यम् इत्य् एतत् पथः पन्थानं तत् तं ज्ञानलक्षणं मार्गं कवयो मेधाविनो वदन्ति । ज्ञेयस्यातिसूक्ष्मत्वात् तद्विषयस्य ज्ञानमार्गस्य दुःसम्पाद्यत्वं वदन्तीत्य् अभिप्रायः ॥ कउभ्_३।१४।१,३।१४ ॥
तत्कथम् अतिसूक्ष्मत्वं ज्ञेयस्येत्य् उच्यते । स्थूला तावद् इयं मेदिनी शब्दस्पर्शरूपरसगन्धोपचिता सर्वेन्द्रियविषयभूता तथा शरीरम् । तत्रैकैकगुणापकर्षेण गन्धादीनां सूक्ष्मत्वमहत्त्वविशुद्धत्वनित्यत्वादितारतम्यं दृष्टमबादिषु यावद् आकाशम् इति । ते गन्धादयः सर्व एव स्थूलत्वाद् विकाराः शब्दान्ता यत्र न सन्ति किम् उ तस्य सूक्ष्मत्वादिनिरतिशयत्वं वक्तव्यम् इत्य् एतद् दर्शयति श्रुतिः --
uttiṣṭhata jāgrata prāpya varān nibodhata /
kṣurasya dhārā niśitā duratyayā durgaṃ pathas tat kavayo vadanti //
evaṃ puruṣa ātmani sarvaṃ pravilāpya nāmarūpakarmatrayaṃ yan mithyājñānavijṛmbhitaṃ kriyākārakaphalalakṣaṇaṃ svātmayāthātmyajñānena marīcyudakarajjusarpagaganamalānīva marīcirajjugaganasvarūpadarśanenaiva svasthaḥ praśāntaḥ kṛtakṛtyo bhavati yataḥ, atas taddarśanārtham anādyāprasuptā uttiṣṭhata he jantavaḥ, ātmajñānābhimukhā bhavata, jāgratājñānanidrāyā ghorarūpāyāḥ sarvānarthabījabhūtāyāḥ kṣayaṃ kuruta / katham / prāpyopagamya varān prakṛṣṭān ācāryāṃs tattvavidaḥ, tadupadiṣṭaṃ sarvāntaram ātmānam aham asmīti nibodhatāvagacchata / na hy upekṣatavyam iti śrutir anukampayāha mātṛvat / atisūkṣmabuddhiviṣayatvāj jñeyasya / kim iva sūkṣmabuddhir ity ucyate / kṣurasya dhārāgraṃ niśitā tīkṣṇīkṛtā duratyayā duḥkhenātyayo yasyāḥ sā duratyayā / yathā sā padbhyāṃ durgamanīyā tathā durgaṃ duḥsampādyam ity etat pathaḥ panthānaṃ tat taṃ jñānalakṣaṇaṃ mārgaṃ kavayo medhāvino vadanti / jñeyasyātisūkṣmatvāt tadviṣayasya jñānamārgasya duḥsampādyatvaṃ vadantīty abhiprāyaḥ // KaUBh_3.14/1,3.14 //
tatkatham atisūkṣmatvaṃ jñeyasyety ucyate / sthūlā tāvad iyaṃ medinī śabdasparśarūparasagandhopacitā sarvendriyaviṣayabhūtā tathā śarīram / tatraikaikaguṇāpakarṣeṇa gandhādīnāṃ sūkṣmatvamahattvaviśuddhatvanityatvāditāratamyaṃ dṛṣṭamabādiṣu yāvad ākāśam iti / te gandhādayaḥ sarva eva sthūlatvād vikārāḥ śabdāntā yatra na santi kim u tasya sūkṣmatvādiniratiśayatvaṃ vaktavyam ity etad darśayati śrutiḥ --
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशब्दम् अस्पर्शम् अरूपम् अव्ययं तथारसं नित्यम् अगन्धवच् च यत् ।
अनाद्य् अनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन् मृत्युमुखात् प्रमुच्यते ॥
अशब्दम् अस्पर्शम् अरूपम् अरसम् अगन्धवच् च यद् एतद् व्याख्यातं ब्रह्माव्ययं यद् धि शब्दादिमत्तद्व्येतीदं त्व् अशब्दादिमत्त्वाद् अव्ययं न व्येति न क्षीयते, अत एव च नित्यम्, यद् धि व्येति तद् अनित्यम् इदं तु न व्येत्य् अतो नित्यम् । इतश् च नित्यम् अनाद्यविद्यमान आदिः कारणम् अस्य तद् इदम् अनादि । यद् ध्य् आदिमत्तत्कार्यत्वाद् अनित्यं कारणे प्रलीयते यथा पृथिव्यादि । इदं तु सर्वकारणत्वाद् अकार्यम् अकार्यत्वान् नित्यम्, न तस्य कारणम् अस्ति यस्मिन् प्रलीयते । तथानन्तम् अविद्यमानो ऽन्तः कार्यम् अस्य तद् अनन्तम् । यथा कदल्यादेः फलादिकार्योत्पादनेनाप्य् अनित्यत्वं दृष्टम्, न च तथाप्य् अन्तवत्त्वं ब्रह्मणो ऽतो ऽपि नित्यम् । महतो महत्तत्त्वाद् बुद्ध्याख्यात् परं विलक्षणं नित्यविज्ञप्तिस्वरूपत्वात् सर्वसाक्षि हि सर्वभूतात्मत्वाद् ब्रह्म । उक्तं हि "एष सर्वेषु भूतेषु" (कउ ३।१२) इत्य् आदि । ध्रुवं च कूटस्थं नित्यं न पृथिव्यादिवद् आपेक्षिकं नित्यत्वम् । तद् एवम्भूतं ब्रह्मात्मानं निचाय्यावगम्य तम् आत्मानं मृत्युमुखान् मृत्युगोचराद् अविद्याकामकर्मलक्षणात् प्रमुच्यते विमुच्यते ॥ कउभ्_३।१५।१,३।१५ ॥
aśabdam asparśam arūpam avyayaṃ tathārasaṃ nityam agandhavac ca yat /
anādy anantaṃ mahataḥ paraṃ dhruvaṃ nicāyya tan mṛtyumukhāt pramucyate //
aśabdam asparśam arūpam arasam agandhavac ca yad etad vyākhyātaṃ brahmāvyayaṃ yad dhi śabdādimattadvyetīdaṃ tv aśabdādimattvād avyayaṃ na vyeti na kṣīyate, ata eva ca nityam, yad dhi vyeti tad anityam idaṃ tu na vyety ato nityam / itaś ca nityam anādyavidyamāna ādiḥ kāraṇam asya tad idam anādi / yad dhy ādimattatkāryatvād anityaṃ kāraṇe pralīyate yathā pṛthivyādi / idaṃ tu sarvakāraṇatvād akāryam akāryatvān nityam, na tasya kāraṇam asti yasmin pralīyate / tathānantam avidyamāno 'ntaḥ kāryam asya tad anantam / yathā kadalyādeḥ phalādikāryotpādanenāpy anityatvaṃ dṛṣṭam, na ca tathāpy antavattvaṃ brahmaṇo 'to 'pi nityam / mahato mahattattvād buddhyākhyāt paraṃ vilakṣaṇaṃ nityavijñaptisvarūpatvāt sarvasākṣi hi sarvabhūtātmatvād brahma / uktaṃ hi "eṣa sarveṣu bhūteṣu" (KaU 3.12) ity ādi / dhruvaṃ ca kūṭasthaṃ nityaṃ na pṛthivyādivad āpekṣikaṃ nityatvam / tad evambhūtaṃ brahmātmānaṃ nicāyyāvagamya tam ātmānaṃ mṛtyumukhān mṛtyugocarād avidyākāmakarmalakṣaṇāt pramucyate vimucyate // KaUBh_3.15/1,3.15 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाचिकेतम् उपाख्यानं मृत्युप्रोक्तं सनातनम् ।
उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥
प्रस्तुतविज्ञानस्तुत्यर्थम् आह श्रुतिः -- नाचिकेतं नचिकेतसा प्राप्तं नाचिकेतं मृत्युना प्रोक्तं मृत्युप्रोक्तम् इदम् आख्यानम् उपाख्यानं वल्लीत्रयलक्षणं सनातनं चिरन्तनं वैदिकत्वाद् उक्त्वा ब्राह्मणेभ्यः श्रुत्वा चाचार्येभ्यो मेधावी ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोकस् तस्मिन् ब्रह्मलोके महीयत आत्मभूत उपास्यो भवतीत्य् अर्थः ॥ कउभ्_३।१६।१,३।१६ ॥
nāciketam upākhyānaṃ mṛtyuproktaṃ sanātanam /
uktvā śrutvā ca medhāvī brahmaloke mahīyate //
prastutavijñānastutyartham āha śrutiḥ -- nāciketaṃ naciketasā prāptaṃ nāciketaṃ mṛtyunā proktaṃ mṛtyuproktam idam ākhyānam upākhyānaṃ vallītrayalakṣaṇaṃ sanātanaṃ cirantanaṃ vaidikatvād uktvā brāhmaṇebhyaḥ śrutvā cācāryebhyo medhāvī brahmaiva loko brahmalokas tasmin brahmaloke mahīyata ātmabhūta upāsyo bhavatīty arthaḥ // KaUBh_3.16/1,3.16 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद् ब्रह्मसंसदि ।
प्रयतः श्राद्धकाले वा तद् आनन्त्याय कल्पते तद् आनन्त्याय कल्पत इति ॥
इति काठकोपनिषदि तृतीया वल्ली ॥ ३ ॥
यः कश्चिद् इमं ग्रन्थं परमं प्रकृष्टं गुह्यं गोप्यं श्रावयेद् ग्रन्थतो ऽर्थतश् च ब्राह्मणानां संसदि ब्रह्मसंसदि प्रयतः शुचिर् भूत्वा श्राद्धकाले वा श्रावयेद् भुञ्जानान् तच्छूद्धम् अस्यानन्त्यायानन्तफलाय कल्पते सम्पद्यते । द्विर् वचनम् अध्यायपरिसमाप्त्य् अर्थम् ॥ कउभ्_३।१७।१,३।१७ ॥
इति कठवल्ल्यां तृतीयावल्लीभाष्यम् ॥ ३ ॥
अथ द्वितीयो ऽध्यायः
"एष सर्वेषु भूतेषु गूढो ऽत्मा न प्रकाशते दृश्यते त्व् अग्र्यया बुद्ध्या" (कउ ३।१२) इत्य् उक्तम् । कः पुनः प्रतिबन्धो ऽग्रयाया बुद्धेर् येन तदभावाद् आत्मा न दृश्यत इति तददर्शनकारणप्रदर्शनार्था वल्ल्य् आरभ्यते । विज्ञाते हि श्रेयःप्रतिबन्धकारणे तदपनयनाय यत्न आरब्धुं शक्यते नान्यथेति --
ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ śrāvayed brahmasaṃsadi /
prayataḥ śrāddhakāle vā tad ānantyāya kalpate tad ānantyāya kalpata iti //
iti kāṭhakopaniṣadi tṛtīyā vallī // 3 //
yaḥ kaścid imaṃ granthaṃ paramaṃ prakṛṣṭaṃ guhyaṃ gopyaṃ śrāvayed granthato 'rthataś ca brāhmaṇānāṃ saṃsadi brahmasaṃsadi prayataḥ śucir bhūtvā śrāddhakāle vā śrāvayed bhuñjānān tacchūddham asyānantyāyānantaphalāya kalpate sampadyate / dvir vacanam adhyāyaparisamāpty artham // KaUBh_3.17/1,3.17 //
iti kaṭhavallyāṃ tṛtīyāvallībhāṣyam // 3 //
atha dvitīyo 'dhyāyaḥ
"eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍho 'tmā na prakāśate dṛśyate tv agryayā buddhyā" (KaU 3.12) ity uktam / kaḥ punaḥ pratibandho 'grayāyā buddher yena tadabhāvād ātmā na dṛśyata iti tadadarśanakāraṇapradarśanārthā vally ārabhyate / vijñāte hi śreyaḥpratibandhakāraṇe tadapanayanāya yatna ārabdhuṃ śakyate nānyatheti --
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
A library of Sanskrit texts, held as their editions give them, with a search and a study companion that quote only what is held.
532 texts, 7,62,517 verses.
© 2026 HREEM. Sanskrit from GRETIL (CC BY-NC-SA 4.0, or the terms of the individual file), Sanskrit Wikisource (public-domain texts; page markup CC BY-SA 4.0) and the Digital Corpus of Sanskrit (CC BY 4.0). Translations are public domain unless a verse says otherwise.