Library·Kesava: Kausikapaddhati·1·1.8
सर्वकर्मार्थाः परिभाषाः । अथ निशाकर्मपरिभाषा उच्यन्ते ॥ पुरस्ताद्धोमवत्सु निशाकर्मसु पूर्वाह्णे यज्ञोपवीती शालानिवेशनं समूहयत्युपवत्स्यद्भक्तमशित्वा स्नातोऽहतवसनः प्रयुङ्क्ते
sarvakarmārthāḥ paribhāṣāḥ | atha niśākarmaparibhāṣā ucyante || purastāddhomavatsu niśākarmasu pūrvāhṇe yajñopavītī śālāniveśanaṃ samūhayatyupavatsyadbhaktamaśitvā snāto'hatavasanaḥ prayuṅkte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येषु निशाकर्मसु तन्त्रं तेष्वयं धर्मः । केचित् ऽस्नातोऽहतवसनः प्रयुङ्क्तेऽ इति सर्वार्थाः परिभाषा मन्यन्ते । यथा ऽचित्राकर्मनिशायां सम्भारान् सम्पातवतः करोतिऽ (कौश्स् २३।१२) । समाप्ता निशाकर्मपरिभाषाः ॥ अथ स्वस्त्ययनपरिभाषा उच्यन्ते - स्वस्त्ययनेषु च
yeṣu niśākarmasu tantraṃ teṣvayaṃ dharmaḥ | kecit 'snāto'hatavasanaḥ prayuṅkte' iti sarvārthāḥ paribhāṣā manyante | yathā 'citrākarmaniśāyāṃ sambhārān sampātavataḥ karoti' (KauśS 23.12) | samāptā niśākarmaparibhāṣāḥ || atha svastyayanaparibhāṣā ucyante - svastyayaneṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इज्यानां दिश्यान् बलीन् हरति
ijyānāṃ diśyān balīn harati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिदिशमुपतिष्ठते
pratidiśamupatiṣṭhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऽयेऽस्यां स्थऽ (३।२६) इति सूक्तेन प्रतिदिशं प्रत्यृचं बलिहरणं करोति । ऽप्राची दिग्ऽ (३।२७) इति प्रतिदिशमुपतिष्ठते । यथा ऽउत्तमेन (४।२८) सारूपवत्सस्य रुद्राय त्रिर्जुहोतिऽ (कौश्स् ५०।१४) । तत्र हविरुच्छिष्टेन बलिहरणं कुर्यात् । समाप्ताः स्वस्त्ययनपरिभाषाः ॥ पुनः सर्वार्थाः परिभाषा उच्यन्ते - सर्वत्राधिकरणं कर्तुर्दक्षिणा
'ye'syāṃ stha' (3.26) iti sūktena pratidiśaṃ pratyṛcaṃ baliharaṇaṃ karoti | 'prācī dig' (3.27) iti pratidiśamupatiṣṭhate | yathā 'uttamena (4.28) sārūpavatsasya rudrāya trirjuhoti' (KauśS 50.14) | tatra havirucchiṣṭena baliharaṇaṃ kuryāt | samāptāḥ svastyayanaparibhāṣāḥ || punaḥ sarvārthāḥ paribhāṣā ucyante - sarvatrādhikaraṇaṃ karturdakṣiṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हविरुच्छिष्टमाज्यधान्युदपात्रं चर्म मण्डपदर्भसमिधः शान्त्युदकभाजनस्रुक्स्रुवादीनि देयानि कर्त्रे । सर्वत्र धेनुर्दक्षिणाज्यतन्त्रे । पाकतन्त्रे पूर्णपात्रं ब्रह्मणो दक्षिणा । यत् किञ्चित् तन्त्रे प्रविशति तत् सर्वमधिकरणमित्युच्यते ॥ नित्येषु नाधिकरणमस्ति । परद्रव्येषु नाधिकरणमस्ति । यथा नापितस्य क्षरः ॥ त्रिरुदकक्रिया
havirucchiṣṭamājyadhānyudapātraṃ carma maṇḍapadarbhasamidhaḥ śāntyudakabhājanasruksruvādīni deyāni kartre | sarvatra dhenurdakṣiṇājyatantre | pākatantre pūrṇapātraṃ brahmaṇo dakṣiṇā | yat kiñcit tantre praviśati tat sarvamadhikaraṇamityucyate || nityeṣu nādhikaraṇamasti | paradravyeṣu nādhikaraṇamasti | yathā nāpitasya kṣaraḥ || trirudakakriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रोक्षणाचमनपर्युक्षणादि त्रिः कर्तव्यम् । यथा ऽऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामि इति सह हविर्भिः पर्युक्ष्यऽ (कौश्स् ३।४) ॥ अनन्तराणि समानानि युक्तानि
prokṣaṇācamanaparyukṣaṇādi triḥ kartavyam | yathā 'ṛtaṃ tvā satyena pariṣiñcāmi iti saha havirbhiḥ paryukṣya' (KauśS 3.4) || anantarāṇi samānāni yuktāni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूक्तानामनन्तरपठितानां समानानां समुच्चयः । यथा ऽमा नो विदन् (१।१९) अदारसृत् (१।२०) स्वस्तिदा (१।२१)ऽ (कौश्स् । १४।७) इति समुच्चयः । एवमन्यत्रापि। शान्तं सम्भारम्
sūktānāmanantarapaṭhitānāṃ samānānāṃ samuccayaḥ | yathā 'mā no vidan (1.19) adārasṛt (1.20) svastidā (1.21)' (KauśS | 14.7) iti samuccayaḥ | evamanyatrāpi. śāntaṃ sambhāram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वत्र शान्तिकेषु शान्तं सम्भारं दर्भसमिदादि । अभिचारे रौद्रमाङ्गिरसं सम्भारम् ॥ अधिकृतस्य सर्वम्
sarvatra śāntikeṣu śāntaṃ sambhāraṃ darbhasamidādi | abhicāre raudramāṅgirasaṃ sambhāram || adhikṛtasya sarvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्रुक्स्रुवसमित्काष्ठादिमणिद्रव्यकाष्ठानि कर्तव्यानि । यत् किं च द्रव्यं च । यथा ऽकथं महे (५।११) इति मादानकशृतं क्षीरौदनमश्नातिऽ (कौश्स् १२।१) । ऽफालचमसे सरूपवत्सायाः दुग्धेऽ (कौश्स् । १२।२) । चमसोऽपि मादानक एव । ऽकथं महेऽ इत्युत्तरमप्यनेन सूक्तेन कर्म कुर्यात् ॥ विशये यथान्तरम्
sruksruvasamitkāṣṭhādimaṇidravyakāṣṭhāni kartavyāni | yat kiṃ ca dravyaṃ ca | yathā 'kathaṃ mahe (5.11) iti mādānakaśṛtaṃ kṣīraudanamaśnāti' (KauśS 12.1) | 'phālacamase sarūpavatsāyāḥ dugdhe' (KauśS | 12.2) | camaso'pi mādānaka eva | 'kathaṃ mahe' ityuttaramapyanena sūktena karma kuryāt || viśaye yathāntaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
<प्र यछ पर्शुम् [१२।३।३१]> इति दर्भलवनं प्रयछति
<pra yacha parśum [12.3.31]> iti darbhalavanaṃ prayachati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
<अरातीयोः [१०।६।१]> इति तक्षति
<arātīyoḥ [10.6.1]> iti takṣati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
<यत् त्वा शिक्वः [१०।६।३]> इति प्रक्षालयति
<yat tvā śikvaḥ [10.6.3]> iti prakṣālayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
<यत् यत् कृष्णः [१२।३।१३]> इति मन्त्रोक्तम्
<yat yat kṛṣṇaḥ [12.3.13]> iti mantroktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पलाश उदुम्बर जम्बु काम्पील स्रग् वङ्घ शिरीष स्रक्त्य वरण बिल्व जङ्गिड कुटक गर्ह्य गलावल वेतस शिम्बल सिपुन स्यन्दन अरणिका अश्मयोक्त तुन्यु पूतुदारवः शान्ताः
palāśa udumbara jambu kāmpīla srag vaṅgha śirīṣa sraktya varaṇa bilva jaṅgiḍa kuṭaka garhya galāvala vetasa śimbala sipuna syandana araṇikā aśmayokta tunyu pūtudāravaḥ śāntāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिति प्रायश्चित्ति शमी शमका सवंशा शाम्यवाका तलाश पलाश वाशा शिंशपा शिम्बल सिपुन दर्भ अपामार्ग आकृतिलोष्ट वल्मीकवपा दूर्वाप्रान्त व्रीहि यवाः शान्ताः
citi prāyaścitti śamī śamakā savaṃśā śāmyavākā talāśa palāśa vāśā śiṃśapā śimbala sipuna darbha apāmārga ākṛtiloṣṭa valmīkavapā dūrvāprānta vrīhi yavāḥ śāntāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतिलोष्टवल्मीकवपादूर्वाप्रान्तव्रीहियवाः शान्ताः ॥ कौश्स् १,८।१६ ॥] अथ शान्तौषधय उच्यन्ते । चितिः प्रसिद्धा । प्रायश्चित्तिः पर्वणि पर्वणि तस्यास्त्रीणि पत्राणि भवन्ति । शमी वापीप्रसिद्धा । शमकानन्दपुरे विश्वामित्रीवाप्याः समीपेऽस्ति । सवंशा शृगालवंशका घर्मोलिका । शाम्यवाका काकजङ्घासदृशा । तलाशावल्ली । पलाशः प्रसिद्धः । वाशा वृषक आटरूषकः । शिंशपा प्रसिद्धा । शिम्बलः प्रसिद्धः । सिपुनः करी । दर्भः प्रसिद्धः । अपामार्गः प्रसिद्धः । आकृतिलोष्टः क्षेत्रमृत्तिका । वल्मीकवपा प्रसिद्धा । दूर्वा प्रसिद्धा । सा च प्रान्तया ग्राह्या । व्रीहियवौ प्रसिद्धौ । एताः सर्वाः शान्ता ओषधयः शान्त्युदकादौ प्रयोक्तव्या । एतासां समुच्चयः । एतासामलाभे यवः प्रतिनिधिः कार्य इति पैठीनसिः । शान्तौषधिकल्पः समाप्तः ॥ प्रमन्दोशीरशलल्युपधानशकधूमा जरन्तः
kṛtiloṣṭavalmīkavapādūrvāprāntavrīhiyavāḥ śāntāḥ || KauśS 1,8.16 ||] atha śāntauṣadhaya ucyante | citiḥ prasiddhā | prāyaścittiḥ parvaṇi parvaṇi tasyāstrīṇi patrāṇi bhavanti | śamī vāpīprasiddhā | śamakānandapure viśvāmitrīvāpyāḥ samīpe'sti | savaṃśā śṛgālavaṃśakā gharmolikā | śāmyavākā kākajaṅghāsadṛśā | talāśāvallī | palāśaḥ prasiddhaḥ | vāśā vṛṣaka āṭarūṣakaḥ | śiṃśapā prasiddhā | śimbalaḥ prasiddhaḥ | sipunaḥ karī | darbhaḥ prasiddhaḥ | apāmārgaḥ prasiddhaḥ | ākṛtiloṣṭaḥ kṣetramṛttikā | valmīkavapā prasiddhā | dūrvā prasiddhā | sā ca prāntayā grāhyā | vrīhiyavau prasiddhau | etāḥ sarvāḥ śāntā oṣadhayaḥ śāntyudakādau prayoktavyā | etāsāṃ samuccayaḥ | etāsāmalābhe yavaḥ pratinidhiḥ kārya iti paiṭhīnasiḥ | śāntauṣadhikalpaḥ samāptaḥ || pramandośīraśalalyupadhānaśakadhūmā jarantaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमन्दो गेन्दुकः । उशीरः प्रसिद्धः । शलली प्रसिद्धा । उपधानं विद्यागन्धुकम् । शकधूमो ब्राह्मणः । एते जरन्तो जीर्णा ग्राह्याः । यथा ऽप्रमन्दालङ्कारान् सम्पातवतः प्रयच्छतिऽ (कौश्स् ३२।२९) । ऽउशीराणि भिनद्मि (५।२३।१३) इति मन्त्रोक्तम्ऽ (कौश्स् २९।२४) । ऽत्रिः शलल्या मासं प्राशयतिऽ (कौश्स् २९।१२) । ऽसोपधानमास्तरणम्ऽ (कौश्स् ६४।२६) । ऽशकधूमं किमद्याहरिति पृच्छतिऽ (कौश्स् ५०।१५) । एतान्युदाहरणानि ॥ सीसनदीसीसे अयोरजांसि कृकलासशिरः सीसानि
pramando gendukaḥ | uśīraḥ prasiddhaḥ | śalalī prasiddhā | upadhānaṃ vidyāgandhukam | śakadhūmo brāhmaṇaḥ | ete jaranto jīrṇā grāhyāḥ | yathā 'pramandālaṅkārān sampātavataḥ prayacchati' (KauśS 32.29) | 'uśīrāṇi bhinadmi (5.23.13) iti mantroktam' (KauśS 29.24) | 'triḥ śalalyā māsaṃ prāśayati' (KauśS 29.12) | 'sopadhānamāstaraṇam' (KauśS 64.26) | 'śakadhūmaṃ kimadyāhariti pṛcchati' (KauśS 50.15) | etānyudāharaṇāni || sīsanadīsīse ayorajāṃsi kṛkalāsaśiraḥ sīsāni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र सीसानि तत्रैतानि सर्वाणि प्रत्येतव्यानि । सीसं प्रसिद्धम् । नदीसीसं नदीफेनम् । अयोरजो लोहसङ्घातिका । कृकलासशिरः प्रसिद्धम् । सीसानां समुच्चयः । यथा ऽयेऽमावास्याम् (१।१६) इति सन्नह्य सीसचूर्णानि भक्तेऽलङ्कारेऽ (कौश्स् ४७।२३) उदाहरणम् ॥ दधि घृतं मधूदकमिति रसाः
yatra sīsāni tatraitāni sarvāṇi pratyetavyāni | sīsaṃ prasiddham | nadīsīsaṃ nadīphenam | ayorajo lohasaṅghātikā | kṛkalāsaśiraḥ prasiddham | sīsānāṃ samuccayaḥ | yathā 'ye'māvāsyām (1.16) iti sannahya sīsacūrṇāni bhakte'laṅkāre' (KauśS 47.23) udāharaṇam || dadhi ghṛtaṃ madhūdakamiti rasāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसकर्मण्येते रसाः प्रत्येतव्याः समुच्चयेन । यथा ऽरसकर्माणि कुरुतेऽ (कौश्स् २१।२२) ॥ व्रीहियवगोधूमोपवाकतिलप्रियङ्गुश्यामाका इति मिश्रधान्यानि
rasakarmaṇyete rasāḥ pratyetavyāḥ samuccayena | yathā 'rasakarmāṇi kurute' (KauśS 21.22) || vrīhiyavagodhūmopavākatilapriyaṅguśyāmākā iti miśradhānyāni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्रीहियवगोधूमाः प्रसिद्धाः । उपवाक इन्द्रयवः । तिलः प्रसिद्धः । प्रियङ्गु कङ्गुणिका । श्यामाकः प्रसिद्धः । एतेषां समुच्चयः । यत्र मैश्रधान्यशब्दस्तत्रैते प्रत्येतव्याः । एतानि सर्वाणि मिश्रधान्यानि । यथा ऽमैश्रधान्यं पुरोडाशमन्याशायां वा निदधातिऽ (कौश्स् ४६।१०) उदाहरणम् ॥ ग्रहणमा ग्रहणात्
vrīhiyavagodhūmāḥ prasiddhāḥ | upavāka indrayavaḥ | tilaḥ prasiddhaḥ | priyaṅgu kaṅguṇikā | śyāmākaḥ prasiddhaḥ | eteṣāṃ samuccayaḥ | yatra maiśradhānyaśabdastatraite pratyetavyāḥ | etāni sarvāṇi miśradhānyāni | yathā 'maiśradhānyaṃ puroḍāśamanyāśāyāṃ vā nidadhāti' (KauśS 46.10) udāharaṇam || grahaṇamā grahaṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रहणं प्रतीकग्रहणम् । ग्रहणमनुग्रहणं तावदनुवर्तते यावत् प्रतीकग्रहणं द्वितीयम् । यथा ऽपूर्वस्य मेधाजननानिऽ (कौश्स् १०।१) इत्याद्यनुवर्तते तावद्यावद् ऽअहं रुद्रेभिःऽ (४।३०; कौश्स् १०।१६) इति द्वितीयमुदाहरणम् । ऽब्राह्मणो जज्ञे (४।६; कौश्स् २८।१) वारिदम् (४।७)ऽ इति ग्रहणं भवति । अग्रे ऽभूतो भूतेषु (४।८; कौश्स् १७।१)ऽ इति ग्रहणात् ऽवारिदम्ऽ इत्यग्रहणेऽपि ग्रहणं भवति ॥ यथार्थमुदर्कान् योजयेत्
grahaṇaṃ pratīkagrahaṇam | grahaṇamanugrahaṇaṃ tāvadanuvartate yāvat pratīkagrahaṇaṃ dvitīyam | yathā 'pūrvasya medhājananāni' (KauśS 10.1) ityādyanuvartate tāvadyāvad 'ahaṃ rudrebhiḥ' (4.30; KauśS 10.16) iti dvitīyamudāharaṇam | 'brāhmaṇo jajñe (4.6; KauśS 28.1) vāridam (4.7)' iti grahaṇaṃ bhavati | agre 'bhūto bhūteṣu (4.8; KauśS 17.1)' iti grahaṇāt 'vāridam' ityagrahaṇe'pi grahaṇaṃ bhavati || yathārthamudarkān yojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुषङ्गो यथार्थं सर्वत्र कर्तव्यः । यथा ऽविद्मा शरस्य पितरं पर्जन्यं शतवृष्ण्यम्ऽ (१।३।१) इति वैदिकम् । लौकिकमिति भवति ऽकृतयामं कङ्कतमवसृजामिऽ इति । तथा मीमांसायामप्यनुषङ्गो ऽवाक्यपरिसमाप्तिः सर्वेषु तुल्ययोगित्वात्ऽ (जैसू २।१।४६) । अनुषङ्गः पुनरुक्तमित्यर्थः ॥ अथ चतुर्गणीमहाशान्तिगणाः पठ्यन्ते - इहैव ध्रुवाम् (३।१२) एह यातु (६।७३) यमो मृत्युः (६।९३) सत्यं बृहत् (१२।१) इत्यनुवाको वास्तोष्पतीयानि
anuṣaṅgo yathārthaṃ sarvatra kartavyaḥ | yathā 'vidmā śarasya pitaraṃ parjanyaṃ śatavṛṣṇyam' (1.3.1) iti vaidikam | laukikamiti bhavati 'kṛtayāmaṃ kaṅkatamavasṛjāmi' iti | tathā mīmāṃsāyāmapyanuṣaṅgo 'vākyaparisamāptiḥ sarveṣu tulyayogitvāt' (jaisū 2.1.46) | anuṣaṅgaḥ punaruktamityarthaḥ || atha caturgaṇīmahāśāntigaṇāḥ paṭhyante - ihaiva dhruvām (3.12) eha yātu (6.73) yamo mṛtyuḥ (6.93) satyaṃ bṛhat (12.1) ityanuvāko vāstoṣpatīyāni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति वास्तोष्पतीयो गणः । सर्वत्र सूक्तेन प्रयोगोऽथर्ववेदे । ऽसूक्तादि सूक्तं प्रतीयात्ऽ इति वचनात् । यथा ऽवास्तोष्पतीयैः कुलिजकृष्टेऽ (कौश्स् ४३।४) ॥ दिव्यो गन्धर्वः (२।२) इमं मे अग्ने (६।१११) यौ ते माता (८।६) इति मातृनामानि
iti vāstoṣpatīyo gaṇaḥ | sarvatra sūktena prayogo'tharvavede | 'sūktādi sūktaṃ pratīyāt' iti vacanāt | yathā 'vāstoṣpatīyaiḥ kulijakṛṣṭe' (KauśS 43.4) || divyo gandharvaḥ (2.2) imaṃ me agne (6.111) yau te mātā (8.6) iti mātṛnāmāni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र मातृनामानि तत्रैतानि प्रत्येतव्यानि । सर्वत्र सूक्तप्रयोगः यथा ऽदिव्यो गन्धर्व इति मातृनामभिर्जुहुयात्ऽ (कौश्स् ९४।१५) ॥ स्तुवानम् (१।७) इदं हविः (१।८) निस्सालाम् (२।१४) अरायक्षयणम् (२।१८।३) शं नो देवी पृश्निपर्णी (२।२५) आ पश्यतिं (४।२०) तान्त्सत्यौजाः (४।३६) त्वया पूर्वम् (४।३७) पुरस्ताद्युक्तः (५।२९) रक्षोहणम् (८।३-४) इत्यनुवाकश्चातनानि
yatra mātṛnāmāni tatraitāni pratyetavyāni | sarvatra sūktaprayogaḥ yathā 'divyo gandharva iti mātṛnāmabhirjuhuyāt' (KauśS 94.15) || stuvānam (1.7) idaṃ haviḥ (1.8) nissālām (2.14) arāyakṣayaṇam (2.18.3) śaṃ no devī pṛśniparṇī (2.25) ā paśyatiṃ (4.20) tāntsatyaujāḥ (4.36) tvayā pūrvam (4.37) purastādyuktaḥ (5.29) rakṣohaṇam (8.3-4) ityanuvākaścātanāni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.