उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान् निबोधत । क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस् तत् कवयो वदन्ति ॥ एवं पुरुष आत्मनि सर्वं प्रविलाप्य नामरूपकर्मत्रयं यन् मिथ्याज्ञानविजृम्भितं क्रियाकारकफललक्षणं स्वात्मयाथात्म्यज्ञानेन मरीच्युदकरज्जुसर्पगगनमलानीव मरीचिरज्जुगगनस्वरूपदर्शनेनैव स्वस्थः प्रशान्तः कृतकृत्यो भवति यतः, अतस् तद्दर्शनार्थम् अनाद्याप्रसुप्ता उत्तिष्ठत हे जन्तवः, आत्मज्ञानाभिमुखा भवत, जाग्रताज्ञाननिद्राया घोररूपायाः सर्वानर्थबीजभूतायाः क्षयं कुरुत । कथम् । प्राप्योपगम्य वरान् प्रकृष्टान् आचार्यांस् तत्त्वविदः, तदुपदिष्टं सर्वान्तरम् आत्मानम् अहम् अस्मीति निबोधतावगच्छत । न ह्य् उपेक्षतव्यम् इति श्रुतिर् अनुकम्पयाह मातृवत् । अतिसूक्ष्मबुद्धिविषयत्वाज् ज्ञेयस्य । किम् इव सूक्ष्मबुद्धिर् इत्य् उच्यते । क्षुरस्य धाराग्रं निशिता तीक्ष्णीकृता दुरत्यया दुःखेनात्ययो यस्याः सा दुरत्यया । यथा सा पद्भ्यां दुर्गमनीया तथा दुर्गं दुःसम्पाद्यम् इत्य् एतत् पथः पन्थानं तत् तं ज्ञानलक्षणं मार्गं कवयो मेधाविनो वदन्ति । ज्ञेयस्यातिसूक्ष्मत्वात् तद्विषयस्य ज्ञानमार्गस्य दुःसम्पाद्यत्वं वदन्तीत्य् अभिप्रायः ॥ कउभ्_३।१४।१,३।१४ ॥ तत्कथम् अतिसूक्ष्मत्वं ज्ञेयस्येत्य् उच्यते । स्थूला तावद् इयं मेदिनी शब्दस्पर्शरूपरसगन्धोपचिता सर्वेन्द्रियविषयभूता तथा शरीरम् । तत्रैकैकगुणापकर्षेण गन्धादीनां सूक्ष्मत्वमहत्त्वविशुद्धत्वनित्यत्वादितारतम्यं दृष्टमबादिषु यावद् आकाशम् इति । ते गन्धादयः सर्व एव स्थूलत्वाद् विकाराः शब्दान्ता यत्र न सन्ति किम् उ तस्य सूक्ष्मत्वादिनिरतिशयत्वं वक्तव्यम् इत्य् एतद् दर्शयति श्रुतिः --
uttiṣṭhata jāgrata prāpya varān nibodhata / kṣurasya dhārā niśitā duratyayā durgaṃ pathas tat kavayo vadanti // evaṃ puruṣa ātmani sarvaṃ pravilāpya nāmarūpakarmatrayaṃ yan mithyājñānavijṛmbhitaṃ kriyākārakaphalalakṣaṇaṃ svātmayāthātmyajñānena marīcyudakarajjusarpagaganamalānīva marīcirajjugaganasvarūpadarśanenaiva svasthaḥ praśāntaḥ kṛtakṛtyo bhavati yataḥ, atas taddarśanārtham anādyāprasuptā uttiṣṭhata he jantavaḥ, ātmajñānābhimukhā bhavata, jāgratājñānanidrāyā ghorarūpāyāḥ sarvānarthabījabhūtāyāḥ kṣayaṃ kuruta / katham / prāpyopagamya varān prakṛṣṭān ācāryāṃs tattvavidaḥ, tadupadiṣṭaṃ sarvāntaram ātmānam aham asmīti nibodhatāvagacchata / na hy upekṣatavyam iti śrutir anukampayāha mātṛvat / atisūkṣmabuddhiviṣayatvāj jñeyasya / kim iva sūkṣmabuddhir ity ucyate / kṣurasya dhārāgraṃ niśitā tīkṣṇīkṛtā duratyayā duḥkhenātyayo yasyāḥ sā duratyayā / yathā sā padbhyāṃ durgamanīyā tathā durgaṃ duḥsampādyam ity etat pathaḥ panthānaṃ tat taṃ jñānalakṣaṇaṃ mārgaṃ kavayo medhāvino vadanti / jñeyasyātisūkṣmatvāt tadviṣayasya jñānamārgasya duḥsampādyatvaṃ vadantīty abhiprāyaḥ // KaUBh_3.14/1,3.14 // tatkatham atisūkṣmatvaṃ jñeyasyety ucyate / sthūlā tāvad iyaṃ medinī śabdasparśarūparasagandhopacitā sarvendriyaviṣayabhūtā tathā śarīram / tatraikaikaguṇāpakarṣeṇa gandhādīnāṃ sūkṣmatvamahattvaviśuddhatvanityatvāditāratamyaṃ dṛṣṭamabādiṣu yāvad ākāśam iti / te gandhādayaḥ sarva eva sthūlatvād vikārāḥ śabdāntā yatra na santi kim u tasya sūkṣmatvādiniratiśayatvaṃ vaktavyam ity etad darśayati śrutiḥ --
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.