तद् एव शुक्रं तद् ब्रह्म तद् एवामृतम् उच्यते । तस्मिंल् लोकाः श्रिताः सर्वे तद् उ नात्येति कश्चन ॥ एतद् वै तत् ॥ ऊर्ध्वमूल ऊर्ध्वं मूलं यत् तद् विष्णोः परमं पदम् अस्येति सो ऽयम् अव्यक्तादिस्थावरान्तः संसारवृक्ष ऊर्ध्वमूलः । वृक्षश् च व्रश्चनात् । अविच्छिन्नजन्मजरामरणशोकाद्यनेकानर्थात्मकः प्रतिक्षणम् अन्यथा स्वभावो मायामरीच्युदकगन्धर्वनगरादिवद् दृष्टनष्टस्वरूपत्वाद् अवसाने च वृक्षवद् अभावात्मकः कदलीस्तम्भवन् निःसारो ऽनेकशतपाखण्डबुद्धिविकल्पास्पदस् तत्त्वविजिज्ञासुभिर् अनिर्धारितेदन्तत्त्वो वेदान्तनिर्धारितपरब्रह्ममूलसारो ऽविद्याकामकर्माव्यक्तबीजप्रभवो ऽपरब्रह्मविज्ञानक्रियाशक्तिद्वयात्मकहिरण्यगर्भाङ्कुरः सर्वप्राणिलिङ्गभेदस्कन्धस् तत् तत् तृष्णाजलासेकोद्भूतदर्पनो बुद्धीन्द्रियविषयप्रवालाङ्कुरः श्रुतिस्मृतिन्यायविद्योपदेशपलाशो यज्ञदानतपोद्यनेकक्रियासुपुष्पः सुखदुःखवेदनानेकरसः प्राण्युपजीव्यानन्तफलस् तत् तृष्णासलिलावसेकप्ररूढजटिलीकृतदृढबद्धमूलः सत्यनामादिसप्तलोकब्रह्मादिभूतपक्षिकृतनीडः प्राणिसुखदुःखोद्भूतहर्षशोकजातनृत्यगीतवादित्रक्ष्वेलितास्फोटितहसिताकृष्टरुदितहाहामुञ्चमुञ्चेत्याद्यनेकशब्दकृततुमुलीभूतमहारवो वेदान्तविहितब्रह्मात्मदर्शनासङ्गशस्त्रकृतोच्छेद एष संसारवृक्षो ऽश्वत्थो ऽश्वत्थवत् कामकर्मवातेरितनित्यप्रचलितस्वभावः । स्वर्गनरकतिर्यक्प्रेतादिभिः शाखाभिर् अवाक्शाखः । सनातनो ऽनादित्वाच् चिरं प्रवृत्तः । यद् अस्य संसारवृक्षस्य मूलं तद् एव शुक्रं शुभ्रं शुद्धं ज्योतिष्मच् चैतन्यात्मज्योतिःस्वभावं तद् एव ब्रह्म सर्वमहत्त्वात् । तद् एवामृतम् अविनाशस्वभावम् उच्यते कथ्यते सत्यत्वात् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयम् अनृतम् अन्यदतो मर्त्यम् । तस्मिन् परमार्थसत्ये ब्रह्मणि लोका गन्धर्वनगरमरीच्युदकमायासमाः परमार्थदर्शनाभावावगमनाः श्रिताश्रिताः सर्वे समस्ता उत्पत्तिस्थितिलयेषु । तद् उ तद्ब्रह्म नात्येति नातिवर्तते मृदादिकम् इव घटादिकार्यं कश्चन कश्चिद् अपि विकारः । एतद् वै तत् ॥ कउभ्_६।१।२,३।१ ॥
tad eva śukraṃ tad brahma tad evāmṛtam ucyate / tasmiṃl lokāḥ śritāḥ sarve tad u nātyeti kaścana // etad vai tat // ūrdhvamūla ūrdhvaṃ mūlaṃ yat tad viṣṇoḥ paramaṃ padam asyeti so 'yam avyaktādisthāvarāntaḥ saṃsāravṛkṣa ūrdhvamūlaḥ / vṛkṣaś ca vraścanāt / avicchinnajanmajarāmaraṇaśokādyanekānarthātmakaḥ pratikṣaṇam anyathā svabhāvo māyāmarīcyudakagandharvanagarādivad dṛṣṭanaṣṭasvarūpatvād avasāne ca vṛkṣavad abhāvātmakaḥ kadalīstambhavan niḥsāro 'nekaśatapākhaṇḍabuddhivikalpāspadas tattvavijijñāsubhir anirdhāritedantattvo vedāntanirdhāritaparabrahmamūlasāro 'vidyākāmakarmāvyaktabījaprabhavo 'parabrahmavijñānakriyāśaktidvayātmakahiraṇyagarbhāṅkuraḥ sarvaprāṇiliṅgabhedaskandhas tat tat tṛṣṇājalāsekodbhūtadarpano buddhīndriyaviṣayapravālāṅkuraḥ śrutismṛtinyāyavidyopadeśapalāśo yajñadānatapodyanekakriyāsupuṣpaḥ sukhaduḥkhavedanānekarasaḥ prāṇyupajīvyānantaphalas tat tṛṣṇāsalilāvasekaprarūḍhajaṭilīkṛtadṛḍhabaddhamūlaḥ satyanāmādisaptalokabrahmādibhūtapakṣikṛtanīḍaḥ prāṇisukhaduḥkhodbhūtaharṣaśokajātanṛtyagītavāditrakṣvelitāsphoṭitahasitākṛṣṭaruditahāhāmuñcamuñcetyādyanekaśabdakṛtatumulībhūtamahāravo vedāntavihitabrahmātmadarśanāsaṅgaśastrakṛtoccheda eṣa saṃsāravṛkṣo 'śvattho 'śvatthavat kāmakarmavāteritanityapracalitasvabhāvaḥ / svarganarakatiryakpretādibhiḥ śākhābhir avākśākhaḥ / sanātano 'nāditvāc ciraṃ pravṛttaḥ / yad asya saṃsāravṛkṣasya mūlaṃ tad eva śukraṃ śubhraṃ śuddhaṃ jyotiṣmac caitanyātmajyotiḥsvabhāvaṃ tad eva brahma sarvamahattvāt / tad evāmṛtam avināśasvabhāvam ucyate kathyate satyatvāt / vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam anṛtam anyadato martyam / tasmin paramārthasatye brahmaṇi lokā gandharvanagaramarīcyudakamāyāsamāḥ paramārthadarśanābhāvāvagamanāḥ śritāśritāḥ sarve samastā utpattisthitilayeṣu / tad u tadbrahma nātyeti nātivartate mṛdādikam iva ghaṭādikāryaṃ kaścana kaścid api vikāraḥ / etad vai tat // KaUBh_6.1/2,3.1 //
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.