Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT] 1.1

तस्मै प्रसिद्धाय । विश्वात्मने सर्वसारत्वेन स्थितत्वात् सर्वेषाम् आत्मभूतायार्थात् परमात्मने नमः । अपरिमितायां तत्सत्तायाम् परिमितस्वसत्तान्यग्भावरूपः प्रह्वीभावः अस्तु । तत्सत्तायाम् एव स्वसत्तां लीनाम् भावयामीति यावत् । तस्मै कस्मै । अवभासात्मा बाह्यान्तरालोकगतनानाविधबाह्यान्तरपदार्थवृन्दविषयज्ञानसारभूतः । यः विश्वात्मा । अवभाति प्रत्यक्षम् एव स्फुरति । यतः प्रत्यक्षं स्फुरन्तः नानाभासाः विचारविषयीकृताः सन्तः अनिर्वाच्यतास्वरूपायाम् परमात्मतायाम् एव विश्राम्यन्ति । ततः नानावभासावभासेन परमात्मैवावभातीति भावः । यः कथम्भूतः । विभुः व्यापकः । कुत्र । मे परिमितप्रमातृतासादनेन चिन्मात्ररूपापरिमितप्रमातृभावाच् च्युतस्यात एव परिच्छिन्नवाचकास्मच्छब्दवाच्यतां गतस्य परिमितप्रमातुः । बहिः बाह्ये । अहन्ताविषयताम् अनीते प्रदेशे इति यावत् । पुनः कुत्र । अन्तश् च अहन्ताविषयतां नीते प्रदेशे च । बहिः किंरूपे । दिवि समस्तसुराधारभूतस्वर्गलोकरूपे । तथा भूमौ समस्तनरादिनानाविधभूताधारभूतभूलोकरूपे । तथा तद्वत् । आकाशे शून्यमात्राधारभूताकाशलोकस्वरूपे । एतेन चतुर्दशभुवनानां ग्रहणं ज्ञेयं । अन्तश् च किंरूपे । दिवि द्योतनमात्रस्वरूपस्वप्नावस्थारूपे । भूमौ स्थूलत्वसादृश्याज् जाग्रदवस्थारूपे । तथा तद्वत् । आकाशे शून्यमात्राधारत्वसादृश्यात् सुषुप्त्यवस्थास्वरूपे । अत्र च परमात्मनः व्यापकत्वं शक्तिप्राधान्येनोपादानतया स्थितत्वात् स्वप्राधान्येन साक्षितया स्थितत्वाच् चेति द्विविधं ज्ञेयम् । एवम् अभीष्टसमु-चितदेवतानमस्कारलक्षणम् मङ्गलं कृत्वा उद्धरिष्यमाणस्यास्य ग्रन्थस्याधिकार्याद्यनुबन्धचतुष्टयं वक्तुकामः स एवोद्धृतिकारः अभिधेयसम्बन्धप्रयोजनान्य् अर्थात् सूचयन् अधिकारिनिरूपणं साक्षात्करोति

tasmai prasiddhāya | viśvātmane sarvasāratvena sthitatvāt sarveṣām ātmabhūtāyārthāt paramātmane namaḥ | aparimitāyāṃ tatsattāyām parimitasvasattānyagbhāvarūpaḥ prahvībhāvaḥ astu | tatsattāyām eva svasattāṃ līnām bhāvayāmīti yāvat | tasmai kasmai | avabhāsātmā bāhyāntarālokagatanānāvidhabāhyāntarapadārthavṛndaviṣayajñānasārabhūtaḥ | yaḥ viśvātmā | avabhāti pratyakṣam eva sphurati | yataḥ pratyakṣaṃ sphurantaḥ nānābhāsāḥ vicāraviṣayīkṛtāḥ santaḥ anirvācyatāsvarūpāyām paramātmatāyām eva viśrāmyanti | tataḥ nānāvabhāsāvabhāsena paramātmaivāvabhātīti bhāvaḥ | yaḥ kathambhūtaḥ | vibhuḥ vyāpakaḥ | kutra | me parimitapramātṛtāsādanena cinmātrarūpāparimitapramātṛbhāvāc cyutasyāta eva paricchinnavācakāsmacchabdavācyatāṃ gatasya parimitapramātuḥ | bahiḥ bāhye | ahantāviṣayatām anīte pradeśe iti yāvat | punaḥ kutra | antaś ca ahantāviṣayatāṃ nīte pradeśe ca | bahiḥ kiṃrūpe | divi samastasurādhārabhūtasvargalokarūpe | tathā bhūmau samastanarādinānāvidhabhūtādhārabhūtabhūlokarūpe | tathā tadvat | ākāśe śūnyamātrādhārabhūtākāśalokasvarūpe | etena caturdaśabhuvanānāṃ grahaṇaṃ jñeyaṃ | antaś ca kiṃrūpe | divi dyotanamātrasvarūpasvapnāvasthārūpe | bhūmau sthūlatvasādṛśyāj jāgradavasthārūpe | tathā tadvat | ākāśe śūnyamātrādhāratvasādṛśyāt suṣuptyavasthāsvarūpe | atra ca paramātmanaḥ vyāpakatvaṃ śaktiprādhānyenopādānatayā sthitatvāt svaprādhānyena sākṣitayā sthitatvāc ceti dvividhaṃ jñeyam | evam abhīṣṭasamu-citadevatānamaskāralakṣaṇam maṅgalaṃ kṛtvā uddhariṣyamāṇasyāsya granthasyādhikāryādyanubandhacatuṣṭayaṃ vaktukāmaḥ sa evoddhṛtikāraḥ abhidheyasambandhaprayojanāny arthāt sūcayan adhikārinirūpaṇaṃ sākṣātkaroti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीभगवत्कृपाकटाक्षपात्रीभूतस्य यस्य पुरुषस्य । अहम्परिमितप्रमातृरूपः अहम् बद्धः स्वात्मभावेन निश्चितदेहोपयोगिभोगजालासक्तचित्तः । अस्मि कथम् इति शेषः । प्रोक्तजालानासक्तचित्तः कथं स्याम् भवे-यम् । इति एवम् । निश्चयः मनसि सततम् अनुसन्धानं । स्यात् । सः पुरुषः । अस्मिन्न् उद्धरिष्यमाणे मोक्षोपायाख्ये ग्रन्थे । अधिकारवान् स्यात् । तस्यैवेदं शास्त्रं विचारणीयम् इत्य् अर्थः । सः कथम्भूतः । नात्यन्तं तज्ज्ञः नात्यन्ततज्ज्ञः । मुक्तिकामत्वेन सम्यग्ज्ञानरहित ४इत्य् अर्थः । सम्यग्ज्ञानी हि मुक्तिम् अपि न काङ्क्षति । काङ्क्षामात्रस्यैव बन्धत्वात् । पुनः कथम्भूतः । नातज्ज्ञः । भोगाकाङ्क्षायाः मुक्तत्वात् । अतज्ज्ञो हि भोगाकाङ्क्षां त्यक्तुं न शक्नोति । अत्यन्ततज्ज्ञे कृतकृत्यत्वात् अस्मिञ् शास्त्रे अनधिकारः । अतज्ज्ञे तु अयोग्यतयेति विभागः । अत्र परमात्मतत्त्वैक्यम् अभिधेयम् । पदे पदे तस्यैवाभिधानात् स्वविषयज्ञानद्वारेण मोक्षाख्यपरमप्रयोजनसाधकत्वाच् च । सर्वशास्त्रेष्व् अभिधेयस्यैव परमप्रयोजनसाधकत्वदर्शनात् । तद्विषयं सम्यग्ज्ञानम् अवान्तरप्रयोजनम् । अन्यथा तत्काङ्क्षिणः अमूर्खस्यावान्तराधिकारित्वं न स्यात् । परमप्रयोजणम् मुक्तिर् । अन्यथा तत्काङ्क्षिणः मुमुक्षोः परमाधिकारित्वं न स्यात् । शास्त्रावान्तरप्रयोजनयोः अभिधेयपरमप्रयोजनयोश् च साध्यसाधनभावः सम्बन्धः । अधिकारी तु स्वकण्ठेनैवोक्त इति सर्वं स्वस्थम्

śrībhagavatkṛpākaṭākṣapātrībhūtasya yasya puruṣasya | ahamparimitapramātṛrūpaḥ aham baddhaḥ svātmabhāvena niścitadehopayogibhogajālāsaktacittaḥ | asmi katham iti śeṣaḥ | proktajālānāsaktacittaḥ kathaṃ syām bhave-yam | iti evam | niścayaḥ manasi satatam anusandhānaṃ | syāt | saḥ puruṣaḥ | asminn uddhariṣyamāṇe mokṣopāyākhye granthe | adhikāravān syāt | tasyaivedaṃ śāstraṃ vicāraṇīyam ity arthaḥ | saḥ kathambhūtaḥ | nātyantaṃ tajjñaḥ nātyantatajjñaḥ | muktikāmatvena samyagjñānarahita 4ity arthaḥ | samyagjñānī hi muktim api na kāṅkṣati | kāṅkṣāmātrasyaiva bandhatvāt | punaḥ kathambhūtaḥ | nātajjñaḥ | bhogākāṅkṣāyāḥ muktatvāt | atajjño hi bhogākāṅkṣāṃ tyaktuṃ na śaknoti | atyantatajjñe kṛtakṛtyatvāt asmiñ śāstre anadhikāraḥ | atajjñe tu ayogyatayeti vibhāgaḥ | atra paramātmatattvaikyam abhidheyam | pade pade tasyaivābhidhānāt svaviṣayajñānadvāreṇa mokṣākhyaparamaprayojanasādhakatvāc ca | sarvaśāstreṣv abhidheyasyaiva paramaprayojanasādhakatvadarśanāt | tadviṣayaṃ samyagjñānam avāntaraprayojanam | anyathā tatkāṅkṣiṇaḥ amūrkhasyāvāntarādhikāritvaṃ na syāt | paramaprayojaṇam muktir | anyathā tatkāṅkṣiṇaḥ mumukṣoḥ paramādhikāritvaṃ na syāt | śāstrāvāntaraprayojanayoḥ abhidheyaparamaprayojanayoś ca sādhyasādhanabhāvaḥ sambandhaḥ | adhikārī tu svakaṇṭhenaivokta iti sarvaṃ svastham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् अधिकार्यादि निरूप्य शास्त्रोद्धारम् आरभते वाल्मीकिर् उवाच इति । वाल्मीकिः वाल्मीकिनामा ऋषिः । उवाच उक्तवान् । श्रीरामम् प्रति इति शेषः । किम् उवाचेत्य् आशङ्कायाम् आह कथोपायान् विचार्यादौ मोक्षोपायान् इमान् अथ । यो विचारयति प्राज्ञो न स भूयो ऽभिजायते कथारूपा उपायाः कथोपायाः । तान् । कथानाम् अपि सम्यग्ज्ञानम् प्रति प्रवर्तकत्वेनोपायत्वं ज्ञेयम् । इमान् वक्ष्यमाणान् । ननु श्रीवाल्मीकिः श्रीरामवृत्तान्तमयं श्रीमहारामायणं श्रीरामम् प्रत्य् एव कथम् उवाचान्यस्यैव ह्य् अन्यवृत्तान्तकथनम् उचितम् इति चेत् । सत्यम् । अद्यकल्पे भवः श्रीवाल्मीकिर् अद्यकल्पे भवं श्रीरामम् प्रति पुरातनकल्पश्रीवाल्मीकिकृतम् पुरातनश्रीरामवृत्तान्तमयं श्रीमहारामायणम् उवाचेति केचिद् अत्र समादधते । किम् अस्माकं व्याख्यामात्रप्रवृत्तानाम् एतद्युक्तत्वायुक्तत्वचिन्तनेन । अस्ति चात्र किम् अपि निगूढम् बीजम् अपि पौरुषम् आदेयम् इत्यादिवक्ष्यमाणश्लोकसूचितम् । तच् च प्रतिभावतां स्वयम् एव गम्यम् । अन्येषां तत्कथनम् अयुक्तम् । इत्य् अलं रहस्योद्घाटनेन

evam adhikāryādi nirūpya śāstroddhāram ārabhate vālmīkir uvāca iti | vālmīkiḥ vālmīkināmā ṛṣiḥ | uvāca uktavān | śrīrāmam prati iti śeṣaḥ | kim uvācety āśaṅkāyām āha kathopāyān vicāryādau mokṣopāyān imān atha | yo vicārayati prājño na sa bhūyo 'bhijāyate kathārūpā upāyāḥ kathopāyāḥ | tān | kathānām api samyagjñānam prati pravartakatvenopāyatvaṃ jñeyam | imān vakṣyamāṇān | nanu śrīvālmīkiḥ śrīrāmavṛttāntamayaṃ śrīmahārāmāyaṇaṃ śrīrāmam praty eva katham uvācānyasyaiva hy anyavṛttāntakathanam ucitam iti cet | satyam | adyakalpe bhavaḥ śrīvālmīkir adyakalpe bhavaṃ śrīrāmam prati purātanakalpaśrīvālmīkikṛtam purātanaśrīrāmavṛttāntamayaṃ śrīmahārāmāyaṇam uvāceti kecid atra samādadhate | kim asmākaṃ vyākhyāmātrapravṛttānām etadyuktatvāyuktatvacintanena | asti cātra kim api nigūḍham bījam api pauruṣam ādeyam ityādivakṣyamāṇaślokasūcitam | tac ca pratibhāvatāṃ svayam eva gamyam | anyeṣāṃ tatkathanam ayuktam | ity alaṃ rahasyodghāṭanena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रामेत्य् आमन्त्रणम् । रामस्यैव प्रतिपाद्यत्वात् । एतान् त्वया अस्मिन् समय एव दृष्टान् । आदौ कृत्वा सम्पाद्य । अस्मै अग्रे स्थिताय । एकाग्रः एतस्य विनयेन एतस्मिंल् लग्नचित्तः । युगलकम्

rāmety āmantraṇam | rāmasyaiva pratipādyatvāt | etān tvayā asmin samaya eva dṛṣṭān | ādau kṛtvā sampādya | asmai agre sthitāya | ekāgraḥ etasya vinayena etasmiṃl lagnacittaḥ | yugalakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदाहृताः कथिताः

udāhṛtāḥ kathitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतभव्येशातीतानागतयोर् ईशातीतानागतज्ञेति यावत् । उदाहर कथय

bhūtabhavyeśātītānāgatayor īśātītānāgatajñeti yāvat | udāhara kathaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युगलकम् । पारम् इति पूर्वार्धेनापि योज्यम् । अम्बुधेर् इति पञ्चमी ब्रह्मवाक्यम् उपसंहरति

yugalakam | pāram iti pūrvārdhenāpi yojyam | ambudher iti pañcamī brahmavākyam upasaṃharati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमे चिन्मात्राख्ये उत्तमे पदे तिष्ठति शुद्धमनोरूपत्वाद् इति परमेष्ठी

parame cinmātrākhye uttame pade tiṣṭhati śuddhamanorūpatvād iti parameṣṭhī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तूर्णं सम्पूजितो देवः सो ऽर्घ्यपाद्यादिना मया । अवोचन् माम् महासत्त्वः सर्वभूतहिते रतः ॥मु १,१।१२॥ [भ्ग् व् २५द्] स्पष्टम्

tūrṇaṃ sampūjito devaḥ so 'rghyapādyādinā mayā / avocan mām mahāsattvaḥ sarvabhūtahite rataḥ //MU 1,1.12// [BhG V 25d] spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आ समाप्तेः समाप्तिपर्यन्तम्

ā samāpteḥ samāptiparyantam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथशब्दः पादपूरणार्थः

athaśabdaḥ pādapūraṇārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम् । ब्रह्मणो वाक्यम् उपसंहरति इत्य् उक्तवान् इति

spaṣṭam | brahmaṇo vākyam upasaṃharati ity uktavān iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुण्याश्रमात् पवित्रात् मदाश्रमात् । तस्मात् तस्मिन् समये गृहीतात् । मुनयो हि नवीनानि नवीनान्य् आश्रमाणि गृह्णन्ति । ब्रह्मा क इव । तरङ्ग इव । यथा वारिणः उद्यतः पूर्वम् उत्थितः तरङ्गः । मुहूर्ताद् अन्तर्धिम् आगच्छति तथेत्य् अर्थः

puṇyāśramāt pavitrāt madāśramāt | tasmāt tasmin samaye gṛhītāt | munayo hi navīnāni navīnāny āśramāṇi gṛhṇanti | brahmā ka iva | taraṅga iva | yathā vāriṇaḥ udyataḥ pūrvam utthitaḥ taraṅgaḥ | muhūrtād antardhim āgacchati tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरद्वाजं कथम्भूतम् । उपलक्षितं कया । स्वच्छया धिया । अन्यथा पृच्छनम् अयुक्तम् एव स्याद् इति भावः

bharadvājaṃ kathambhūtam | upalakṣitaṃ kayā | svacchayā dhiyā | anyathā pṛcchanam ayuktam eva syād iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनघ हे दोषरहित राम

anagha he doṣarahita rāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत्पदाकाङ्क्षाम् पूरयति यथेति

etatpadākāṅkṣām pūrayati yatheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवहृतः व्यवहारं कृतवान् । अपिशब्दः असम्भावनाद्योतकः संसारसङ्कटे इत्य् अनेन सम्बध्यते

vyavahṛtaḥ vyavahāraṃ kṛtavān | apiśabdaḥ asambhāvanādyotakaḥ saṃsārasaṅkaṭe ity anena sambadhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते रामादयः

ete rāmādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मि अहम् । इति पूर्वोक्तप्रकारेण । उक्तः कथितः । विभोः ब्रह्मणः

asmi aham | iti pūrvoktaprakāreṇa | uktaḥ kathitaḥ | vibhoḥ brahmaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलम् अतिशयेन । शृण्व् इति प्रतिज्ञां सम्पादयितुम् प्रस्तावं करोति

alam atiśayena | śṛṇv iti pratijñāṃ sampādayitum prastāvaṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वासंसक्तया समस्तफलासङ्गरहितया

sarvāsaṃsaktayā samastaphalāsaṅgarahitayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न केवलं राम एव किं त्व् अन्ये ऽपीत्य् अभिप्रायेण कथयति लक्ष्मणो भरतश् चैव शत्रुघ्नश् च महामनाः । कौसल्या च सुमित्रा च सीता दशरथस् तथा स्पष्टम्

na kevalaṃ rāma eva kiṃ tv anye 'pīty abhiprāyeṇa kathayati lakṣmaṇo bharataś caiva śatrughnaś ca mahāmanāḥ | kausalyā ca sumitrā ca sītā daśarathas tathā spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतास्थ इति नाम अविरोध इति च । अष्टौ मन्त्रिणः अष्टाव् अमात्यास् । तथेतरे अन्ये ऽप्य् अष्टौ मन्त्रिणः । तेन षोडश मन्त्रिण इति परमार्थः

kṛtāstha iti nāma avirodha iti ca | aṣṭau mantriṇaḥ aṣṭāv amātyās | tathetare anye 'py aṣṭau mantriṇaḥ | tena ṣoḍaśa mantriṇa iti paramārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाप्राप्तानुवर्तिनः । न तु स्वप्रयत्ननिष्ठा इति यावत्

yathāprāptānuvartinaḥ | na tu svaprayatnaniṣṭhā iti yāvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एभिः रामादिभिः

ebhiḥ rāmādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपारः यः संसारसमुद्रः । तत्र पाती पतनशीलः । उदारसत्त्वः उत्कृष्टधैर्ययुक्तः पुरुषः । पराम् उत्कृष्टां । युक्तिं दृश्यात्यन्ताभावज्ञानलक्षणां वक्ष्यमाणां युक्तिं । प्राप्य । शोकम् अपेक्षालक्षणं शोकं । नायाति । तथा दैन्यम् दीनत्वम् । अतृप्तिम् इति यावत् । नैति । प्रत्युत गतज्वरः अपेक्षास्वरूपज्वररहितः । अत एव नित्यतृप्तः तिष्ठतीति शिवम्

apāraḥ yaḥ saṃsārasamudraḥ | tatra pātī patanaśīlaḥ | udārasattvaḥ utkṛṣṭadhairyayuktaḥ puruṣaḥ | parām utkṛṣṭāṃ | yuktiṃ dṛśyātyantābhāvajñānalakṣaṇāṃ vakṣyamāṇāṃ yuktiṃ | prāpya | śokam apekṣālakṣaṇaṃ śokaṃ | nāyāti | tathā dainyam dīnatvam | atṛptim iti yāvat | naiti | pratyuta gatajvaraḥ apekṣāsvarūpajvararahitaḥ | ata eva nityatṛptaḥ tiṣṭhatīti śivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.