Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·1·1.6
इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां वैराग्यप्रकरणे पञ्चमः सर्गः ॥ १,५ ॥ तच् छ्रुत्वा राजसिंहस्य वाक्यम् अद्भुतविस्तरम् । हृष्टरोमा महातेजा विश्वामित्रो ऽभ्यभाषत ॥मु १,६।१॥ [राम् इ १८, १] स्पष्टम्
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe pañcamaḥ sargaḥ || 1,5 || tac chrutvā rājasiṃhasya vākyam adbhutavistaram / hṛṣṭaromā mahātejā viśvāmitro 'bhyabhāṣata //MU 1,6.1// [Rām I 18, 1] spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदृशं राजशार्दूल तवैवैतन् महीतले । महावंशप्रसूतस्य वसिष्ठवशवर्तिनः ॥मु १,६।२॥ [राम् इ १८, २] तवैव न त्व् अन्यस्येत्य् अर्थः
sadṛśaṃ rājaśārdūla tavaivaitan mahītale / mahāvaṃśaprasūtasya vasiṣṭhavaśavartinaḥ //MU 1,6.2// [Rām I 18, 2] tavaiva na tv anyasyety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् तु मे हृद्गतं वाक्यं तस्य कार्यविनिर्णयम् । कुरु त्वं राजशार्दूल धर्मं समनुपालय ॥मु १,६।३॥ [राम् इ १८, ३] तुशब्दः वाक्यवाच्यस्य कार्यस्यातिकष्टं सम्पादनीयतां द्योतयति । तस्य कार्यनिर्णयम् हृद्गतवाक्यवाच्यकार्यनिर्णयम् इत्य् अर्थः । ननु किमर्थं करोमीत्य् । अत्राह धर्मम् इति । तवानेन धर्मपालनम् भविष्यतीति भावः
yat tu me hṛdgataṃ vākyaṃ tasya kāryavinirṇayam / kuru tvaṃ rājaśārdūla dharmaṃ samanupālaya //MU 1,6.3// [Rām I 18, 3] tuśabdaḥ vākyavācyasya kāryasyātikaṣṭaṃ sampādanīyatāṃ dyotayati | tasya kāryanirṇayam hṛdgatavākyavācyakāryanirṇayam ity arthaḥ | nanu kimarthaṃ karomīty | atrāha dharmam iti | tavānena dharmapālanam bhaviṣyatīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृद्गतं वाक्यम् प्रकटीकरोति अहं नियमम् आतिष्ठे सिद्ध्यर्थम् पुरुषर्षभ । तस्य विघ्नकरा घोरा राक्षसा मम संस्थिताः ॥मु १,६।४॥ [राम् इ १८, ४] आतिष्ठे आश्रयामि
hṛdgataṃ vākyam prakaṭīkaroti ahaṃ niyamam ātiṣṭhe siddhyartham puruṣarṣabha / tasya vighnakarā ghorā rākṣasā mama saṃsthitāḥ //MU 1,6.4// [Rām I 18, 4] ātiṣṭhe āśrayāmi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यजे पूजयामि
yaje pūjayāmi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहुशो विहिते तस्मिन् मम राक्षसनायकाः । अकिरंस् ते महीं यागे मांसेन रुधिरेण च ॥मु १,६।६॥ [राम् इ १८, ५ (*५६२)] स्पष्टम्
bahuśo vihite tasmin mama rākṣasanāyakāḥ / akiraṃs te mahīṃ yāge māṃsena rudhireṇa ca //MU 1,6.6// [Rām I 18, 5 (*562)] spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवधूते तथाभूते तस्मिन् यागकदम्बके । कृतश्रमो निरुत्साहस् तस्माद् देशाद् अपागमम् ॥मु १,६।७॥ [राम् इ १८, ६] अपागमम् अपगतः
avadhūte tathābhūte tasmin yāgakadambake / kṛtaśramo nirutsāhas tasmād deśād apāgamam //MU 1,6.7// [Rām I 18, 6] apāgamam apagataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च मे क्रोधम् उत्स्रष्टुम् बुद्धिर् भवति पार्थिव । तथाभूतं हि तत् कर्म न शापस् तस्य विद्यते ॥मु १,६।८॥ [राम् इ १८, ७] शापदानेन स यज्ञः नश्यतीति भावः
na ca me krodham utsraṣṭum buddhir bhavati pārthiva / tathābhūtaṃ hi tat karma na śāpas tasya vidyate //MU 1,6.8// [Rām I 18, 7] śāpadānena sa yajñaḥ naśyatīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे राजन् । अतः मम तस्मिन् महाक्रतौ ईदृशी क्षमा भवति । अतः अहम् महाफलम् तं क्रतुं । त्वत्प्रसादात् प्रापयेयम् प्राप्नुयाम् । प्रापयेयम् इति स्वार्थे णिच् आर्षः
he rājan | ataḥ mama tasmin mahākratau īdṛśī kṣamā bhavati | ataḥ aham mahāphalam taṃ kratuṃ | tvatprasādāt prāpayeyam prāpnuyām | prāpayeyam iti svārthe ṇic ārṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु ततः किम् इत्य् । अत्राह तम् पुत्रं राजशार्दूल रामं सत्यपराक्रमम् । काकपक्षधरं शूरं ज्येष्ठम् मे दातुम् अर्हसि ॥मु १,६।१२॥ [राम् इ १८, ८] तेनैव रक्षापरपर्यायं त्राणम् मे भविष्यतीति भावः
nanu tataḥ kim ity | atrāha tam putraṃ rājaśārdūla rāmaṃ satyaparākramam / kākapakṣadharaṃ śūraṃ jyeṣṭham me dātum arhasi //MU 1,6.12// [Rām I 18, 8] tenaiva rakṣāparaparyāyaṃ trāṇam me bhaviṣyatīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु कथं शिशुरूपो ऽसौ राक्षसेभ्यस् तव मखं रक्षिष्यतीत्य् । अत्राह शक्तो ह्य् एष मया गुप्तो दिव्येन स्वेन तेजसा । राक्षसा ये ऽपकर्तारस् तेषाम् मूर्धविनिग्रहे ॥मु १,६।१३॥ [राम् इ १८, ९] स्पष्टम्
nanu kathaṃ śiśurūpo 'sau rākṣasebhyas tava makhaṃ rakṣiṣyatīty | atrāha śakto hy eṣa mayā gupto divyena svena tejasā / rākṣasā ye 'pakartāras teṣām mūrdhavinigrahe //MU 1,6.13// [Rām I 18, 9] spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रेयश् चास्मिन् करिष्यामि बहुरूपम् अनन्तकम् । त्रयाणाम् अपि लोकानां येन पूज्यो भविष्यति ॥मु १,६।१४॥ [राम् इ १८, १०] स्पष्टम्
śreyaś cāsmin kariṣyāmi bahurūpam anantakam / trayāṇām api lokānāṃ yena pūjyo bhaviṣyati //MU 1,6.14// [Rām I 18, 10] spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु कथम् असौ तादृशानां राक्षसानाम् पुरः स्थातुं शक्नोतीत्य् । अत्राह न च तेन समासाद्य स्थातुं शक्ता निशाचराः । [राम् इ १८, ११अब्] क्रुद्धं केसरिणं दृष्ट्वा रणे वन इवैणकाः तेन इति द्वितीयास्थाने तृतीया आर्षी
nanu katham asau tādṛśānāṃ rākṣasānām puraḥ sthātuṃ śaknotīty | atrāha na ca tena samāsādya sthātuṃ śaktā niśācarāḥ | [Rām I 18, 11ab] kruddhaṃ kesariṇaṃ dṛṣṭvā raṇe vana ivaiṇakāḥ tena iti dvitīyāsthāne tṛtīyā ārṣī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां च नान्यः काकुत्स्थाद् योद्धुम् उत्सहते पुमान् । [राम् इ १८, ११च्द्] ऋते केसरिणः क्रुद्धान् मत्तानां करिणाम् इव स्पष्टम्
teṣāṃ ca nānyaḥ kākutsthād yoddhum utsahate pumān | [Rām I 18, 11cd] ṛte kesariṇaḥ kruddhān mattānāṃ kariṇām iva spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीर्योत्सिक्ता हि ते पापाः कालकूटोपमा रणे । [राम् इ १८, १२अब्] खरदूषणयोर् भृत्याः कृतान्ताः कुपिता इव स्पष्टम्
vīryotsiktā hi te pāpāḥ kālakūṭopamā raṇe | [Rām I 18, 12ab] kharadūṣaṇayor bhṛtyāḥ kṛtāntāḥ kupitā iva spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रामस्य राजशार्दूल सहिष्यन्ते न सायकान् । [राम् इ १८, १२च्द्] अनारतागता धारा जलदस्येव पांसवः स्पष्टम्
rāmasya rājaśārdūla sahiṣyante na sāyakān | [Rām I 18, 12cd] anāratāgatā dhārā jaladasyeva pāṃsavaḥ spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च पुत्रगतं स्नेहं कर्तुम् अर्हसि पार्थिव । [राम् इ १८, १३अब्] न तद् अस्ति जगत्य् अस्मिन् यन् न देयम् महात्मनः स्पष्टम्
na ca putragataṃ snehaṃ kartum arhasi pārthiva | [Rām I 18, 13ab] na tad asti jagaty asmin yan na deyam mahātmanaḥ spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हन्त नूनं विजानामि हतांस् तान् विद्धि राक्षसान् । [राम् इ १८, १३च्द्] न ह्य् अस्मदादयः प्राज्ञाः सन्दिग्धे सम्प्रवृत्तयः हन्त हर्षे । नूनं निश्चये । अहं तान् राक्षसान् हतान् जानामि । त्वम् अपि विद्धि । ननु कथम् अहं त्वत्कथनमात्रेण जानामीत्य् । अत्राह न हीति । सं सम्यक् । प्रवृत्तिः । येषां । ते तादृशाः
hanta nūnaṃ vijānāmi hatāṃs tān viddhi rākṣasān | [Rām I 18, 13cd] na hy asmadādayaḥ prājñāḥ sandigdhe sampravṛttayaḥ hanta harṣe | nūnaṃ niścaye | ahaṃ tān rākṣasān hatān jānāmi | tvam api viddhi | nanu katham ahaṃ tvatkathanamātreṇa jānāmīty | atrāha na hīti | saṃ samyak | pravṛttiḥ | yeṣāṃ | te tādṛśāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं वेद्मि महात्मानं रामं राजीवलोचनम् । वसिष्ठश् च महातेजा ये चान्ये दीर्घदर्शिनः ॥मु १,६।२१॥ [राम् इ १८, १४] स्पष्टम्
ahaṃ vedmi mahātmānaṃ rāmaṃ rājīvalocanam / vasiṣṭhaś ca mahātejā ye cānye dīrghadarśinaḥ //MU 1,6.21// [Rām I 18, 14] spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि धर्मो महत्त्वं च यशस् ते मनसि स्थितम् । तन् मह्यं स्वम् अभिप्रेतम् आत्मजं दातुम् अर्हसि ॥मु १,६।२२॥ [राम् इ १८, १५] मनसि स्थितं काङ्क्षितम् । अभिप्रेतम् प्रोक्तं कार्यार्थम् इष्टम्
yadi dharmo mahattvaṃ ca yaśas te manasi sthitam / tan mahyaṃ svam abhipretam ātmajaṃ dātum arhasi //MU 1,6.22// [Rām I 18, 15] manasi sthitaṃ kāṅkṣitam | abhipretam proktaṃ kāryārtham iṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशरात्रश् च मे यज्ञो यस्मिन् रामेण राक्षसाः । [राम् इ १८, १७च्द्] हन्तव्या विघ्नकर्तारो मम यज्ञस्य वैरिणः स्पष्टम्
daśarātraś ca me yajño yasmin rāmeṇa rākṣasāḥ | [Rām I 18, 17cd] hantavyā vighnakartāro mama yajñasya vairiṇaḥ spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्राभ्यनुज्ञां काकुत्स्थ ददताम् तव मन्त्रिणः । वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे तेन रामं विसर्जय ॥मु १,६।२४॥ [राम् इ १८, १६] स्पष्टम्
atrābhyanujñāṃ kākutstha dadatām tava mantriṇaḥ / vasiṣṭhapramukhāḥ sarve tena rāmaṃ visarjaya //MU 1,6.24// [Rām I 18, 16] spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नात्येति कालः कालज्ञ यथायम् मम राघव । तथा कुरुष्व भद्रं ते मा च शोके मनः कृथाः ॥मु १,६।२५॥ [राम् इ १८, १८] अत्येति गच्छति
nātyeti kālaḥ kālajña yathāyam mama rāghava / tathā kuruṣva bhadraṃ te mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ //MU 1,6.25// [Rām I 18, 18] atyeti gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकालतः अकाले
akālataḥ akāle
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् एवम् उक्त्वा धर्मात्मा धर्मार्थसहितं वचः । विरराम महातेजा विश्वामित्रो मुनीश्वरः ॥मु १,६।२७॥ [राम् इ १८, १९] स्पष्टम्
ity evam uktvā dharmātmā dharmārthasahitaṃ vacaḥ / virarāma mahātejā viśvāmitro munīśvaraḥ //MU 1,6.27// [Rām I 18, 19] spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाप्रभावो महानुभावयुक्तः । स दशरथः । मुनिवरस्य विश्वामित्रस्य । वचः श्रुत्वा तूष्णीम् अतिष्ट्ःअत् । नो किञ्चिद् अप्य् उक्तवान् इत्य् अर्थः । इदं तूष्णीम् आसनम् । उपपन्नं युक्तम् । भवति । यतः धीमान् बुद्धियुक्तः । युक्तियुक्तकथनेन विना वक्तुं कथयितुं तोषं नैति । न कथयतीत्य् अर्थः । लोकश् च लोकस् तु । अपूरितमनोऽभिलषितः वक्तुं तोषं नैति । अतः युक्तिरहितं विश्वामित्रस्य वाक्यं श्रुत्वा दशरथः तुष्णीम् अभूद् इति भावः । इति शिवम्
mahāprabhāvo mahānubhāvayuktaḥ | sa daśarathaḥ | munivarasya viśvāmitrasya | vacaḥ śrutvā tūṣṇīm atiṣṭḥat | no kiñcid apy uktavān ity arthaḥ | idaṃ tūṣṇīm āsanam | upapannaṃ yuktam | bhavati | yataḥ dhīmān buddhiyuktaḥ | yuktiyuktakathanena vinā vaktuṃ kathayituṃ toṣaṃ naiti | na kathayatīty arthaḥ | lokaś ca lokas tu | apūritamano'bhilaṣitaḥ vaktuṃ toṣaṃ naiti | ataḥ yuktirahitaṃ viśvāmitrasya vākyaṃ śrutvā daśarathaḥ tuṣṇīm abhūd iti bhāvaḥ | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.