Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT] 1.26

अहम् ब्रवीमीति शेषः । हे ताताहम् अन्यच् च ब्रवीमि । किम् ब्रवीषीत्य् अपेक्षायाम् आहातितराम् इति । मनोरमे वा मनोरमे इव । अर्थजातम् पदार्थसमूहः । अत्यन्तविश्रान्तौ हि सत्याम् अन्यार्थविषयाकाङ्क्षा न पुनर् उद्भवेद् इति भावः

aham bravīmīti śeṣaḥ | he tātāham anyac ca bravīmi | kim bravīṣīty apekṣāyām āhātitarām iti | manorame vā manorame iva | arthajātam padārthasamūhaḥ | atyantaviśrāntau hi satyām anyārthaviṣayākāṅkṣā na punar udbhaved iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वयोमृगे यौवनाख्ये मृगे । जर्जरतां वृद्धत्वं । विदूयते सन्तप्यते

vayomṛge yauvanākhye mṛge | jarjaratāṃ vṛddhatvaṃ | vidūyate santapyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहाय त्यक्त्वा । जीवितचञ्चरीके जीविताख्ये भ्रमरे

vihāya tyaktvā | jīvitacañcarīke jīvitākhye bhramare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नूनं निश्चये । नवम् इति क्रियाविशेषणम् । तेन न पौनरुक्त्यम् । आश्चर्यं च पाकं गतायाः लतायाः नवप्रसूनस्य नवम् आतननम्

nūnaṃ niścaye | navam iti kriyāviśeṣaṇam | tena na paunaruktyam | āścaryaṃ ca pākaṃ gatāyāḥ latāyāḥ navaprasūnasya navam ātananam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चभिर् इन्द्रियाख्यैः मकरैः शरीरनौः प्रव्रोड्यते मग्ना सम्पाद्यते इति सम्बन्धः । आलुलितं समन्ताच् चञ्चलम्

pañcabhir indriyākhyaiḥ makaraiḥ śarīranauḥ pravroḍyate magnā sampādyate iti sambandhaḥ | ālulitaṃ samantāc cañcalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामं निश्चये । तृष्णालतानां यत् काननम् । तत्र चरन्तीति तादृशास् । तथा परिभ्रमन्तः परिभ्रमणशीलाः । अमी मनोमृगाः । काममहीरुहेषु काननगतेषु परमकामाख्यवृक्षेषु । गतम् शाखाशतं । अर्थात् अवान्तरकामरूपं शाखाशतं । क्षपयन्ति चालयन्ति । स्वविषयं कुर्वन्तीति यावत् । तथापि फलं नो आप्नुवन्ति

kāmaṃ niścaye | tṛṣṇālatānāṃ yat kānanam | tatra carantīti tādṛśās | tathā paribhramantaḥ paribhramaṇaśīlāḥ | amī manomṛgāḥ | kāmamahīruheṣu kānanagateṣu paramakāmākhyavṛkṣeṣu | gatam śākhāśataṃ | arthāt avāntarakāmarūpaṃ śākhāśataṃ | kṣapayanti cālayanti | svaviṣayaṃ kurvantīti yāvat | tathāpi phalaṃ no āpnuvanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृच्छ्रेषु आपत्सु । स्वाम्येषु सम्पत्सु । अनुत्सिक्तं दर्परहितं सत् । मनः । तेनाभिरामाः

kṛcchreṣu āpatsu | svāmyeṣu sampatsu | anutsiktaṃ darparahitaṃ sat | manaḥ | tenābhirāmāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिलानाम् इयं शैला । सा चासौ भित्तिः शैलभित्तिः । गिरेः शैलभित्तिः गिरिशैलभित्तिस् । तस्याः

śilānām iyaṃ śailā | sā cāsau bhittiḥ śailabhittiḥ | gireḥ śailabhittiḥ giriśailabhittis | tasyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकल्प्यते कल्पनया भाव्यते । रसायनम् । अमृतम् इव । चशब्द इवार्थः । अन्ते परिणामे

prakalpyate kalpanayā bhāvyate | rasāyanam | amṛtam iva | caśabda ivārthaḥ | ante pariṇāme

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कायवयोऽवसाने वृद्धत्वे । भावान् अभिलाषान् । अभितः धर्मेण रिक्तान् अभिधर्मरिक्तान् । अन्तः मनसि

kāyavayo'vasāne vṛddhatve | bhāvān abhilāṣān | abhitaḥ dharmeṇa riktān abhidharmariktān | antaḥ manasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामार्थधर्माणां या आप्तिः । तया कृशान्तराभिः निःसाराभिः । मोक्षार्थं न कश्चित् क्रियां करोतीति भावः

kāmārthadharmāṇāṃ yā āptiḥ | tayā kṛśāntarābhiḥ niḥsārābhiḥ | mokṣārthaṃ na kaścit kriyāṃ karotīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हि निश्चये । विडम्ब्यते वञ्च्यते । क्रियाफलानां च अनवाप्तरूपत्वं क्षणनश्वरत्वेन ज्ञेयम्

hi niścaye | viḍambyate vañcyate | kriyāphalānāṃ ca anavāptarūpatvaṃ kṣaṇanaśvaratvena jñeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायाजनरञ्जनेनेति हेतौ तृतीया । जटानां या जरा । तदन्तम्

jāyājanarañjaneneti hetau tṛtīyā | jaṭānāṃ yā jarā | tadantam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वविवेकहीनाः आत्मविचाररहिताः

svavivekahīnāḥ ātmavicārarahitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुतो ऽपि अनिर्वाच्यात् कस्माच्चिद् वस्तुनः । भावैः पदार्थैः । उपायातम् भावविषयजन्म । यातम् भावविषयसरणम्

kuto 'pi anirvācyāt kasmāccid vastunaḥ | bhāvaiḥ padārthaiḥ | upāyātam bhāvaviṣayajanma | yātam bhāvaviṣayasaraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनैडकैः जनाख्यैः मेषैः । ते हतकर्मबन्धाः कुत्सितकर्मप्रपञ्चाः । क्रियन्ते । ते के । ये प्रतिस्वं स्थिताः ये बलाद् हठेन । पीनताम् एव न तु क्षीनताम् । एत्य आगत्य । ते तव । शरीरबन्धे शरीरबन्धार्थं । ननु भवन्ति निश्चयेन भवन्तीत्य् अर्थः । कर्मवशाद् एव हि पुरुषः देहबन्धम् प्राप्नोति

janaiḍakaiḥ janākhyaiḥ meṣaiḥ | te hatakarmabandhāḥ kutsitakarmaprapañcāḥ | kriyante | te ke | ye pratisvaṃ sthitāḥ ye balād haṭhena | pīnatām eva na tu kṣīnatām | etya āgatya | te tava | śarīrabandhe śarīrabandhārthaṃ | nanu bhavanti niścayena bhavantīty arthaḥ | karmavaśād eva hi puruṣaḥ dehabandham prāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनता जनसमूहः

janatā janasamūhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरन्ति स्ववशीकुर्वन्ति मोहयन्ति च । रक्तच्छदाः रक्तपत्त्राः रक्ताधराश् च । लोललताः लोलशाखाः । लक्षणया लोलभुजाश् च

haranti svavaśīkurvanti mohayanti ca | raktacchadāḥ raktapattrāḥ raktādharāś ca | lolalatāḥ lolaśākhāḥ | lakṣaṇayā lolabhujāś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्केतः गन्तव्यो देशः । यथा यात्रायाम् मार्गे जना अन्योऽन्यं रात्रौ मिलित्वा प्रभाते समानं गन्तव्यं देशं गच्छन्ति । तथा संसारे ऽपि पुत्रादिभिः मिलित्वा मृत्वा परलोकाख्यं देशं गच्छन्ति । अतस् तेषु भावबन्धनं न युक्तम् इति भावः

saṅketaḥ gantavyo deśaḥ | yathā yātrāyām mārge janā anyo'nyaṃ rātrau militvā prabhāte samānaṃ gantavyaṃ deśaṃ gacchanti | tathā saṃsāre 'pi putrādibhiḥ militvā mṛtvā paralokākhyaṃ deśaṃ gacchanti | atas teṣu bhāvabandhanaṃ na yuktam iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिस्नेहः रागाधिक्यं तैलाधिक्यं च । स निबन्धनं कारणं यासां । ताः । तादृशीषु चलाचलासु अतिचञ्चलासु । अतात्त्विकीषु असत्यासु

atisnehaḥ rāgādhikyaṃ tailādhikyaṃ ca | sa nibandhanaṃ kāraṇaṃ yāsāṃ | tāḥ | tādṛśīṣu calācalāsu aticañcalāsu | atāttvikīṣu asatyāsu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यन्तम् भ्रम्यमाणा चक्रिकापि असावधानस्य जनस्य बुद्धौ स्थिरताप्रत्ययम् आदधाति । अत्यन्तवैराग्याविष्टत्वात् कुशब्दप्रयोगः

atyantam bhramyamāṇā cakrikāpi asāvadhānasya janasya buddhau sthiratāpratyayam ādadhāti | atyantavairāgyāviṣṭatvāt kuśabdaprayogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जर्जरत्वे नाशौन्मुख्ये । जनस्याश्वासना जनकर्तृकम् आश्वासनम्

jarjaratve nāśaunmukhye | janasyāśvāsanā janakartṛkam āśvāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र दैववशात् पुनः पुनः उपेत्य उपागत्य । स्वदेहभारेण शाखोपशाखभारेण । कृतः अपकारो यस्य । सः तरुः कुठारैः जनेन लूयते । हि निश्चये । तत्र तस्मिन् संसारे । आश्वासने कः प्रसङ्गः का युक्तता भवति । उपेत्येत्य् अस्य कृतेत्य् अनेन सहैककर्तृत्वम् बृहद्भयाय एव भवतीति भावः

yatra daivavaśāt punaḥ punaḥ upetya upāgatya | svadehabhāreṇa śākhopaśākhabhāreṇa | kṛtaḥ apakāro yasya | saḥ taruḥ kuṭhāraiḥ janena lūyate | hi niścaye | tatra tasmin saṃsāre | āśvāsane kaḥ prasaṅgaḥ kā yuktatā bhavati | upetyety asya kṛtety anena sahaikakartṛtvam bṛhadbhayāya eva bhavatīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिशयेन दोषे वृत्तिर् यस्य । सः । तस्य

atiśayena doṣe vṛttir yasya | saḥ | tasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माया कपटः

māyā kapaṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्पौघानां कलने गणने । क्रियमाणे इति शेषः । क्रियमाणे सति विरिञ्चा अपि ब्रह्माणः अपि । कल्पाभिधानक्षणजीविनः भवन्ति । फलितम् आहात इति । कलाः कल्पादिरूपाः । ताभिह् शालिनि

kalpaughānāṃ kalane gaṇane | kriyamāṇe iti śeṣaḥ | kriyamāṇe sati viriñcā api brahmāṇaḥ api | kalpābhidhānakṣaṇajīvinaḥ bhavanti | phalitam āhāta iti | kalāḥ kalpādirūpāḥ | tābhih śālini

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पौरुषे पुरुषकारे । बद्धाः भावाः येषां । ते

pauruṣe puruṣakāre | baddhāḥ bhāvāḥ yeṣāṃ | te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेतनया अनुविद्धः व्याप्तः । नभःस्थः पयोनिबद्धः जलावष्टब्धः । अणुचयः परमाणुसमूहः । पदार्थलक्ष्म्याः पृथग्विभागेन पदार्थलक्ष्मीसम्बन्धिना पृथक् विभागेन । आलोक्यते । उक्तविशेषणाः परमाणव एव नानार्थभावेन दृश्यन्ते इति यावत् । एतज् जगद् अस्ति । इतरत् अन्यत् । किञ्चिज् जगन् नास्ति । पदार्थनानाभावस्यैव जगत्त्वात् । अतश् चात्र किं रम्यत्वं किं वारम्यत्वम् इति भावः

cetanayā anuviddhaḥ vyāptaḥ | nabhaḥsthaḥ payonibaddhaḥ jalāvaṣṭabdhaḥ | aṇucayaḥ paramāṇusamūhaḥ | padārthalakṣmyāḥ pṛthagvibhāgena padārthalakṣmīsambandhinā pṛthak vibhāgena | ālokyate | uktaviśeṣaṇāḥ paramāṇava eva nānārthabhāvena dṛśyante iti yāvat | etaj jagad asti | itarat anyat | kiñcij jagan nāsti | padārthanānābhāvasyaiva jagattvāt | ataś cātra kiṃ ramyatvaṃ kiṃ vāramyatvam iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह संसारे । मनस्विलोके इति निर्धारणे । तेषाम् अपि मनस्विनाम् मध्ये संसारे चित्तानन्दकरी केषाम् अपि चमत्कृतिर् नास्तीति पिण्डार्थः

iha saṃsāre | manasviloke iti nirdhāraṇe | teṣām api manasvinām madhye saṃsāre cittānandakarī keṣām api camatkṛtir nāstīti piṇḍārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्यास्मिन् वैराग्यसमये । कल्पनायाः संसारकल्पनायाः । उदारवृत्तान्तमयी कथा अध्यात्मशास्त्रकथा । अलोभलवाहतानां लोभरहितानाम् अस्माकम् इत्य् अर्थः । एतदनुभवे तु का कथेत्य् एवशब्दाभिप्रायः

adyāsmin vairāgyasamaye | kalpanāyāḥ saṃsārakalpanāyāḥ | udāravṛttāntamayī kathā adhyātmaśāstrakathā | alobhalavāhatānāṃ lobharahitānām asmākam ity arthaḥ | etadanubhave tu kā kathety evaśabdābhiprāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वभ्रद्रुमाः कथम्भूताः । अवान्तरे न तु विश्रान्तिस्थाने । न्यस्तानि स्थापितानि । निरर्थकानि अन्येषाम् उपयोगित्वाभावेन अर्थशून्यानि । अंसच्छायालतापत्त्रफलप्रसूनानि यैः । ते । अद्यतनाः नराः कथम्भूताः । शरीरे एव स्वशरीरार्थम् एव । न तु परोपकारार्थं । क्षतसम्पदः । अंसशब्दो ऽत्र लक्षणया द्रुमस्कन्दवाचकः । अन्यत् स्वयम् अभ्यूहम्

śvabhradrumāḥ kathambhūtāḥ | avāntare na tu viśrāntisthāne | nyastāni sthāpitāni | nirarthakāni anyeṣām upayogitvābhāvena arthaśūnyāni | aṃsacchāyālatāpattraphalaprasūnāni yaiḥ | te | adyatanāḥ narāḥ kathambhūtāḥ | śarīre eva svaśarīrārtham eva | na tu paropakārārthaṃ | kṣatasampadaḥ | aṃsaśabdo 'tra lakṣaṇayā drumaskandavācakaḥ | anyat svayam abhyūham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशान्तरालेषु दशामध्येषु

daśāntarāleṣu daśāmadhyeṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धातुः दैवस्य । दिवसम् प्रति प्रतिदिवसं । अवलुलिताः चाञ्चल्यं नीताः । अखिलाः मानवाः यैः । तानि । शठस्येति धातारम् प्रति कोपातिशयं सूचयति

dhātuḥ daivasya | divasam prati pratidivasaṃ | avalulitāḥ cāñcalyaṃ nītāḥ | akhilāḥ mānavāḥ yaiḥ | tāni | śaṭhasyeti dhātāram prati kopātiśayaṃ sūcayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामासक्तः स्वप्नयोजनमात्रपरः । आवेदनम् प्रकटीकरणम् । इति शिवम्

kāmāsaktaḥ svapnayojanamātraparaḥ | āvedanam prakaṭīkaraṇam | iti śivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.