Vamana: Kavyalamkarasutra, with Vrtti 7

ये खलु शब्दार्थयोर्धर्माः काव्यशोभां कुर्वन्ति ते गुणाः । ते चौजःप्रसादयः । न यमकोपमादयः । कौवल्येन तेषामकाव्यशोभाकरत्वात् । ओजःप्रसादादीनां तु केवलानामस्ति काव्यशोभाकरत्वमिति

ye khalu śabdārthayordharmāḥ kāvyaśobhāṃ kurvanti te guṇāḥ / te caujaḥprasādayaḥ / na yamakopamādayaḥ / kauvalyena teṣāmakāvyaśobhākaratvāt / ojaḥprasādādīnāṃ tu kevalānāmasti kāvyaśobhākaratvamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याः काव्यशोभाया अतिशयस्तदतिशयस्तस्य हेतवः । तु शब्दो व्यतिरेके । अलङ्काराश्च यमकोपमादयः । अत्र श्लोकौ ---- युवतेरिव रूपमङ्गकाव्यं स्वदते शुद्धगुणं तदप्यतीव । विहितप्रणयं निरन्तराभिः सदलङ्कारविकल्पकल्पनाभिः ॥ यदि भवति वचश्च्युतं गुणेभ्यो वपुरिव यौवनवन्ध्यमङ्गनायाः । अपि जनदयितानि दुर्भगत्वं नियतमलङ्करणानि संश्रयन्ते ॥

tasyāḥ kāvyaśobhāyā atiśayastadatiśayastasya hetavaḥ / tu śabdo vyatireke / alaṅkārāśca yamakopamādayaḥ / atra ślokau ---- yuvateriva rūpamaṅgakāvyaṃ svadate śuddhaguṇaṃ tadapyatīva / vihitapraṇayaṃ nirantarābhiḥ sadalaṅkāravikalpakalpanābhiḥ // yadi bhavati vacaścyutaṃ guṇebhyo vapuriva yauvanavandhyamaṅganāyāḥ / api janadayitāni durbhagatvaṃ niyatamalaṅkaraṇāni saṃśrayante //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वे गुणा नित्याः । तैर्विना काव्यशोभानुपपत्तेः

pūrve guṇā nityāḥ / tairvinā kāvyaśobhānupapatteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बन्धः पदरचना , तस्य गुणः बन्धगुणाः ओजःप्रभृतयः

bandhaḥ padaracanā , tasya guṇaḥ bandhaguṇāḥ ojaḥprabhṛtayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा ---- विलुलितमकरन्दा मञ्जरीर्नर्तयन्ति । न पुनः ---- विलुलितमधुधारा मञ्जरीर्लोलयन्ति ।

yathā ---- vilulitamakarandā mañjarīrnartayanti / na punaḥ ---- vilulitamadhudhārā mañjarīrlolayanti /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बन्धस्य शैथिल्यं शिथिकत्वं प्रसादः

bandhasya śaithilyaṃ śithikatvaṃ prasādaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणः प्रसादः । ओजसा सह संप्लवाद्

guṇaḥ prasādaḥ / ojasā saha saṃplavād

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शुद्धः ॥ व्कल् ३,१।८ ॥ शुद्धस्तु दोष एवेति

na śuddhaḥ // VKal 3,1.8 // śuddhastu doṣa eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु विरुद्धयोरोजःप्रसादयोः कथं संप्लव इत्यत आह ---- स त्वनुभवसिद्धः ॥ व्कल् ३,१।९ [*व्कल् ३,१।८] ॥ स तु संप्लवस्त्वनुभवसिद्धः । तद्विदां रत्नादिविशेषवत् । अत्र श्लोकः ---- करुणप्रेक्षणीयेषु संप्लवः सुखदुःखयोः । यथानुभवतः सिद्धस्तथैवौजःप्रसादयोः ॥

nanu viruddhayorojaḥprasādayoḥ kathaṃ saṃplava ityata āha ---- sa tvanubhavasiddhaḥ // VKal 3,1.9 [*VKal 3,1.8] // sa tu saṃplavastvanubhavasiddhaḥ / tadvidāṃ ratnādiviśeṣavat / atra ślokaḥ ---- karuṇaprekṣaṇīyeṣu saṃplavaḥ sukhaduḥkhayoḥ / yathānubhavataḥ siddhastathaivaujaḥprasādayoḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साम्योत्कर्षौ च ॥ व्कल् ३,१।१० [*व्कल् ३,१।९] ॥ साम्यमुत्कर्षश्चौजःप्रसादयोरेव । साम्यं यथा ---- अथ स विषयव्यावृत्तात्मा यथाविधि सूनवे नृपतिककुदं दत्वा यूने सितातपवारणम् ॥(रघुवंश ३।७०) क्वचिदोजः प्रसादादुत्कृष्टम् । यथा ---- व्रजति गगनं भल्लातक्याः फलेन सहोपमाम् । क्वचिदोजसः प्रसादस्योत्कर्षः । यथा ---- कुसुमशयनं न प्रत्ययं न चन्द्रमरीचयो न च मलयजं सर्वाङ्गीणं न वा मणियष्टयः ॥

sāmyotkarṣau ca // VKal 3,1.10 [*VKal 3,1.9] // sāmyamutkarṣaścaujaḥprasādayoreva / sāmyaṃ yathā ---- atha sa viṣayavyāvṛttātmā yathāvidhi sūnave nṛpatikakudaṃ datvā yūne sitātapavāraṇam //(Raghuvaṃśa 3.70) kvacidojaḥ prasādādutkṛṣṭam / yathā ---- vrajati gaganaṃ bhallātakyāḥ phalena sahopamām / kvacidojasaḥ prasādasyotkarṣaḥ / yathā ---- kusumaśayanaṃ na pratyayaṃ na candramarīcayo na ca malayajaṃ sarvāṅgīṇaṃ na vā maṇiyaṣṭayaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न पुनः ---- सूत्रं ब्राह्ममुरःस्थले ---- , भ्रमरीवल्गुगीतयः तडित्कलिलमाकाशम् इति एवं तु श्लेषो भवति ---- ब्राह्मं सूत्रमुरःस्थले भ्रमरीमुञ्जुगीतयः तडिज्जटिलमाकाशम् इति

na punaḥ ---- sūtraṃ brāhmamuraḥsthale ---- , bhramarīvalgugītayaḥ taḍitkalilamākāśam iti evaṃ tu śleṣo bhavati ---- brāhmaṃ sūtramuraḥsthale bhramarīmuñjugītayaḥ taḍijjaṭilamākāśam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मार्गाव्हेदः समता ॥ व्कल् ३,१।१२ [*व्कल् ३,१।११] ॥ मार्गस्याभेदो मार्गाभेदः समता । येन मार्गेणोपक्रमस्तस्यात्याग इत्यर्थः । श्लोके प्रबन्धे चेति पूर्वोक्तमुदाहरणम् । विपर्ययस्तु यथा ---- प्रसीद चण्डि ! त्यज मन्युमञ्जसा जनस्तवायं पुरतः कृताञ्जलिः । किमर्थमुत्कम्पितपीवरस्तनद्वयं त्वया लुप्तविलासमास्यते ॥

mārgāvhedaḥ samatā // VKal 3,1.12 [*VKal 3,1.11] // mārgasyābhedo mārgābhedaḥ samatā / yena mārgeṇopakramastasyātyāga ityarthaḥ / śloke prabandhe ceti pūrvoktamudāharaṇam / viparyayastu yathā ---- prasīda caṇḍi ! tyaja manyumañjasā janastavāyaṃ purataḥ kṛtāñjaliḥ / kimarthamutkampitapīvarastanadvayaṃ tvayā luptavilāsamāsyate //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरोहावरोहक्रमः समाधिः ॥ व्कल् ३,१।१३ [*व्कल् ३,१।१२] ॥ आरोहावरोहयोः क्रम आरोहावरोहक्रमः समाधिः परिहारः । आरोहस्यावरोहे सति परिहारः , अवरोहस्य वारोहे सतीति । तत्रार्फपूर्वकोऽवरोहो यथा ---- नराः शीलभ्रष्टा व्यसन इव मज्जन्ति तरवः । आरोहस्य क्रमोऽवरोहस्य च क्रम आरोहावरोहक्रमः । क्रमेणारोहणमवरोहणं चेति केचित् । यथा ---- निवेशः स्वःसिन्धोस्तुहिनगिरिवीथीषु जयति ।

ārohāvarohakramaḥ samādhiḥ // VKal 3,1.13 [*VKal 3,1.12] // ārohāvarohayoḥ krama ārohāvarohakramaḥ samādhiḥ parihāraḥ / ārohasyāvarohe sati parihāraḥ , avarohasya vārohe satīti / tatrārphapūrvako'varoho yathā ---- narāḥ śīlabhraṣṭā vyasana iva majjanti taravaḥ / ārohasya kramo'varohasya ca krama ārohāvarohakramaḥ / krameṇārohaṇamavarohaṇaṃ ceti kecit / yathā ---- niveśaḥ svaḥsindhostuhinagirivīthīṣu jayati /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न पृथक्, आरोहावरोहयोरोजःप्रसादरूपत्वात् ॥ व्कल् ३,१।१४ [*व्कल् ३,१।१३] ॥ न पृथक्समाधिर्गुणः आरोहावरोहयोरोजःप्रसादरूपत्वात् । प्जोरूपश्चारोहः प्रसादरूपश्चावरोह इति

na pṛthak, ārohāvarohayorojaḥprasādarūpatvāt // VKal 3,1.14 [*VKal 3,1.13] // na pṛthaksamādhirguṇaḥ ārohāvarohayorojaḥprasādarūpatvāt / pjorūpaścārohaḥ prasādarūpaścāvaroha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न, असंपृक्तत्वात् ॥ व्कल् ३,१।१५ [*व्कल् ३,१।१४] ॥ यदुक्तम् ओजःप्रसादरूपत्वमारोहावरोहयोः तन्न । सम्पृक्तत्वात् । सम्पृक्तौ खल्वोजःप्रसादौ नदीवेणिकावद् वहतः

na, asaṃpṛktatvāt // VKal 3,1.15 [*VKal 3,1.14] // yaduktam ojaḥprasādarūpatvamārohāvarohayoḥ tanna / sampṛktatvāt / sampṛktau khalvojaḥprasādau nadīveṇikāvad vahataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनैकान्त्याच्च ॥ व्कल् ३,१।१६ [*व्कल् ३,१।१५] ॥ न चायमेकान्तः । यदोजस्यारोहः प्रसादे चावरोहः

anaikāntyācca // VKal 3,1.16 [*VKal 3,1.15] // na cāyamekāntaḥ / yadojasyārohaḥ prasāde cāvarohaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओजःप्रसादयोः तीव्रावस्था, ताविति चेदभ्युपगमः ॥ व्कल् ३,१।१७ [*व्कल् ३,१।१६] ॥ ओजःप्रसादयोः क्वचिद्भागे तीव्रावस्थायामारोहोऽवरोहश्चेत्येवं चेन्मन्यसे , अभ्युपगमः ---- न विप्रतिपत्तिः

ojaḥprasādayoḥ tīvrāvasthā, tāviti cedabhyupagamaḥ // VKal 3,1.17 [*VKal 3,1.16] // ojaḥprasādayoḥ kvacidbhāge tīvrāvasthāyāmāroho'varohaścetyevaṃ cenmanyase , abhyupagamaḥ ---- na vipratipattiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषापेक्षित्वात्तयोः ॥ व्कल् ३,१।१८ [*व्कल् ३,१।१७] ॥ स विशेषो गुणान्तरात्मा

viśeṣāpekṣitvāttayoḥ // VKal 3,1.18 [*VKal 3,1.17] // sa viśeṣo guṇāntarātmā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरोहावरोहनिमित्तं समाधिराख्यायते ॥ व्कल् ३,१।१९ [*व्कल् ३,१।१८] ॥ आरोहावरोहग्रमः समाधिरिति गौण्या वृत्त्या व्याख्येयम्

ārohāvarohanimittaṃ samādhirākhyāyate // VKal 3,1.19 [*VKal 3,1.18] // ārohāvarohagramaḥ samādhiriti gauṇyā vṛttyā vyākhyeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमविधानार्थं वा ॥ व्कल् ३,१।२० [*व्कल् ३,१।१९] ॥ पृथक्करणमिति । पाठधर्मत्वं च न सम्भवतीति न पाठधर्माः सर्वत्रादृष्टेः(३-१-२८) इत्यत्र वक्ष्यामः

kramavidhānārthaṃ vā // VKal 3,1.20 [*VKal 3,1.19] // pṛthakkaraṇamiti / pāṭhadharmatvaṃ ca na sambhavatīti na pāṭhadharmāḥ sarvatrādṛṣṭeḥ(3-1-28) ityatra vakṣyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथक्पदत्वं माधुर्यम् ॥ व्कल् ३,१।२१ [*व्कल् ३,१।२०] ॥ बन्धस्य पृथक्पदत्वं यत् तन्माधुर्यम् पृथक्पदानि यस्य स पृथक्पदः । तस्य भावः पृथक्पदत्वम् । समासदैर्ध्यनिवृत्तिपरं चैतत् । अजरठत्वं सौकुमार्यम् ॥ व्कल् ३,१।२२ [*व्कल् ३,१।२१] ॥ बन्धस्याजरठत्वमपारुष्यं यत् यत् सौकुमार्यम् । पूर्वोक्तमुदाहरणम् । विपर्ययस्तु यथा ---- निदानं निर्द्वैतं प्रियजनसदृक्त्वव्यवसितिः सुधासेकप्लोषौ फलमपि विरुद्धं मम हृदि ।

pṛthakpadatvaṃ mādhuryam // VKal 3,1.21 [*VKal 3,1.20] // bandhasya pṛthakpadatvaṃ yat tanmādhuryam pṛthakpadāni yasya sa pṛthakpadaḥ / tasya bhāvaḥ pṛthakpadatvam / samāsadairdhyanivṛttiparaṃ caitat / ajaraṭhatvaṃ saukumāryam // VKal 3,1.22 [*VKal 3,1.21] // bandhasyājaraṭhatvamapāruṣyaṃ yat yat saukumāryam / pūrvoktamudāharaṇam / viparyayastu yathā ---- nidānaṃ nirdvaitaṃ priyajanasadṛktvavyavasitiḥ sudhāsekaploṣau phalamapi viruddhaṃ mama hṛdi /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकटत्वमुदारता ॥ व्कल् ३,१।२३ [*व्कल् ३,१।२२] ॥ बन्धस्य विकटत्वं यदसावुदारता । यस्मिन् सति नृत्यन्तीव पदानीति जनस्य वर्णभावना भवति तद्विकटत्वम् । लीलायमानत्वमित्यर्थः । यथा ---- स्वचरणविनिविष्टैर्नूपुरैर्नर्तकीनां झणिति रणितमासीत् तत्र चित्रं कलं च । न पुनः ---- चरणकमललग्नैर्नूपुरैर्नर्तकीनां रणितमासीन्मञ्जु चित्रं च तत्र ।

vikaṭatvamudāratā // VKal 3,1.23 [*VKal 3,1.22] // bandhasya vikaṭatvaṃ yadasāvudāratā / yasmin sati nṛtyantīva padānīti janasya varṇabhāvanā bhavati tadvikaṭatvam / līlāyamānatvamityarthaḥ / yathā ---- svacaraṇaviniviṣṭairnūpurairnartakīnāṃ jhaṇiti raṇitamāsīt tatra citraṃ kalaṃ ca / na punaḥ ---- caraṇakamalalagnairnūpurairnartakīnāṃ raṇitamāsīnmañju citraṃ ca tatra /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थव्यक्तिहेतुत्वमर्थव्यक्तिः ॥ व्कल् ३,१।२४ [*व्कल् ३,१।२३] ॥ यत्र झटित्यर्थप्रतिपत्तिहेतुत्वं स गुणोऽर्हव्यक्तिरिति पूर्वोक्तमुदाहरणम् । प्रत्युदाहरणं तु भूयः सुलभं च

arthavyaktihetutvamarthavyaktiḥ // VKal 3,1.24 [*VKal 3,1.23] // yatra jhaṭityarthapratipattihetutvaṃ sa guṇo'rhavyaktiriti pūrvoktamudāharaṇam / pratyudāharaṇaṃ tu bhūyaḥ sulabhaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औज्ज्वल्यं कान्तिः ॥ व्कल् ३,१।२५ [*व्कल् ३,१।२४] ॥ बन्धस्योज्ज्वलत्वं नाम यदसौ कान्तिरिति । यदभावे पुराणच्छायेत्युच्यते । यथा ---- कुरङ्गीनेत्रालीस्तवकितवनालीपरिसरः विपर्ययस्तु भूयान्सुकभश्च । श्लोकाश्चात्र भवन्ति ---- पदन्यासस्य गाढत्वं वदन्त्योजः कवीश्वराः । अनेनाधिष्ठिताः प्रायः शाब्दाः श्रोत्ररसायनम् ॥ श्लथत्वमोजसा मिश्रं प्रसादं च प्रचक्षते । अनेन न विना सत्यं स्वदते काव्यपद्धतिः ॥ यत्रैकपदवद्भावं पदानां भूयसामपि । अनालक्षितसन्धीनां स श्लेषः परमो गुणः ॥ प्रतिपादं प्रतिश्लोकमेकमार्गपरिग्रहः । दुर्बन्धो दुर्विभावश्च समतेति मतो गुणाः ॥ आरोहन्त्यवरोहन्ति क्रमेण यतयो हि यत् । समाधिर्नाम स गुणस्तेन पूता सरस्वती ॥ बन्धे पृथक्पदत्वं च माधुर्यमुदितं बुधैः । अनेन हि पदन्त्यासाः कामं धारामधुच्युताः । तथैव वागपि प्राज्ञैः समस्तगुणगुम्फिता ॥ बन्धस्य्=अजरठत्वं च सौकुमार्यमुदाहृतम् । एतेन वर्जिना वाचो रूक्षत्वान्न श्रुतिक्षमाः ॥ विकटत्वं च बन्धस्य कथयन्ति ह्युदारताम् । वैचित्र्यं न प्रपद्यन्ते यया शून्याः पदक्रमाः ॥ पश्चादिव गतिर्वाचः पुरस्तादिव वस्तुनः । यत्रार्थव्यक्तिहेतुत्वात् साऽर्थव्यक्तिः स्मृतो गुणः ॥ औज्ज्वल्यं कान्तिरित्याहुर्गुणं गुणविशारदाः । पुराणव्चित्रस्थानीयं तेन बन्ध्यं कवेर्वचः ॥

aujjvalyaṃ kāntiḥ // VKal 3,1.25 [*VKal 3,1.24] // bandhasyojjvalatvaṃ nāma yadasau kāntiriti / yadabhāve purāṇacchāyetyucyate / yathā ---- kuraṅgīnetrālīstavakitavanālīparisaraḥ viparyayastu bhūyānsukabhaśca / ślokāścātra bhavanti ---- padanyāsasya gāḍhatvaṃ vadantyojaḥ kavīśvarāḥ / anenādhiṣṭhitāḥ prāyaḥ śābdāḥ śrotrarasāyanam // ślathatvamojasā miśraṃ prasādaṃ ca pracakṣate / anena na vinā satyaṃ svadate kāvyapaddhatiḥ // yatraikapadavadbhāvaṃ padānāṃ bhūyasāmapi / anālakṣitasandhīnāṃ sa śleṣaḥ paramo guṇaḥ // pratipādaṃ pratiślokamekamārgaparigrahaḥ / durbandho durvibhāvaśca samateti mato guṇāḥ // ārohantyavarohanti krameṇa yatayo hi yat / samādhirnāma sa guṇastena pūtā sarasvatī // bandhe pṛthakpadatvaṃ ca mādhuryamuditaṃ budhaiḥ / anena hi padantyāsāḥ kāmaṃ dhārāmadhucyutāḥ / tathaiva vāgapi prājñaiḥ samastaguṇagumphitā // bandhasy=ajaraṭhatvaṃ ca saukumāryamudāhṛtam / etena varjinā vāco rūkṣatvānna śrutikṣamāḥ // vikaṭatvaṃ ca bandhasya kathayanti hyudāratām / vaicitryaṃ na prapadyante yayā śūnyāḥ padakramāḥ // paścādiva gatirvācaḥ purastādiva vastunaḥ / yatrārthavyaktihetutvāt sā'rthavyaktiḥ smṛto guṇaḥ // aujjvalyaṃ kāntirityāhurguṇaṃ guṇaviśāradāḥ / purāṇavcitrasthānīyaṃ tena bandhyaṃ kavervacaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासन्तः, सद्वेद्यत्वात् ॥ व्कल् ३,१।२६ [*व्कल् ३,१।२५] ॥ न खल्वेते गुणा असन्तः संवेद्यत्वात्

nāsantaḥ, sadvedyatvāt // VKal 3,1.26 [*VKal 3,1.25] // na khalvete guṇā asantaḥ saṃvedyatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्विदां संवेद्यत्वेऽपि भ्रान्ताः स्युरित्याह ---- न भ्रान्ताः, निष्कम्पत्वात् ॥ व्कल् ३,१।२७ [*व्कल् ३,१।२६] ॥ न गुणा भ्रान्ताः । एतद्विषयायाः प्रवृत्तेर्निष्कम्पत्वात्

tadvidāṃ saṃvedyatve'pi bhrāntāḥ syurityāha ---- na bhrāntāḥ, niṣkampatvāt // VKal 3,1.27 [*VKal 3,1.26] // na guṇā bhrāntāḥ / etadviṣayāyāḥ pravṛtterniṣkampatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न पाठधर्माः, सर्वत्रादृष्टेः ॥ व्कल् ३,१।२८ [*व्कल् ३,१।२७] ॥ नैते गुणाः पाठधर्माः । सर्वत्रादृष्टेः । यदि पाठधर्माः स्युस्तर्हि विशेषानपेक्षाः सन्तः सर्वत्र दृश्येरन् । न च सर्वत्र दृश्यन्ते । विशेषापेक्षया विशेषाणां गुणत्वाद् गुणाभ्युपगम एवेति

na pāṭhadharmāḥ, sarvatrādṛṣṭeḥ // VKal 3,1.28 [*VKal 3,1.27] // naite guṇāḥ pāṭhadharmāḥ / sarvatrādṛṣṭeḥ / yadi pāṭhadharmāḥ syustarhi viśeṣānapekṣāḥ santaḥ sarvatra dṛśyeran / na ca sarvatra dṛśyante / viśeṣāpekṣayā viśeṣāṇāṃ guṇatvād guṇābhyupagama eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.