Kesava Kasmiri: Kramadipika 1

प्रथमः पटलः वेणु-वाद-विनोद-लालसं दिव्य-गन्ध-परिलिप्त-वक्षसम् । वल्लवी-हृदय-वित्त-हारिणं भावये कम् अपि गोप-नन्दनम् ॥ विशिष्ट-शिष्टाचारानुमित-श्रुति-बोधित-कर्तव्यताक-प्रारिप्सित-प्रतिबन्धक-दुरित-निवृत्त्य्-असाधारण-कारणम् इष्ट-देवताऽनुस्मरण-पूर्वकं मङ्गलम् आशीर्-व्याजेन कृतं शिष्य-शिक्षार्थम् आदौ निबध्नाति कलात्तमायेत्य् आदिना । कलात्त-माया-लवकात्त-मूर्तिः कल-क्वणद्-वेणु-निनाद-रम्यः । श्रितो हृदि व्याकुलयंस् त्रिलोकीं श्रिये ऽस्तु गोपी-जन-वल्लभो वः

prathamaḥ paṭalaḥ veṇu-vāda-vinoda-lālasaṃ divya-gandha-parilipta-vakṣasam | vallavī-hṛdaya-vitta-hāriṇaṃ bhāvaye kam api gopa-nandanam || viśiṣṭa-śiṣṭācārānumita-śruti-bodhita-kartavyatāka-prāripsita-pratibandhaka-durita-nivṛtty-asādhāraṇa-kāraṇam iṣṭa-devatā'nusmaraṇa-pūrvakaṃ maṅgalam āśīr-vyājena kṛtaṃ śiṣya-śikṣārtham ādau nibadhnāti kalāttamāyety ādinā | kalātta-māyā-lavakātta-mūrtiḥ kala-kvaṇad-veṇu-nināda-ramyaḥ | śrito hṛdi vyākulayaṃs trilokīṃ śriye 'stu gopī-jana-vallabho vaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरु-नमस्कार-पूर्वकं कर्तव्यं प्रतिजानीते-- गुरु-चरण-सरोरुह-द्वयोत्थान् महित-रजः-कणकान् प्रणम्य मूर्ध्ना । गदितम् इह विविच्य नारदाद्यैर् यजन-विधिं कथयामि शार्ङ्ग-पाणेः

guru-namaskāra-pūrvakaṃ kartavyaṃ pratijānīte-- guru-caraṇa-saroruha-dvayotthān mahita-rajaḥ-kaṇakān praṇamya mūrdhnā | gaditam iha vivicya nāradādyair yajana-vidhiṃ kathayāmi śārṅga-pāṇeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रान्तरेभ्यो गोपाल-मन्त्रस्यातिशायितं वक्तुं भूमिकां रचयति- क्षिति-सुर-नृप-विट्-तुरीयजानां मुनि-वनवासि-गृहस्थ-वर्णिनां च । जप-हुत-यजआदिभिर् मनूनां फलति हि कश्चन कस्यचित् कथञ्चित्

mantrāntarebhyo gopāla-mantrasyātiśāyitaṃ vaktuṃ bhūmikāṃ racayati- kṣiti-sura-nṛpa-viṭ-turīyajānāṃ muni-vanavāsi-gṛhastha-varṇināṃ ca | japa-huta-yajaādibhir manūnāṃ phalati hi kaścana kasyacit kathañcit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधुना गोपाल-मन्त्रस्य सर्वेषु सिद्धत्वम् आह- सर्वेषु वर्णेषु तथाश्रमेषु नारीषु नानाह्वय-जन्मभेषु । दाता फलानाम् अभिवाञ्छितानां द्राग् एव गोपालक-मन्त्र एषः

adhunā gopāla-mantrasya sarveṣu siddhatvam āha- sarveṣu varṇeṣu tathāśrameṣu nārīṣu nānāhvaya-janmabheṣu | dātā phalānām abhivāñchitānāṃ drāg eva gopālaka-mantra eṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सत्य् अपि गुरु-चरण-शुश्रूषा-परोपस्थिताय मन्त्रो देय इति व्यनक्ति- नूनम् अच्युत-कटाक्ष-पातेन कारणं भवति भक्तिर् अञ्जसा । तच्-चतुष्टय-फलाप्तये ततो भक्तिमान् अधिकृतो हरौ गुरौ

evaṃ saty api guru-caraṇa-śuśrūṣā-paropasthitāya mantro deya iti vyanakti- nūnam acyuta-kaṭākṣa-pātena kāraṇaṃ bhavati bhaktir añjasā | tac-catuṣṭaya-phalāptaye tato bhaktimān adhikṛto harau gurau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधुना पूजा-क्रमम् आह- स्नातो निर्मल-शुद्ध-सूक्स्म-वसनो धौताङ्घ्रि-पाण्याननः स्वाचान्तः सपवित्र-मुद्रित-करः श्वेतोर्ध्व-पुण्ड्रोज्ज्वलः । प्राची-दिग्-वदनो निबद्ध्य-सुदृढं पद्मासनं स्वस्तिकं वासीनः स्व-गुरून् गणाधिपम् अथो वन्देत बद्धाञ्जलिः

adhunā pūjā-kramam āha- snāto nirmala-śuddha-sūksma-vasano dhautāṅghri-pāṇyānanaḥ svācāntaḥ sapavitra-mudrita-karaḥ śvetordhva-puṇḍrojjvalaḥ | prācī-dig-vadano nibaddhya-sudṛḍhaṃ padmāsanaṃ svastikaṃ vāsīnaḥ sva-gurūn gaṇādhipam atho vandeta baddhāñjaliḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूत-शुद्धेः पूर्वं कृत्यम् आह- ततो ऽस्त्र-मन्त्रेण विशोध्य पाणी त्रिताल-दिग्-बन्ध-हुताश-शालान् । विधाय भूतात्मकम् एतद्-अङ्गं विशोधयेच् छुद्ध-मतिः क्रमेण

bhūta-śuddheḥ pūrvaṃ kṛtyam āha- tato 'stra-mantreṇa viśodhya pāṇī tritāla-dig-bandha-hutāśa-śālān | vidhāya bhūtātmakam etad-aṅgaṃ viśodhayec chuddha-matiḥ krameṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूत-शुद्धिम् आह- इडा-वक्त्रे धूम्रं सतत-गति-बीजं सलवकं स्मरेत् पूर्वं मन्त्रो सकल-भुवनोच्छोषण-करम् । स्वकं देहं तेन प्रतत-वपुषापूर्य-सकलं विशोष्य व्यामुञ्चेत् पवनम् अथ मार्गण-खमणेः

bhūta-śuddhim āha- iḍā-vaktre dhūmraṃ satata-gati-bījaṃ salavakaṃ smaret pūrvaṃ mantro sakala-bhuvanocchoṣaṇa-karam | svakaṃ dehaṃ tena pratata-vapuṣāpūrya-sakalaṃ viśoṣya vyāmuñcet pavanam atha mārgaṇa-khamaṇeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ तेनैव मार्गेण विलीन-मारुतं बीजं विचिन्त्यारुणम् आशुशुक्षणे । आपूर्य देहं परिदह्य वामतो मुञ्चेत् समीरं सह भस्मना बहिः

|| tenaiva mārgeṇa vilīna-mārutaṃ bījaṃ vicintyāruṇam āśuśukṣaṇe | āpūrya dehaṃ paridahya vāmato muñcet samīraṃ saha bhasmanā bahiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पत्तिं दर्शयति- ट-परम् अतीव शुद्धम् अमृतांशु-पथेन विधुं नयतु ललाट-चन्द्रम् अमुतः सकलार्ण-मयीम् । ल-पर-जपान् निपात्य रचयेच् च तया सकलं वपुर् अमृतौघ-वृष्टिम् अथ वक्त्र-कराङ्गम् इदम्

utpattiṃ darśayati- ṭa-param atīva śuddham amṛtāṃśu-pathena vidhuṃ nayatu lalāṭa-candram amutaḥ sakalārṇa-mayīm | la-para-japān nipātya racayec ca tayā sakalaṃ vapur amṛtaugha-vṛṣṭim atha vaktra-karāṅgam idam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधुना मातृका-न्यासं दर्शयति- शिरो-वदन-वृत्त-दृक्-श्रवण-घोण-गण्डोष्ठक- द्वयेषु स-शिरोमुखेषु च इति क्रमाद् विन्यसेत् । हलश् च कर-पाद-सन्धिषु तद्-अग्रकेष्व् आदरात् स-पार्श्व-युग-पृष्ठ-नाभ्य्-उदरकेषु याद्यान् अथ

adhunā mātṛkā-nyāsaṃ darśayati- śiro-vadana-vṛtta-dṛk-śravaṇa-ghoṇa-gaṇḍoṣṭhaka- dvayeṣu sa-śiromukheṣu ca iti kramād vinyaset | halaś ca kara-pāda-sandhiṣu tad-agrakeṣv ādarāt sa-pārśva-yuga-pṛṣṭha-nābhy-udarakeṣu yādyān atha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृदय-कक्ष-ककुत्-कर-मूल-दोः- पद-युगोदर-वक्त्रागतान् बुधः । हृदय-पूर्वम् अनेन पथान्वहं न्यसतु शुद्ध-कलेवर-सिद्धये

hṛdaya-kakṣa-kakut-kara-mūla-doḥ- pada-yugodara-vaktrāgatān budhaḥ | hṛdaya-pūrvam anena pathānvahaṃ nyasatu śuddha-kalevara-siddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् आरचय्य वपुर् अर्ण-शतार्धकेन सार्ध-क्षपेश-स-विसर्गक-सोभयैस् तैः । विन्यस्य केशव-पुरःसर-मूर्त-युक्तैः कीर्त्यादि-शक्ति-सहितैर् न्यसतु क्रमेण

ity āracayya vapur arṇa-śatārdhakena sārdha-kṣapeśa-sa-visargaka-sobhayais taiḥ | vinyasya keśava-puraḥsara-mūrta-yuktaiḥ kīrtyādi-śakti-sahitair nyasatu krameṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कथयाम्य् अर्णानां मूर्तीः शक्तीः समस्त-भुवन-मयीः । केशव-कीर्ती नारायण-कान्ती माधवस् तथा तुष्टिः

atha kathayāmy arṇānāṃ mūrtīḥ śaktīḥ samasta-bhuvana-mayīḥ | keśava-kīrtī nārāyaṇa-kāntī mādhavas tathā tuṣṭiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोविन्दः पुष्टि-युतो विष्णु-धृती सूदनश् च मध्वाद्यः । शान्तिस् त्रिविक्रमश् च क्रिया-युतो वामनो दया-युक्तः सूदनश् च मध्वाद्यः मधुसूदनः इत्य् अर्थः

govindaḥ puṣṭi-yuto viṣṇu-dhṛtī sūdanaś ca madhvādyaḥ | śāntis trivikramaś ca kriyā-yuto vāmano dayā-yuktaḥ sūdanaś ca madhvādyaḥ madhusūdanaḥ ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीधर-युता च मेधा हृषीक-नाथश् च हर्षया युक्तं । अम्बुज-नाभ-श्रद्धे दामोदर-संयुता तथा लज्जा

śrīdhara-yutā ca medhā hṛṣīka-nāthaś ca harṣayā yuktaṃ | ambuja-nābha-śraddhe dāmodara-saṃyutā tathā lajjā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्मीः स-वासुदेवा सङ्कर्षणकः सरस्वती-युक्तः । प्राद्यो द्युम्नः प्रीति-समेतो ऽनिरुद्धको रतिर् इमाः स्वरोपेताः

lakṣmīḥ sa-vāsudevā saṅkarṣaṇakaḥ sarasvatī-yuktaḥ | prādyo dyumnaḥ prīti-sameto 'niruddhako ratir imāḥ svaropetāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्रिजये गदिदुर्गे शार्ङ्गी प्रभयान्वितस् तथा खड्गी । सत्या शङ्खी-चण्डा हलिवाण्यौ मुसलियुग्-बलासिन्किआ

cakrijaye gadidurge śārṅgī prabhayānvitas tathā khaḍgī | satyā śaṅkhī-caṇḍā halivāṇyau musaliyug-balāsinkiā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूली विज्या पाशी विरजा विशान्वितो ऽम्बुशीर् भूयः । विमदा मुक्न्द-युक्ता नन्दज-सुनन्दजे स्मृतिश् च नन्दि-युता

śūlī vijyā pāśī virajā viśānvito 'mbuśīr bhūyaḥ | vimadā muknda-yuktā nandaja-sunandaje smṛtiś ca nandi-yutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नर-ऋद्धी नरक-जितासमृद्धिर् अथ शुद्धि-युग् घरिः कृष्णः । बुद्धि-युतः सत्य-युत-भक्तिर् मति-युक्तः स्यात् ततः शौरिः

nara-ṛddhī naraka-jitāsamṛddhir atha śuddhi-yug ghariḥ kṛṣṇaḥ | buddhi-yutaḥ satya-yuta-bhaktir mati-yuktaḥ syāt tataḥ śauriḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षमया शूरो रमया जनार्दनो मेच-भू-धरः क्लेदी । विश्वाद्य-मूर्ति-युक्ता क्लिन्ना वैकुण्ठ-युक् तथा वसुदा

kṣamayā śūro ramayā janārdano meca-bhū-dharaḥ kledī | viśvādya-mūrti-yuktā klinnā vaikuṇṭha-yuk tathā vasudā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषोत्तमश् च वसुधा बलिना च वरा बलानुजोपेता । भूयः परायणाख्या बालः सूक्ष्मा वृषघ्न-सन्ध्ये च

puruṣottamaś ca vasudhā balinā ca varā balānujopetā | bhūyaḥ parāyaṇākhyā bālaḥ sūkṣmā vṛṣaghna-sandhye ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सवृषा प्रज्ञा प्रभा वराहो निशा च विमलो ऽमोघा । नरसिंह-विद्युते च प्रणिगदिता मूर्तयो हलां शक्ति-युताः

savṛṣā prajñā prabhā varāho niśā ca vimalo 'moghā | narasiṃha-vidyute ca praṇigaditā mūrtayo halāṃ śakti-yutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोक्त-केशवादि-मूर्ति-कीर्त्यादि-शक्ति-न्यास-प्रकारं दर्शयति- वर्णनुक्त्वा सार्ध-चन्द्रान् पुरस्तान् मूर्तीः शक्तीर् ङे ऽवसाना नतिं च । उक्त्वा न्यस्येत् यादिभि सप्त-धातून् प्राणं जीवं क्रोधम् अप्य् आत्मने ऽन्तान्

pūrvokta-keśavādi-mūrti-kīrtyādi-śakti-nyāsa-prakāraṃ darśayati- varṇanuktvā sārdha-candrān purastān mūrtīḥ śaktīr ṅe 'vasānā natiṃ ca | uktvā nyasyet yādibhi sapta-dhātūn prāṇaṃ jīvaṃ krodham apy ātmane 'ntān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केशवादि-न्यासे ध्यानम् आह-उद्यद् इति । उद्यत्-प्रद्योतन-शत-रुचिं तप्त-हेमावदातं पार्श्व-द्वन्द्वे जलधि-सुतया विश्व-धात्र्या च जुष्टम् । नाना-रत्नोल्लसित-विविधाकल्पम् आपीत-वस्त्रं विष्णुं वन्दे दर-कमल-कौमोदकी-चक्र-पाणिम्

keśavādi-nyāse dhyānam āha-udyad iti | udyat-pradyotana-śata-ruciṃ tapta-hemāvadātaṃ pārśva-dvandve jaladhi-sutayā viśva-dhātryā ca juṣṭam | nānā-ratnollasita-vividhākalpam āpīta-vastraṃ viṣṇuṃ vande dara-kamala-kaumodakī-cakra-pāṇim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्यान-न्यासयोः फलम् आह-ध्यात्वैवम् इति । ध्यात्वैवं परम-पुमांसम् अक्षरैर् यो विन्यस्योद्दिनम् अनु केशवादि-युक्तैः । मेधायुः-स्मृति-धृति-कीरित्-कान्ति-लक्ष्मी सौभाग्यैश् चिरम् उपबृंहितो भवेत् सः

dhyāna-nyāsayoḥ phalam āha-dhyātvaivam iti | dhyātvaivaṃ parama-pumāṃsam akṣarair yo vinyasyoddinam anu keśavādi-yuktaiḥ | medhāyuḥ-smṛti-dhṛti-kīrit-kānti-lakṣmī saubhāgyaiś ciram upabṛṃhito bhavet saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न्यास-विशेषम् आह-अमुम् इति । अमुम् एव रमा-पुरः-सरं प्रभजेद् यो मनुजो विधिं बुधः । समुपेत्य रमां प्रथीयसीं पुनर् अन्ते हरितां व्रजत्य् असौ

nyāsa-viśeṣam āha-amum iti | amum eva ramā-puraḥ-saraṃ prabhajed yo manujo vidhiṃ budhaḥ | samupetya ramāṃ prathīyasīṃ punar ante haritāṃ vrajaty asau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्व-न्यासं दर्शयति-इत्य् अच्युतीत्य् आदि । इत्य् अच्युती-कृत-तनुर् विदधीत तत्त्व- न्यासं म-पूर्वक-पराक्षर-नत्य्-उपेतम् । भूयः पराय च तद्-आह्वयम् आत्मने च नत्य्-अन्तम् उद्धरतु तत्त्व-मनून् क्रमेण

tattva-nyāsaṃ darśayati-ity acyutīty ādi | ity acyutī-kṛta-tanur vidadhīta tattva- nyāsaṃ ma-pūrvaka-parākṣara-naty-upetam | bhūyaḥ parāya ca tad-āhvayam ātmane ca naty-antam uddharatu tattva-manūn krameṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधुना तत्त्वानां नामानि न्यासं स्थानं च दर्शयति- सकल-वपुषि बीजं प्राणम् आयोज्य मध्ये न्यसतु मतिम् अहङ्कारं मनश् चेति मन्त्री । कमुख-हृदय-गुह्याङ्घ्रिष्व् अथो शब्द-पूर्वं गुण-गणम् अथ कर्तादि-स्थितं श्रोत्र-पूर्वम्

adhunā tattvānāṃ nāmāni nyāsaṃ sthānaṃ ca darśayati- sakala-vapuṣi bījaṃ prāṇam āyojya madhye nyasatu matim ahaṅkāraṃ manaś ceti mantrī | kamukha-hṛdaya-guhyāṅghriṣv atho śabda-pūrvaṃ guṇa-gaṇam atha kartādi-sthitaṃ śrotra-pūrvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाग्-आदीति । वाग्-आदीन्द्रिय-वर्गम् आत्म-निलयेष्व् आकाश-पूर्वं गणं मूर्ध्यास्ये हृदये शिरे चरणयोर् हृत्-पुण्डरीकं हृदि । बिम्बानि द्विषड्-अष्ट-युग्-दश-कला-व्याप्तानि सूर्योडु-राड् वह्नीनां च यतस् तु भूत-वसुम् उष्यन्त्य् आक्षरैर् मन्त्रवित्

vāg-ādīti | vāg-ādīndriya-vargam ātma-nilayeṣv ākāśa-pūrvaṃ gaṇaṃ mūrdhyāsye hṛdaye śire caraṇayor hṛt-puṇḍarīkaṃ hṛdi | bimbāni dviṣaḍ-aṣṭa-yug-daśa-kalā-vyāptāni sūryoḍu-rāḍ vahnīnāṃ ca yatas tu bhūta-vasum uṣyanty ākṣarair mantravit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ परमेष्ठि-पुमांसौ विश्व-निवृत्ती सर्व-हत्य्-उपनिषदं न्यसेद् आकाशादि-स्थान-स्थानषोय-बलवार्थिः सलावः

atha parameṣṭhi-pumāṃsau viśva-nivṛttī sarva-haty-upaniṣadaṃ nyased ākāśādi-sthāna-sthānaṣoya-balavārthiḥ salāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रैव विशेषम् आह-वासुदेव इति । वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नाश् चानिरुद्धकः नारायणश् च क्रमशह् परमेष्ठ्यादिभिर् युतः

atraiva viśeṣam āha-vāsudeva iti | vāsudevaḥ saṅkarṣaṇaḥ pradyumnāś cāniruddhakaḥ nārāyaṇaś ca kramaśah parameṣṭhyādibhir yutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कोप-तत्त्वं क्षरौ विन्दु-युक्तं नृसिंहं न्यसेत् सर्व-गात्रेषु तज्-ज्ञः । क्रमेणेति तत्त्वात्मको न्यास उक्तः स्वासान् निकृद्-विश्व-मूर्त्य्-आदिषु स्यात्

tataḥ kopa-tattvaṃ kṣarau vindu-yuktaṃ nṛsiṃhaṃ nyaset sarva-gātreṣu taj-jñaḥ | krameṇeti tattvātmako nyāsa uktaḥ svāsān nikṛd-viśva-mūrty-ādiṣu syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतन्-न्यास-प्रयोजनम् आह-इति कृत इति । इति कृतो ऽधिकृतो भवति ध्रुवं सकल-वैष्णव-मन्त्र-जपादिषु । पवन-संयवलतत्त्व-मनुना चरेत् तत्त्वम् इह जप्तुम् असौ मनुच्छति

etan-nyāsa-prayojanam āha-iti kṛta iti | iti kṛto 'dhikṛto bhavati dhruvaṃ sakala-vaiṣṇava-mantra-japādiṣu | pavana-saṃyavalatattva-manunā caret tattvam iha japtum asau manucchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रैव प्रकारान्तरम् आह-अथवेति । अथवाखिलेषु हरि-मन्त्र- जप-विधिषु मूल-मन्त्रतः । संयमनम् अमलधीर् मरुतो विधिनाभ्यसंश् चरतु तत्त्व-सङ्ख्यया

atraiva prakārāntaram āha-athaveti | athavākhileṣu hari-mantra- japa-vidhiṣu mūla-mantrataḥ | saṃyamanam amaladhīr maruto vidhinābhyasaṃś caratu tattva-saṅkhyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरतो जपस्य परतो ऽपि विहितम् अथ तत्-त्रयं बुधैः । षोडश य इह समाचरेद् दिनेशः परिपूयते स खलु मासतो ऽं हंसः

purato japasya parato 'pi vihitam atha tat-trayaṃ budhaiḥ | ṣoḍaśa ya iha samācared dineśaḥ paripūyate sa khalu māsato 'ṃ haṃsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सनातनः: जपस्य पुरत आदौ परतः अन्ते च इति प्राणायामेषु कालः । तत् त्रयं प्राणायाम-त्रयम् इति सङ्ख्या । यो जनो दिनशः प्रत्यहं षोडश-प्राणायामान् आचरेत्, स मासतः मासेनैकेन अंहसः पापात् परिपूयते शुद्धो भवतीति सामान्यतः फलम् । परं च सर्वं पुर्वं लिखितम् एव ॥ (हरि-भक्ति-विलास ५।१३२) अत्रैव प्रकारान्तरम् आह-अथवेति । अयवाङ्ग-जन्म-ममुनानुसुसंयमं सकलेषु कृष्णमनुजापकर्मसु । सहिऐक-सप्त-कृति-वारम् अभ्यसेत् तनुयात् समस्त-दुरिताप-हारिणा

sanātanaḥ: japasya purata ādau parataḥ ante ca iti prāṇāyāmeṣu kālaḥ | tat trayaṃ prāṇāyāma-trayam iti saṅkhyā | yo jano dinaśaḥ pratyahaṃ ṣoḍaśa-prāṇāyāmān ācaret, sa māsataḥ māsenaikena aṃhasaḥ pāpāt paripūyate śuddho bhavatīti sāmānyataḥ phalam | paraṃ ca sarvaṃ purvaṃ likhitam eva || (hari-bhakti-vilāsa 5.132) atraiva prakārāntaram āha-athaveti | ayavāṅga-janma-mamunānususaṃyamaṃ sakaleṣu kṛṣṇamanujāpakarmasu | sahiaika-sapta-kṛti-vāram abhyaset tanuyāt samasta-duritāpa-hāriṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्र-विशेष-प्राणायाम-प्रकारम् आह-अष्टाविंशतीति । अष्टाविंशति-सङ्ख्यम् इष्ट-फलदं मन्त्रं दशार्णं जपन् नायच्छेत् पवनं सुसंयत-मतिस् त्व् अष्टौ दशार्णेन चेत् । अभ्यस्यन्न् अविवारम् अन्यम् अनुभिर् वर्णानुरूपं जपन् कुर्याद् रेचक-पूर्वकम् अनिपणः प्राण-प्रयोगं नरः

mantra-viśeṣa-prāṇāyāma-prakāram āha-aṣṭāviṃśatīti | aṣṭāviṃśati-saṅkhyam iṣṭa-phaladaṃ mantraṃ daśārṇaṃ japan nāyacchet pavanaṃ susaṃyata-matis tv aṣṭau daśārṇena cet | abhyasyann avivāram anyam anubhir varṇānurūpaṃ japan kuryād recaka-pūrvakam anipaṇaḥ prāṇa-prayogaṃ naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधुना प्राणायाम-प्रकारं दर्शयति-रेचयेन् मारुतम् इति । रेचयेन् मारुतं दक्षया दक्षिणः पूरयेद् वामया मध्य-नाड्या पुनः । धारयेद् ईरितं रेचकादि-त्रयं स्यात् कलादन्त-विद्याख्य-मात्राच्युकम्

adhunā prāṇāyāma-prakāraṃ darśayati-recayen mārutam iti | recayen mārutaṃ dakṣayā dakṣiṇaḥ pūrayed vāmayā madhya-nāḍyā punaḥ | dhārayed īritaṃ recakādi-trayaṃ syāt kalādanta-vidyākhya-mātrācyukam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सनातनः: तद् एव क्रम-दीपिकोक्त्या संवादयन् तत्रैव किंचिद् विशेषं च दर्शयति-रेचयेद् इति । दक्षया दक्षिण-नाड्या, दक्षिणः विद्वान् जनः । मध्य-नाड्या सुषुम्णया धारयेत् । एवं रेचक-पूरक-कुम्भकाख्यं त्रयं स्यात् । रेचकादिषु त्रिषु क्रमेणावधिकालम् आह-कलाः षोडश । दन्ता द्वात्रिंशत् । विद्याश् चतुःषष्ठिस् तत्-तत्-सङ्ख्यक-मात्रात्मकम् इत्य् अर्थः । मात्रा च-वामाङ्गुष्ठेन वाम-कनिष्ठाद्य्-अङ्गुलीनां प्रत्येकं पर्व-त्रय-सम्पर्क-कालः । वाम-हस्तेन वाम-जानु-मण्डलस्य प्रादक्षिण्येन स्पर्श-कालो वा । तत्राप्य् अङ्गुलि-नियमो ऽप्य् उक्तः- कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठैर् यन् नासा-पुट-धारणम् । प्राणायामः स विज्ञेयस् तर्जनी-मध्यमे विना ॥ इति । तत्र तेषु प्राणायामेषु पुर्वं रेचकादिषु सङ्ख्योक्ता । अत्र च प्राणायामेष्व् इति भेदः ॥ [हरि-भक्ति-विलासे ५।१३१] प्रकृतम् उपसंहरन्न् आत्म-यागार्थं देहे पीठ-कल्पनां दर्शयति-प्राणायामम् इत्य् आदिना । प्राणायामं विधायेत्य् अथ निज-वपुषा कल्पयेद् योग-पीठम् । न्यस्येद् आधार-शक्ति-प्रकृति-कमठ-क्षमा-क्षीर-सिन्धून् । श्वेतद्वीपं च रत्नोज्ज्वल-महित-महा-मण्डपं कल्प-वृक्षम् । हृद्-देशे ऽंश-द्वयोरू-द्वय-वदन-कटी-पार्श्व-युग्मेषु भूयः

sanātanaḥ: tad eva krama-dīpikoktyā saṃvādayan tatraiva kiṃcid viśeṣaṃ ca darśayati-recayed iti | dakṣayā dakṣiṇa-nāḍyā, dakṣiṇaḥ vidvān janaḥ | madhya-nāḍyā suṣumṇayā dhārayet | evaṃ recaka-pūraka-kumbhakākhyaṃ trayaṃ syāt | recakādiṣu triṣu krameṇāvadhikālam āha-kalāḥ ṣoḍaśa | dantā dvātriṃśat | vidyāś catuḥṣaṣṭhis tat-tat-saṅkhyaka-mātrātmakam ity arthaḥ | mātrā ca-vāmāṅguṣṭhena vāma-kaniṣṭhādy-aṅgulīnāṃ pratyekaṃ parva-traya-samparka-kālaḥ | vāma-hastena vāma-jānu-maṇḍalasya prādakṣiṇyena sparśa-kālo vā | tatrāpy aṅguli-niyamo 'py uktaḥ- kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhair yan nāsā-puṭa-dhāraṇam | prāṇāyāmaḥ sa vijñeyas tarjanī-madhyame vinā || iti | tatra teṣu prāṇāyāmeṣu purvaṃ recakādiṣu saṅkhyoktā | atra ca prāṇāyāmeṣv iti bhedaḥ || [hari-bhakti-vilāse 5.131] prakṛtam upasaṃharann ātma-yāgārthaṃ dehe pīṭha-kalpanāṃ darśayati-prāṇāyāmam ity ādinā | prāṇāyāmaṃ vidhāyety atha nija-vapuṣā kalpayed yoga-pīṭham | nyasyed ādhāra-śakti-prakṛti-kamaṭha-kṣamā-kṣīra-sindhūn | śvetadvīpaṃ ca ratnojjvala-mahita-mahā-maṇḍapaṃ kalpa-vṛkṣam | hṛd-deśe 'ṃśa-dvayorū-dvaya-vadana-kaṭī-pārśva-yugmeṣu bhūyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्माद्य्-अधर्मादि च पाद-गात्र- चतुष्टयं हृद्य् अथ शेष-मन्त्रम् । सूर्येन्दु-वह्नीन् प्रणवआंश-युक्तान् स्वाद्य्-अक्षरैः सत्त्व-रजस्-तमांसि

dharmādy-adharmādi ca pāda-gātra- catuṣṭayaṃ hṛdy atha śeṣa-mantram | sūryendu-vahnīn praṇavaāṃśa-yuktān svādy-akṣaraiḥ sattva-rajas-tamāṃsi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मादि-त्रयम् आत्म-बीज-सहितं व्योमाग्नि-माया-लवैर् ज्ञानात्मानम् अथाष्ट-दिक्षु परितो मध्ये च शक्तीर् नव । न्यस्त्वा पीठम् अनुं च तत्र विधिवत् तत्-कर्णिका-मध्यगं नित्यानन्द-चिति-प्रकाशम् अमृतं संचिन्तयेन् नाम तत्

ātmādi-trayam ātma-bīja-sahitaṃ vyomāgni-māyā-lavair jñānātmānam athāṣṭa-dikṣu parito madhye ca śaktīr nava | nyastvā pīṭham anuṃ ca tatra vidhivat tat-karṇikā-madhyagaṃ nityānanda-citi-prakāśam amṛtaṃ saṃcintayen nāma tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीठ-शक्तीर् दर्शयति- विमलोत्कर्षणी ज्ञाना क्रिया योगेति शक्तयः । प्रह्वी सत्या तथेशानाऽनुग्रा नवमी तथा

pīṭha-śaktīr darśayati- vimalotkarṣaṇī jñānā kriyā yogeti śaktayaḥ | prahvī satyā tatheśānā'nugrā navamī tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीठ-मन्त्रम् उद्धरति-तारम् इत्य् आदिना । एवं हृदयं भगवान् विष्णुः सर्वान्वितश् च भूतात्मा । ङे ऽन्ताः स-वासुदेवाः सर्वात्म-युतं च संयोगं

pīṭha-mantram uddharati-tāram ity ādinā | evaṃ hṛdayaṃ bhagavān viṣṇuḥ sarvānvitaś ca bhūtātmā | ṅe 'ntāḥ sa-vāsudevāḥ sarvātma-yutaṃ ca saṃyogaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगावधश् च पद्मं पीठात् ङे-युतो नतिश् चान्ते । पीठ-महा-मनुर् व्यक्तः पर्याप्तो ऽयं सपर्यासु

yogāvadhaś ca padmaṃ pīṭhāt ṅe-yuto natiś cānte | pīṭha-mahā-manur vyaktaḥ paryāpto 'yaṃ saparyāsu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सनातनः: तारः प्रणवः । ततो हृदयं नम इति पदम् । ततश् च भगवान् इति विष्णुर् इति च । सर्वान्वितः सर्व-शब्द-युक्तो भूतात्मा सर्व-भूतात्मेति । एते त्रयः स-वासुदेवा वासुदेव-सहिताः प्रत्येकं ङे ऽन्ताश् चतुर्थ्य्-अन्ताः । ततश् च सर्वात्मना युतं संयोगं सर्वात्म-संयोगम् इति नपुंसकत्वम् आर्षम् । ततश् च योगस्यावधौ अन्ते पद्मं योग-पद्मम् इति । तद्-अन्ते ङे-युक्तश् चतुर्थ्य्-अन्तः पीठात्मा । तद्-अन्ते च नतिः नमः-शब्दः । एवं ॐ नमो भगवते विष्णवे सर्व-भूतात्मने वासुदेवाय सर्वात्म-संयोग-योग-पद्म-पीठात्मने नम इति सिद्धम् । तथा च शारदा-तिलके- नमो भगवते ब्रूयाद् विष्णवे च पदं वदेत् । सर्व-भूतात्मने वासुदेवायेति वदेत् ततः ॥ सर्वात्म-संयोग-पदाद् योग-पद्म-पदं पुनः । पीठात्मने हृद्-अन्तो ऽयं मन्त्रस् तारादिर् ईरितः ॥ इति । सनत्-कुमार-कल्पे च- ॐ नमः पदम् आभाष्य तथा भगवते-पदम् । वासुदेवाय इत्य् उक्त्वा सर्वात्मेति पदं तथा ॥ संयोग-योगेत्य् उक्त्वा च तथा पीठात्मने पदम् । वह्नि-पत्नी-समायुक्तः पीठ-मन्त्र इतीरितः ॥ इति ॥ [हभवि। ५।१४४-५] कर-शोधनं दर्शयति-करयोर् इत्य् आदिना । करयोर् युगलं विधाय मन्त्रात्मकमभ्यानभिराम्यमान-मार्गात् । सकलं विदधीत मन्त्र- वर्णैः परमं ज्योतिर् अनुत्तमं हरेस् तत्

sanātanaḥ: tāraḥ praṇavaḥ | tato hṛdayaṃ nama iti padam | tataś ca bhagavān iti viṣṇur iti ca | sarvānvitaḥ sarva-śabda-yukto bhūtātmā sarva-bhūtātmeti | ete trayaḥ sa-vāsudevā vāsudeva-sahitāḥ pratyekaṃ ṅe 'ntāś caturthy-antāḥ | tataś ca sarvātmanā yutaṃ saṃyogaṃ sarvātma-saṃyogam iti napuṃsakatvam ārṣam | tataś ca yogasyāvadhau ante padmaṃ yoga-padmam iti | tad-ante ṅe-yuktaś caturthy-antaḥ pīṭhātmā | tad-ante ca natiḥ namaḥ-śabdaḥ | evaṃ oṃ namo bhagavate viṣṇave sarva-bhūtātmane vāsudevāya sarvātma-saṃyoga-yoga-padma-pīṭhātmane nama iti siddham | tathā ca śāradā-tilake- namo bhagavate brūyād viṣṇave ca padaṃ vadet | sarva-bhūtātmane vāsudevāyeti vadet tataḥ || sarvātma-saṃyoga-padād yoga-padma-padaṃ punaḥ | pīṭhātmane hṛd-anto 'yaṃ mantras tārādir īritaḥ || iti | sanat-kumāra-kalpe ca- oṃ namaḥ padam ābhāṣya tathā bhagavate-padam | vāsudevāya ity uktvā sarvātmeti padaṃ tathā || saṃyoga-yogety uktvā ca tathā pīṭhātmane padam | vahni-patnī-samāyuktaḥ pīṭha-mantra itīritaḥ || iti || [ha.bha.vi. 5.144-5] kara-śodhanaṃ darśayati-karayor ity ādinā | karayor yugalaṃ vidhāya mantrātmakamabhyānabhirāmyamāna-mārgāt | sakalaṃ vidadhīta mantra- varṇaiḥ paramaṃ jyotir anuttamaṃ hares tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.