Samkara (attrib.): Kathopanisadbhasya 1.3

ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे । छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः ॥ ऋतं पिबन्तावित्यस्या वल्ल्याः सम्बन्धः । विद्याविद्ये नाना विरुद्धफले इत्य् उपन्यस्ते, न तु सफले ते यथावन् निर्णीते । तन्निर्णयार्था रथरूपककल्पना, तथा च प्रतिपत्तिसौकर्यम् । एवं च प्राप्तृप्राप्यगन्तृगन्तव्यविवेकार्थरथरूपकद्वारा द्वाव् आत्मानाव् उपन्यस्येते -- ऋतं सत्यम् अवश्यम्भावित्वात् कर्मफलं पिबन्तौ । एकस् तत्र कर्मफलं पिबति भुङ्क्ते नेतरस् तथापि पातृसम्बन्धात् पिबन्ताव् इत्य् उच्यते च्छत्रिन्यायेन । सुकृतस्य स्वयङ्कृतस्य कर्मण ऋतम् इति पूर्वेण सम्बन्धः । लोके ऽस्मिञ् शरीरे । गुहां गुहायां बुद्धौ प्रविष्टौ । परमे बाह्यपुरुषाकाशसंस्थानापेक्षया परमम् । परार्धे परस्य ब्रह्मणो ऽर्धं स्थानं परार्धं हार्दाकाशम् । तस्मिन् हि परं ब्रह्मोपलभ्यते । ततस् तस्मिन् परमे परार्धे हार्दाकाशे प्रविष्टाव् इत्य् अर्थः । तौ च च्छायातपाव् इव विलक्षनौ संसारित्वासंसारित्वेन ब्रह्मविदो वदन्ति कथयन्ति । न केवलम् अकर्मिण एव वदन्ति । पञ्चाग्नयो गृहस्थाः । ये च त्रिणाचिकेताः, त्रिः कृत्वो नाचिकेतो ऽग्निश् चितो यैस् ते त्रिणाचिकेताः ॥ कउभ्_३।१।१,३।१ ॥

ṛtaṃ pibantau sukṛtasya loke guhāṃ praviṣṭau parame parārdhe / chāyātapau brahmavido vadanti pañcāgnayo ye ca triṇāciketāḥ // ṛtaṃ pibantāvityasyā vallyāḥ sambandhaḥ / vidyāvidye nānā viruddhaphale ity upanyaste, na tu saphale te yathāvan nirṇīte / tannirṇayārthā ratharūpakakalpanā, tathā ca pratipattisaukaryam / evaṃ ca prāptṛprāpyagantṛgantavyavivekārtharatharūpakadvārā dvāv ātmānāv upanyasyete -- ṛtaṃ satyam avaśyambhāvitvāt karmaphalaṃ pibantau / ekas tatra karmaphalaṃ pibati bhuṅkte netaras tathāpi pātṛsambandhāt pibantāv ity ucyate cchatrinyāyena / sukṛtasya svayaṅkṛtasya karmaṇa ṛtam iti pūrveṇa sambandhaḥ / loke 'smiñ śarīre / guhāṃ guhāyāṃ buddhau praviṣṭau / parame bāhyapuruṣākāśasaṃsthānāpekṣayā paramam / parārdhe parasya brahmaṇo 'rdhaṃ sthānaṃ parārdhaṃ hārdākāśam / tasmin hi paraṃ brahmopalabhyate / tatas tasmin parame parārdhe hārdākāśe praviṣṭāv ity arthaḥ / tau ca cchāyātapāv iva vilakṣanau saṃsāritvāsaṃsāritvena brahmavido vadanti kathayanti / na kevalam akarmiṇa eva vadanti / pañcāgnayo gṛhasthāḥ / ye ca triṇāciketāḥ, triḥ kṛtvo nāciketo 'gniś cito yais te triṇāciketāḥ // KaUBh_3.1/1,3.1 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः सेतुर् ईजानानाम् अक्षरं ब्रह्म यत् परम् । अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतं शकेमहि ॥ यः सेतुः सेतुर् इव सेतुर् ईजानानां यजमानानां कर्मिणां दुःखसन्तरणार्थत्वात् । नाचिकेतं नाचिकेतो ऽग्निस् तम्, वयं ज्ञातुं चेतुं च शकेमहि शक्नुवन्तः । किञ् च यच् चाभयं भयशून्यं संसारस्य पारं तितीर्षतां तर्तुम् इच्छतां ब्रह्मविदां यत्परमाश्रयम् अक्षरम् आत्माख्यं ब्रह्म, तच् च ज्ञातुं शकेमहि । परापरे ब्रह्मणी कर्मिब्रह्मविदाश्रये वेदितव्ये इति वाक्यार्थः । एतयोर् एव ह्य् उपन्यासः कृत "ऋतं पिबन्तौ" (कउ ३।१) इति ॥ कउभ्_३।२।१,३।२ ॥

yaḥ setur ījānānām akṣaraṃ brahma yat param / abhayaṃ titīrṣatāṃ pāraṃ nāciketaṃ śakemahi // yaḥ setuḥ setur iva setur ījānānāṃ yajamānānāṃ karmiṇāṃ duḥkhasantaraṇārthatvāt / nāciketaṃ nāciketo 'gnis tam, vayaṃ jñātuṃ cetuṃ ca śakemahi śaknuvantaḥ / kiñ ca yac cābhayaṃ bhayaśūnyaṃ saṃsārasya pāraṃ titīrṣatāṃ tartum icchatāṃ brahmavidāṃ yatparamāśrayam akṣaram ātmākhyaṃ brahma, tac ca jñātuṃ śakemahi / parāpare brahmaṇī karmibrahmavidāśraye veditavye iti vākyārthaḥ / etayor eva hy upanyāsaḥ kṛta "ṛtaṃ pibantau" (KaU 3.1) iti // KaUBh_3.2/1,3.2 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथम् एव तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहम् एव च ॥ तत्र य उपाधिकृतः संसारी विद्याविद्यायोर् अधिकृतो मोक्षगमनाय संसारगमनाय च, तस्य तदुभयगमने साधनो रथः कल्प्यते । तत्रात्मानम् ऋतपं संसारिणं रथिनं रथस्वामिनं विद्धि जानीहि । शरीरं रथम् एव तु रथबद्धहयस्थानीयैर् इन्द्रियैर् आकृष्यमाणत्वाच् छरीरस्य । बुद्धिं त्व् अध्यवसायलक्षणां सारथिं विद्धि, बुद्धिनेतृप्रधानत्वाच् छरीरस्य सारथिनेतृप्रधान इव रथः । सर्वं हि देहगतं कार्यं बुद्धिकर्तव्यम् एव प्रायेण । मनः संकल्पविकल्पादिलक्षणं प्रग्रहं रशनां विद्धि । मनसा हि प्रगृहीतानि श्रोत्रादीनि करणानि प्रवर्तन्ते रशनयेवाश्वाः ॥ कउभ्_३।३।१,३।३ ॥

ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ ratham eva tu / buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragraham eva ca // tatra ya upādhikṛtaḥ saṃsārī vidyāvidyāyor adhikṛto mokṣagamanāya saṃsāragamanāya ca, tasya tadubhayagamane sādhano rathaḥ kalpyate / tatrātmānam ṛtapaṃ saṃsāriṇaṃ rathinaṃ rathasvāminaṃ viddhi jānīhi / śarīraṃ ratham eva tu rathabaddhahayasthānīyair indriyair ākṛṣyamāṇatvāc charīrasya / buddhiṃ tv adhyavasāyalakṣaṇāṃ sārathiṃ viddhi, buddhinetṛpradhānatvāc charīrasya sārathinetṛpradhāna iva rathaḥ / sarvaṃ hi dehagataṃ kāryaṃ buddhikartavyam eva prāyeṇa / manaḥ saṃkalpavikalpādilakṣaṇaṃ pragrahaṃ raśanāṃ viddhi / manasā hi pragṛhītāni śrotrādīni karaṇāni pravartante raśanayevāśvāḥ // KaUBh_3.3/1,3.3 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणि हयान् आहुर् विषयांस् तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्य् आहुर् मनीषिणः ॥ इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि हयान् आहू रथकल्पनाकुशलाः, शरीरस्थाकर्षणसामान्यात् । तेष्व् एवेन्द्रियेषु हयत्वेन परिकल्पितेषु गोचरान् मार्गान् रूपादीन् विषयान् विद्धि । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं शरीरेन्द्रियमनोभिः सहितं संयुक्तम् आत्मानं भोक्तेति संसारीत्य् आहुर् मनीषिणो विवेकिनः । न हि केवलस्यात्मनो भोक्तृत्वम् अस्ति, बुद्ध्याद्युपाधिकृतम् एव तस्य भोक्तृत्वम् । तथा च श्रुत्यन्तरं केवलस्याभोतृत्वम् एव दर्शयति "ध्यायतीव लेलायतीव" (बाउ ४,४।७) इत्य् आदि । एवञ् च सति वक्ष्यमाणरथकल्पनया वैष्णवस्य पदस्यात्मतया प्रतिपत्तिर् उपपद्यते, नान्यथा स्वभावान् अतिक्रमात् ॥ कउभ्_३।४।१,३।४ ॥

indriyāṇi hayān āhur viṣayāṃs teṣu gocarān / ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktety āhur manīṣiṇaḥ // indriyāṇi cakṣurādīni hayān āhū rathakalpanākuśalāḥ, śarīrasthākarṣaṇasāmānyāt / teṣv evendriyeṣu hayatvena parikalpiteṣu gocarān mārgān rūpādīn viṣayān viddhi / ātmendriyamanoyuktaṃ śarīrendriyamanobhiḥ sahitaṃ saṃyuktam ātmānaṃ bhokteti saṃsārīty āhur manīṣiṇo vivekinaḥ / na hi kevalasyātmano bhoktṛtvam asti, buddhyādyupādhikṛtam eva tasya bhoktṛtvam / tathā ca śrutyantaraṃ kevalasyābhotṛtvam eva darśayati "dhyāyatīva lelāyatīva" (BĀU 4,4.7) ity ādi / evañ ca sati vakṣyamāṇarathakalpanayā vaiṣṇavasya padasyātmatayā pratipattir upapadyate, nānyathā svabhāvān atikramāt // KaUBh_3.4/1,3.4 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् त्व् अविज्ञानवान् भवत्य् अयुक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाण्य् अवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥ तत्रैवं सति यस् त्व् अविज्ञानवान् यस्य बुद्ध्याख्यः सारथिर् अविज्ञानो ऽनिपुणो ऽविवेकी प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च भवति, यथेतरो रथचर्यायाम् अयुक्तेनाप्रगृहीतेनासमाहितेन मनसा प्रग्रहस्थानीयेन सदा युक्तो भवति, तस्याकुशलबुद्धिसारथेर् इन्द्रियाण्य् अश्वस्थानीयान्य् अवश्यान्य् अशक्यनिवारणानि दुष्टाश्वा अदान्ताश्वा इवेतरसारथेर् भवन्ति ॥ कउभ्_३।५।१,३।५ ॥

yas tv avijñānavān bhavaty ayuktena manasā sadā / tasyendriyāṇy avaśyāni duṣṭāśvā iva sāratheḥ // tatraivaṃ sati yas tv avijñānavān yasya buddhyākhyaḥ sārathir avijñāno 'nipuṇo 'vivekī pravṛttau ca nivṛttau ca bhavati, yathetaro rathacaryāyām ayuktenāpragṛhītenāsamāhitena manasā pragrahasthānīyena sadā yukto bhavati, tasyākuśalabuddhisārather indriyāṇy aśvasthānīyāny avaśyāny aśakyanivāraṇāni duṣṭāśvā adāntāśvā ivetarasārather bhavanti // KaUBh_3.5/1,3.5 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ॥ यस् तु पुनः पूर्वोक्तविपरीतसारथिर् भवति विज्ञानवान् प्रगृहीतमनाः समाहितचित्तः सदा, तस्याश्वस्थानीयानीन्द्रियाणि प्रवर्तयितुं निवर्तयितुं वा शक्यानि वश्यानि दान्ताः सदश्वा इवेतरसारथेः ॥ कउभ्_३।६।१,३।६ ॥

yas tu vijñānavān bhavati yuktena manasā sadā / tasyendriyāṇi vaśyāni sadaśvā iva sāratheḥ // yas tu punaḥ pūrvoktaviparītasārathir bhavati vijñānavān pragṛhītamanāḥ samāhitacittaḥ sadā, tasyāśvasthānīyānīndriyāṇi pravartayituṃ nivartayituṃ vā śakyāni vaśyāni dāntāḥ sadaśvā ivetarasāratheḥ // KaUBh_3.6/1,3.6 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् त्व् अविज्ञानवान् भवत्य् अमनस्कः सदाशुचिः । न स तत् पदम् आप्नोति संसारं चाधिगच्छति ॥ तस्य पूर्वोक्तस्याविज्ञानवत इदं फलम् आह -- यस् त्व् अविज्ञानवान् भवति । अमनस्को ऽप्रगृहीतमनस्कः स तत एवाशुचिः सदैव । न स रथी तत्पूर्वोक्तम् अक्षरं यत्परं पदम् आप्नोति तेन सारथिना । न केवलं तन् नाप्नोति संसारं च जन्ममरणलक्षणम् अधिगच्छति ॥ कउभ्_३।७।१,३।७ ॥

yas tv avijñānavān bhavaty amanaskaḥ sadāśuciḥ / na sa tat padam āpnoti saṃsāraṃ cādhigacchati // tasya pūrvoktasyāvijñānavata idaṃ phalam āha -- yas tv avijñānavān bhavati / amanasko 'pragṛhītamanaskaḥ sa tata evāśuciḥ sadaiva / na sa rathī tatpūrvoktam akṣaraṃ yatparaṃ padam āpnoti tena sārathinā / na kevalaṃ tan nāpnoti saṃsāraṃ ca janmamaraṇalakṣaṇam adhigacchati // KaUBh_3.7/1,3.7 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् तु विज्ञानवान् भवति समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत् पदम् आप्नोति यस्माद् भूयो न जायते ॥ यस् तु द्वितीयो विज्ञानवान् वीज्ञानवत् सारथ्युपेतो रथी विद्वान् इत्य् एतत् । युक्तमनाः समनस्कः स तत एव सदा शुचिः, स तु तत्पदम् आप्नोति, यस्माद् आप्तात् पदाद् अप्रच्युतः सन् भूयः पुनर् न जायते संसारे ॥ कउभ्_३।८।१,३।८ ॥

yas tu vijñānavān bhavati samanaskaḥ sadā śuciḥ / sa tu tat padam āpnoti yasmād bhūyo na jāyate // yas tu dvitīyo vijñānavān vījñānavat sārathyupeto rathī vidvān ity etat / yuktamanāḥ samanaskaḥ sa tata eva sadā śuciḥ, sa tu tatpadam āpnoti, yasmād āptāt padād apracyutaḥ san bhūyaḥ punar na jāyate saṃsāre // KaUBh_3.8/1,3.8 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञानसारथिर् यस् तु मनः प्रग्रहवान् नरः । सो ऽध्वनः पारम् आप्नोति तद् विष्णोः परमं पदम् ॥ किं तत्पदम् इत्य् आह विज्ञानसारथिर् यस् तु यो विवेकबुद्धिसारथिः पूर्वोक्तो मनःप्रग्रहवान् प्रगृहीतमनाः समाहितचित्तः सञ् शुचिर् नरो विद्वान् सो ऽध्वनः संसारगतेः पारं परम् एवाधिगन्तव्यम् इत्य् एतद् आप्नोति मुच्यते सर्वसंसारबन्धनैः । तद् विष्णोर् व्यापनशीलस्य ब्रह्मणः परमात्मनो वासुदेवाख्यस्य परमं प्रकृष्टं पदं स्थानम्, सतत्त्वं इत्य् एतद् यद् असाव् आप्नोति विद्वान् ॥ कउभ्_३।९।१,३।९ ॥ अधुना यत्पदं गन्तव्यं तस्येन्द्रियाणि स्थूलान्य् आरभ्य सूक्ष्मतारतम्यक्रमेण प्रत्यगात्मतयाधिगमः कर्तव्य इत्य् एवम् अर्थम् इदम् आरभ्यते --

vijñānasārathir yas tu manaḥ pragrahavān naraḥ / so 'dhvanaḥ pāram āpnoti tad viṣṇoḥ paramaṃ padam // kiṃ tatpadam ity āha vijñānasārathir yas tu yo vivekabuddhisārathiḥ pūrvokto manaḥpragrahavān pragṛhītamanāḥ samāhitacittaḥ sañ śucir naro vidvān so 'dhvanaḥ saṃsāragateḥ pāraṃ param evādhigantavyam ity etad āpnoti mucyate sarvasaṃsārabandhanaiḥ / tad viṣṇor vyāpanaśīlasya brahmaṇaḥ paramātmano vāsudevākhyasya paramaṃ prakṛṣṭaṃ padaṃ sthānam, satattvaṃ ity etad yad asāv āpnoti vidvān // KaUBh_3.9/1,3.9 // adhunā yatpadaṃ gantavyaṃ tasyendriyāṇi sthūlāny ārabhya sūkṣmatāratamyakrameṇa pratyagātmatayādhigamaḥ kartavya ity evam artham idam ārabhyate --

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यश् च परं मनः । मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा महान् परः ॥ स्थूलानि तावद् इन्द्रियाणि, तानि यैर् अर्थैर् आत्मप्रकाशनायारब्धानि तेभ्य इन्द्रियेभ्यः स्वकार्येभ्यस् ते परा ह्य् अर्थाः सूक्ष्मा महान्तश् च प्रत्यगात्मभूताश् च । तेभ्यो ऽप्य् अर्थेभ्यश् च परं सूक्ष्मतरं महत्प्रत्यगात्मभूतं च मनः । मनःशब्दवाच्यं मनस आरम्भकं भूतसूक्ष्मं सङ्कल्पविकल्पाद्यारम्भकत्वात् । मनसो ऽपि परा सूक्ष्मतरा महत्तरा प्रत्यगात्मभूता च बुद्धिः, बुद्धिशब्दवाच्याम् अध्यवसायाद्यारम्भकं भूतसूक्ष्मम् । उद्धेर् आत्मा सर्वप्राणिबुद्धीनां प्रत्यगात्मभूतत्वाद् आत्मा महान् सर्वमहत्त्वाद् अव्यक्ताद् यत् प्रथमं जातं हैरण्यगर्भं तत्त्वं बोधाबोधात्मकं महान् आत्मा बुद्धेः परम् इत्य् उच्यते ॥ कउभ्_३।१०।१,३।१० ॥

indriyebhyaḥ parā hy arthā arthebhyaś ca paraṃ manaḥ / manasas tu parā buddhir buddher ātmā mahān paraḥ // sthūlāni tāvad indriyāṇi, tāni yair arthair ātmaprakāśanāyārabdhāni tebhya indriyebhyaḥ svakāryebhyas te parā hy arthāḥ sūkṣmā mahāntaś ca pratyagātmabhūtāś ca / tebhyo 'py arthebhyaś ca paraṃ sūkṣmataraṃ mahatpratyagātmabhūtaṃ ca manaḥ / manaḥśabdavācyaṃ manasa ārambhakaṃ bhūtasūkṣmaṃ saṅkalpavikalpādyārambhakatvāt / manaso 'pi parā sūkṣmatarā mahattarā pratyagātmabhūtā ca buddhiḥ, buddhiśabdavācyām adhyavasāyādyārambhakaṃ bhūtasūkṣmam / uddher ātmā sarvaprāṇibuddhīnāṃ pratyagātmabhūtatvād ātmā mahān sarvamahattvād avyaktād yat prathamaṃ jātaṃ hairaṇyagarbhaṃ tattvaṃ bodhābodhātmakaṃ mahān ātmā buddheḥ param ity ucyate // KaUBh_3.10/1,3.10 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महतः परम् अव्यक्तम् अव्यक्तात् पुरुषः परः । पुरुशान् न परं किंचित् सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ महतो ऽपि परं सूक्ष्मतरं प्रत्यगात्मभूतं सर्वमहत्तरं चाव्यक्तं सर्वस्य जगतो बीजभूतम् अव्याकृतनामरूपं सतत्त्वं सर्वकार्यकारणशक्तिसमाहाररूपम् अव्यक्तम् अव्याकृताकाशादिनाम् अवाच्यं परमात्मन्य् ओतप्रोतभावेन समाश्रितं वटकणिकायाम् इव वटवृक्षशक्तिः । तस्माद् अव्यक्तात् परः सूक्ष्मतरः सर्वकारणकारणत्वात् प्रत्यगात्मत्वाच् च महांश् च, अत एव पुरुषः सर्वपूरणात् । ततो ऽन्यस्य परस्य प्रसङ्गं निवारयन्न् आह -- पुरुषान् न परं किञ्चिद् इति । यस्मान् नास्ति पुरुषाच् चिन्मात्राघनात् परं किञ्चिद् अपि वस्त्वन्तरम्, तस्मात् सूक्ष्मत्वमहत्त्वप्रत्यगात्मत्वानां सा काष्ठा निष्ठा पर्यवसानम् । अत्र हीन्द्रियेभ्य आरभ्य सूक्ष्मत्वादि परिसमाप्तम् । अत एव च गन्तॄणां सर्वगतिमतां संसारिणां सा परा प्रकृष्टा गतिः । "यद् गत्वा न निवर्तन्ते" (भ्ग् १५।६) इति स्मृतेः ॥ कउभ्_३।११।१,३।११ ॥

mahataḥ param avyaktam avyaktāt puruṣaḥ paraḥ / puruśān na paraṃ kiṃcit sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ // mahato 'pi paraṃ sūkṣmataraṃ pratyagātmabhūtaṃ sarvamahattaraṃ cāvyaktaṃ sarvasya jagato bījabhūtam avyākṛtanāmarūpaṃ satattvaṃ sarvakāryakāraṇaśaktisamāhārarūpam avyaktam avyākṛtākāśādinām avācyaṃ paramātmany otaprotabhāvena samāśritaṃ vaṭakaṇikāyām iva vaṭavṛkṣaśaktiḥ / tasmād avyaktāt paraḥ sūkṣmataraḥ sarvakāraṇakāraṇatvāt pratyagātmatvāc ca mahāṃś ca, ata eva puruṣaḥ sarvapūraṇāt / tato 'nyasya parasya prasaṅgaṃ nivārayann āha -- puruṣān na paraṃ kiñcid iti / yasmān nāsti puruṣāc cinmātrāghanāt paraṃ kiñcid api vastvantaram, tasmāt sūkṣmatvamahattvapratyagātmatvānāṃ sā kāṣṭhā niṣṭhā paryavasānam / atra hīndriyebhya ārabhya sūkṣmatvādi parisamāptam / ata eva ca gantṝṇāṃ sarvagatimatāṃ saṃsāriṇāṃ sā parā prakṛṣṭā gatiḥ / "yad gatvā na nivartante" (BhG 15.6) iti smṛteḥ // KaUBh_3.11/1,3.11 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष सर्वेषु भूतेषु गूढो ऽत्मा न प्रकाशते । दृष्यते त्व् अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ ननु गतिश् चेद् आगत्यापि भवितव्यम्, कथं "यस्माद् भूयो न जायते" (कउ ३।८) इति । नैष दोषः । सर्वस्य प्रत्यगात्मत्वाद् अवगतिर् एव गतिर् इत्य् उपचर्यते । प्रत्यगात्मत्वञ् च दर्शितम् इन्द्रियमनोबुद्धिपरत्वेन । यो हि गन्ता सो ऽयम् अप्रत्यग्रूपं गच्छत्य् अनात्मभूतं न विन्दति स्वरूपेण । तथा च श्रुतिः -- "अनध्वगा अध्वसु पारयिष्णवः" (इतिहास-उपनिषद् १८) इत्य् आद्या । तथा च दर्शयति प्रत्यगात्मत्वं सर्वस्य । एष पुरुषः सर्वेषु ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु भूतेषु गूढः संवृतो दर्शनश्रवणादिकर्माविद्यामायाच् छन्नो ऽत एवात्मा न प्रकाशत आत्मत्वेन कस्यचित् । आहो ऽतिगम्भीरा दुरवगाह्या विचित्रा चेयं माया, यद् अयं सर्वो जन्तुः परमार्थतः परमार्थसतत्त्वो ऽप्य् एवं बोध्यमानो ऽहं परमात्मेति न गृह्णाति, अनात्मानं देहेन्द्रियादिसङ्घातम् आत्मनो दृश्यमानम् अपि घटादिवद् आत्मत्वेनाहम् अमुष्य पुत्र इत्य् अनुच्यमानो ऽपि गृह्णाति । नूनं परस्यैव मायया मोमुह्यमानः सर्वो लोको बम्भ्रमीति । तथा च स्मरणम् "नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः" (भ्ग् ७।२५) इत्य् आदि । ननु विरुद्धम् इदम् उच्यते "मत्वा धीरो न शोचति" (कउ २।२२) "न प्रकाशते" (कउ ३।१२) इति च । नैतद् एवम् । असंस्कृतबुद्धेर् अविज्ञेयत्वान् न प्रकाशत इत्य् उक्तम् । दृश्यते तु संस्कृतयाग्र्यया अग्रम् इवाग्र्यया तया, एकाग्रतयोपेतयेत्य् एतत् सूक्ष्मया सूक्ष्मवस्तुनिरूपणपरया । कैः । सूक्ष्मदर्शिभिर् इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था इत्य् आदिप्रकारेण सूक्ष्मतापारम्पर्यदर्शनेन परं सूक्ष्मं द्रष्टुं शीलं येषां ते सूक्ष्मदर्शिनस् तैः सूक्ष्मदर्शिभिः पण्डितैर् इत्य् एतत् ॥ कउभ्_३।१२।१,३।१२ ॥

eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍho 'tmā na prakāśate / dṛṣyate tv agryayā buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ // nanu gatiś ced āgatyāpi bhavitavyam, kathaṃ "yasmād bhūyo na jāyate" (KaU 3.8) iti / naiṣa doṣaḥ / sarvasya pratyagātmatvād avagatir eva gatir ity upacaryate / pratyagātmatvañ ca darśitam indriyamanobuddhiparatvena / yo hi gantā so 'yam apratyagrūpaṃ gacchaty anātmabhūtaṃ na vindati svarūpeṇa / tathā ca śrutiḥ -- "anadhvagā adhvasu pārayiṣṇavaḥ" (Itihāsa-Upaniṣad 18) ity ādyā / tathā ca darśayati pratyagātmatvaṃ sarvasya / eṣa puruṣaḥ sarveṣu brahmādistambaparyanteṣu bhūteṣu gūḍhaḥ saṃvṛto darśanaśravaṇādikarmāvidyāmāyāc channo 'ta evātmā na prakāśata ātmatvena kasyacit / āho 'tigambhīrā duravagāhyā vicitrā ceyaṃ māyā, yad ayaṃ sarvo jantuḥ paramārthataḥ paramārthasatattvo 'py evaṃ bodhyamāno 'haṃ paramātmeti na gṛhṇāti, anātmānaṃ dehendriyādisaṅghātam ātmano dṛśyamānam api ghaṭādivad ātmatvenāham amuṣya putra ity anucyamāno 'pi gṛhṇāti / nūnaṃ parasyaiva māyayā momuhyamānaḥ sarvo loko bambhramīti / tathā ca smaraṇam "nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyāsamāvṛtaḥ" (BhG 7.25) ity ādi / nanu viruddham idam ucyate "matvā dhīro na śocati" (KaU 2.22) "na prakāśate" (KaU 3.12) iti ca / naitad evam / asaṃskṛtabuddher avijñeyatvān na prakāśata ity uktam / dṛśyate tu saṃskṛtayāgryayā agram ivāgryayā tayā, ekāgratayopetayety etat sūkṣmayā sūkṣmavastunirūpaṇaparayā / kaiḥ / sūkṣmadarśibhir indriyebhyaḥ parā hy arthā ity ādiprakāreṇa sūkṣmatāpāramparyadarśanena paraṃ sūkṣmaṃ draṣṭuṃ śīlaṃ yeṣāṃ te sūkṣmadarśinas taiḥ sūkṣmadarśibhiḥ paṇḍitair ity etat // KaUBh_3.12/1,3.12 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्छेद् वाङ्मनसी प्राज्ञस् तद् यच्छेज् ज्ञान आत्मनि । ज्ञानम् आत्मनि महति नियच्छेत् तद् यच्छेच् छान्त आत्मनि ॥ तत्प्रतिपत्त्युपायम् आह यच्छेन् नियच्छेद् उपसंहरेत् प्राज्ञो विवेकी । किम्? वाग्वाचम् । वागत्रोपलक्षणार्था सर्वेषाम् इन्द्रियाणाम् । क्व? मनसी । मनसि छान्दसं दैर्घ्यम् । तच् च मनो यच्छेज् ज्ञाने प्रकाशस्वरूपे बुद्धाव् आत्मनि । बुद्धिर् हि मन आदिकरणान्याप्नोतीत्य् आत्मा प्रत्यक् च तेषाम् । ज्ञानं बुद्धिम् आत्मनि महति प्रथमजे नियच्छेत् । प्रथमजवत् स्वच्छस्वभावकम् आत्मनो विज्ञानम् आपादयेद् इत्य् अर्थः । तञ् च महान्तम् आत्मानं यच्छेच् छान्ते सर्वविशेषप्रत्यस्तमितरूपे ऽविक्रिये सर्वान्तरे सर्वबुद्धिप्रत्ययसाक्षिणि मुख्य आत्मनि ॥ कउभ्_३।१३।१,३।१३ ॥

yacched vāṅmanasī prājñas tad yacchej jñāna ātmani / jñānam ātmani mahati niyacchet tad yacchec chānta ātmani // tatpratipattyupāyam āha yacchen niyacched upasaṃharet prājño vivekī / kim? vāgvācam / vāgatropalakṣaṇārthā sarveṣām indriyāṇām / kva? manasī / manasi chāndasaṃ dairghyam / tac ca mano yacchej jñāne prakāśasvarūpe buddhāv ātmani / buddhir hi mana ādikaraṇānyāpnotīty ātmā pratyak ca teṣām / jñānaṃ buddhim ātmani mahati prathamaje niyacchet / prathamajavat svacchasvabhāvakam ātmano vijñānam āpādayed ity arthaḥ / tañ ca mahāntam ātmānaṃ yacchec chānte sarvaviśeṣapratyastamitarūpe 'vikriye sarvāntare sarvabuddhipratyayasākṣiṇi mukhya ātmani // KaUBh_3.13/1,3.13 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान् निबोधत । क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस् तत् कवयो वदन्ति ॥ एवं पुरुष आत्मनि सर्वं प्रविलाप्य नामरूपकर्मत्रयं यन् मिथ्याज्ञानविजृम्भितं क्रियाकारकफललक्षणं स्वात्मयाथात्म्यज्ञानेन मरीच्युदकरज्जुसर्पगगनमलानीव मरीचिरज्जुगगनस्वरूपदर्शनेनैव स्वस्थः प्रशान्तः कृतकृत्यो भवति यतः, अतस् तद्दर्शनार्थम् अनाद्याप्रसुप्ता उत्तिष्ठत हे जन्तवः, आत्मज्ञानाभिमुखा भवत, जाग्रताज्ञाननिद्राया घोररूपायाः सर्वानर्थबीजभूतायाः क्षयं कुरुत । कथम् । प्राप्योपगम्य वरान् प्रकृष्टान् आचार्यांस् तत्त्वविदः, तदुपदिष्टं सर्वान्तरम् आत्मानम् अहम् अस्मीति निबोधतावगच्छत । न ह्य् उपेक्षतव्यम् इति श्रुतिर् अनुकम्पयाह मातृवत् । अतिसूक्ष्मबुद्धिविषयत्वाज् ज्ञेयस्य । किम् इव सूक्ष्मबुद्धिर् इत्य् उच्यते । क्षुरस्य धाराग्रं निशिता तीक्ष्णीकृता दुरत्यया दुःखेनात्ययो यस्याः सा दुरत्यया । यथा सा पद्भ्यां दुर्गमनीया तथा दुर्गं दुःसम्पाद्यम् इत्य् एतत् पथः पन्थानं तत् तं ज्ञानलक्षणं मार्गं कवयो मेधाविनो वदन्ति । ज्ञेयस्यातिसूक्ष्मत्वात् तद्विषयस्य ज्ञानमार्गस्य दुःसम्पाद्यत्वं वदन्तीत्य् अभिप्रायः ॥ कउभ्_३।१४।१,३।१४ ॥ तत्कथम् अतिसूक्ष्मत्वं ज्ञेयस्येत्य् उच्यते । स्थूला तावद् इयं मेदिनी शब्दस्पर्शरूपरसगन्धोपचिता सर्वेन्द्रियविषयभूता तथा शरीरम् । तत्रैकैकगुणापकर्षेण गन्धादीनां सूक्ष्मत्वमहत्त्वविशुद्धत्वनित्यत्वादितारतम्यं दृष्टमबादिषु यावद् आकाशम् इति । ते गन्धादयः सर्व एव स्थूलत्वाद् विकाराः शब्दान्ता यत्र न सन्ति किम् उ तस्य सूक्ष्मत्वादिनिरतिशयत्वं वक्तव्यम् इत्य् एतद् दर्शयति श्रुतिः --

uttiṣṭhata jāgrata prāpya varān nibodhata / kṣurasya dhārā niśitā duratyayā durgaṃ pathas tat kavayo vadanti // evaṃ puruṣa ātmani sarvaṃ pravilāpya nāmarūpakarmatrayaṃ yan mithyājñānavijṛmbhitaṃ kriyākārakaphalalakṣaṇaṃ svātmayāthātmyajñānena marīcyudakarajjusarpagaganamalānīva marīcirajjugaganasvarūpadarśanenaiva svasthaḥ praśāntaḥ kṛtakṛtyo bhavati yataḥ, atas taddarśanārtham anādyāprasuptā uttiṣṭhata he jantavaḥ, ātmajñānābhimukhā bhavata, jāgratājñānanidrāyā ghorarūpāyāḥ sarvānarthabījabhūtāyāḥ kṣayaṃ kuruta / katham / prāpyopagamya varān prakṛṣṭān ācāryāṃs tattvavidaḥ, tadupadiṣṭaṃ sarvāntaram ātmānam aham asmīti nibodhatāvagacchata / na hy upekṣatavyam iti śrutir anukampayāha mātṛvat / atisūkṣmabuddhiviṣayatvāj jñeyasya / kim iva sūkṣmabuddhir ity ucyate / kṣurasya dhārāgraṃ niśitā tīkṣṇīkṛtā duratyayā duḥkhenātyayo yasyāḥ sā duratyayā / yathā sā padbhyāṃ durgamanīyā tathā durgaṃ duḥsampādyam ity etat pathaḥ panthānaṃ tat taṃ jñānalakṣaṇaṃ mārgaṃ kavayo medhāvino vadanti / jñeyasyātisūkṣmatvāt tadviṣayasya jñānamārgasya duḥsampādyatvaṃ vadantīty abhiprāyaḥ // KaUBh_3.14/1,3.14 // tatkatham atisūkṣmatvaṃ jñeyasyety ucyate / sthūlā tāvad iyaṃ medinī śabdasparśarūparasagandhopacitā sarvendriyaviṣayabhūtā tathā śarīram / tatraikaikaguṇāpakarṣeṇa gandhādīnāṃ sūkṣmatvamahattvaviśuddhatvanityatvāditāratamyaṃ dṛṣṭamabādiṣu yāvad ākāśam iti / te gandhādayaḥ sarva eva sthūlatvād vikārāḥ śabdāntā yatra na santi kim u tasya sūkṣmatvādiniratiśayatvaṃ vaktavyam ity etad darśayati śrutiḥ --

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशब्दम् अस्पर्शम् अरूपम् अव्ययं तथारसं नित्यम् अगन्धवच् च यत् । अनाद्य् अनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन् मृत्युमुखात् प्रमुच्यते ॥ अशब्दम् अस्पर्शम् अरूपम् अरसम् अगन्धवच् च यद् एतद् व्याख्यातं ब्रह्माव्ययं यद् धि शब्दादिमत्तद्व्येतीदं त्व् अशब्दादिमत्त्वाद् अव्ययं न व्येति न क्षीयते, अत एव च नित्यम्, यद् धि व्येति तद् अनित्यम् इदं तु न व्येत्य् अतो नित्यम् । इतश् च नित्यम् अनाद्यविद्यमान आदिः कारणम् अस्य तद् इदम् अनादि । यद् ध्य् आदिमत्तत्कार्यत्वाद् अनित्यं कारणे प्रलीयते यथा पृथिव्यादि । इदं तु सर्वकारणत्वाद् अकार्यम् अकार्यत्वान् नित्यम्, न तस्य कारणम् अस्ति यस्मिन् प्रलीयते । तथानन्तम् अविद्यमानो ऽन्तः कार्यम् अस्य तद् अनन्तम् । यथा कदल्यादेः फलादिकार्योत्पादनेनाप्य् अनित्यत्वं दृष्टम्, न च तथाप्य् अन्तवत्त्वं ब्रह्मणो ऽतो ऽपि नित्यम् । महतो महत्तत्त्वाद् बुद्ध्याख्यात् परं विलक्षणं नित्यविज्ञप्तिस्वरूपत्वात् सर्वसाक्षि हि सर्वभूतात्मत्वाद् ब्रह्म । उक्तं हि "एष सर्वेषु भूतेषु" (कउ ३।१२) इत्य् आदि । ध्रुवं च कूटस्थं नित्यं न पृथिव्यादिवद् आपेक्षिकं नित्यत्वम् । तद् एवम्भूतं ब्रह्मात्मानं निचाय्यावगम्य तम् आत्मानं मृत्युमुखान् मृत्युगोचराद् अविद्याकामकर्मलक्षणात् प्रमुच्यते विमुच्यते ॥ कउभ्_३।१५।१,३।१५ ॥

aśabdam asparśam arūpam avyayaṃ tathārasaṃ nityam agandhavac ca yat / anādy anantaṃ mahataḥ paraṃ dhruvaṃ nicāyya tan mṛtyumukhāt pramucyate // aśabdam asparśam arūpam arasam agandhavac ca yad etad vyākhyātaṃ brahmāvyayaṃ yad dhi śabdādimattadvyetīdaṃ tv aśabdādimattvād avyayaṃ na vyeti na kṣīyate, ata eva ca nityam, yad dhi vyeti tad anityam idaṃ tu na vyety ato nityam / itaś ca nityam anādyavidyamāna ādiḥ kāraṇam asya tad idam anādi / yad dhy ādimattatkāryatvād anityaṃ kāraṇe pralīyate yathā pṛthivyādi / idaṃ tu sarvakāraṇatvād akāryam akāryatvān nityam, na tasya kāraṇam asti yasmin pralīyate / tathānantam avidyamāno 'ntaḥ kāryam asya tad anantam / yathā kadalyādeḥ phalādikāryotpādanenāpy anityatvaṃ dṛṣṭam, na ca tathāpy antavattvaṃ brahmaṇo 'to 'pi nityam / mahato mahattattvād buddhyākhyāt paraṃ vilakṣaṇaṃ nityavijñaptisvarūpatvāt sarvasākṣi hi sarvabhūtātmatvād brahma / uktaṃ hi "eṣa sarveṣu bhūteṣu" (KaU 3.12) ity ādi / dhruvaṃ ca kūṭasthaṃ nityaṃ na pṛthivyādivad āpekṣikaṃ nityatvam / tad evambhūtaṃ brahmātmānaṃ nicāyyāvagamya tam ātmānaṃ mṛtyumukhān mṛtyugocarād avidyākāmakarmalakṣaṇāt pramucyate vimucyate // KaUBh_3.15/1,3.15 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाचिकेतम् उपाख्यानं मृत्युप्रोक्तं सनातनम् । उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥ प्रस्तुतविज्ञानस्तुत्यर्थम् आह श्रुतिः -- नाचिकेतं नचिकेतसा प्राप्तं नाचिकेतं मृत्युना प्रोक्तं मृत्युप्रोक्तम् इदम् आख्यानम् उपाख्यानं वल्लीत्रयलक्षणं सनातनं चिरन्तनं वैदिकत्वाद् उक्त्वा ब्राह्मणेभ्यः श्रुत्वा चाचार्येभ्यो मेधावी ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोकस् तस्मिन् ब्रह्मलोके महीयत आत्मभूत उपास्यो भवतीत्य् अर्थः ॥ कउभ्_३।१६।१,३।१६ ॥

nāciketam upākhyānaṃ mṛtyuproktaṃ sanātanam / uktvā śrutvā ca medhāvī brahmaloke mahīyate // prastutavijñānastutyartham āha śrutiḥ -- nāciketaṃ naciketasā prāptaṃ nāciketaṃ mṛtyunā proktaṃ mṛtyuproktam idam ākhyānam upākhyānaṃ vallītrayalakṣaṇaṃ sanātanaṃ cirantanaṃ vaidikatvād uktvā brāhmaṇebhyaḥ śrutvā cācāryebhyo medhāvī brahmaiva loko brahmalokas tasmin brahmaloke mahīyata ātmabhūta upāsyo bhavatīty arthaḥ // KaUBh_3.16/1,3.16 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद् ब्रह्मसंसदि । प्रयतः श्राद्धकाले वा तद् आनन्त्याय कल्पते तद् आनन्त्याय कल्पत इति ॥ इति काठकोपनिषदि तृतीया वल्ली ॥ ३ ॥ यः कश्चिद् इमं ग्रन्थं परमं प्रकृष्टं गुह्यं गोप्यं श्रावयेद् ग्रन्थतो ऽर्थतश् च ब्राह्मणानां संसदि ब्रह्मसंसदि प्रयतः शुचिर् भूत्वा श्राद्धकाले वा श्रावयेद् भुञ्जानान् तच्छूद्धम् अस्यानन्त्यायानन्तफलाय कल्पते सम्पद्यते । द्विर् वचनम् अध्यायपरिसमाप्त्य् अर्थम् ॥ कउभ्_३।१७।१,३।१७ ॥ इति कठवल्ल्यां तृतीयावल्लीभाष्यम् ॥ ३ ॥ अथ द्वितीयो ऽध्यायः "एष सर्वेषु भूतेषु गूढो ऽत्मा न प्रकाशते दृश्यते त्व् अग्र्यया बुद्ध्या" (कउ ३।१२) इत्य् उक्तम् । कः पुनः प्रतिबन्धो ऽग्रयाया बुद्धेर् येन तदभावाद् आत्मा न दृश्यत इति तददर्शनकारणप्रदर्शनार्था वल्ल्य् आरभ्यते । विज्ञाते हि श्रेयःप्रतिबन्धकारणे तदपनयनाय यत्न आरब्धुं शक्यते नान्यथेति --

ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ śrāvayed brahmasaṃsadi / prayataḥ śrāddhakāle vā tad ānantyāya kalpate tad ānantyāya kalpata iti // iti kāṭhakopaniṣadi tṛtīyā vallī // 3 // yaḥ kaścid imaṃ granthaṃ paramaṃ prakṛṣṭaṃ guhyaṃ gopyaṃ śrāvayed granthato 'rthataś ca brāhmaṇānāṃ saṃsadi brahmasaṃsadi prayataḥ śucir bhūtvā śrāddhakāle vā śrāvayed bhuñjānān tacchūddham asyānantyāyānantaphalāya kalpate sampadyate / dvir vacanam adhyāyaparisamāpty artham // KaUBh_3.17/1,3.17 // iti kaṭhavallyāṃ tṛtīyāvallībhāṣyam // 3 // atha dvitīyo 'dhyāyaḥ "eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍho 'tmā na prakāśate dṛśyate tv agryayā buddhyā" (KaU 3.12) ity uktam / kaḥ punaḥ pratibandho 'grayāyā buddher yena tadabhāvād ātmā na dṛśyata iti tadadarśanakāraṇapradarśanārthā vally ārabhyate / vijñāte hi śreyaḥpratibandhakāraṇe tadapanayanāya yatna ārabdhuṃ śakyate nānyatheti --

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.