Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·2·2.20
पुरुषः आदौ आर्यसंगमयुक्त्या साधुसंगाख्येनोपायेन । बुद्धिं वृद्धिं विवेकक्षमत्वं नयेत् । ततः बुद्ध्यासाधितैः महापुरुषलक्षणैः महापुरुषता भवेत्
puruṣaḥ ādau āryasaṃgamayuktyā sādhusaṃgākhyenopāyena | buddhiṃ vṛddhiṃ vivekakṣamatvaṃ nayet | tataḥ buddhyāsādhitaiḥ mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ mahāpuruṣatā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्ध्या विवृद्धयेति वा पाठः । आर्यसंगमयुक्त्या विवृद्धया बुद्ध्या इत्य् अर्थः । अन्यथा बुद्धिवृद्ध्यभावे कथं परगुणग्रहणसामर्थ्यं स्यात्
buddhyā vivṛddhayeti vā pāṭhaḥ | āryasaṃgamayuktyā vivṛddhayā buddhyā ity arthaḥ | anyathā buddhivṛddhyabhāve kathaṃ paraguṇagrahaṇasāmarthyaṃ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः सम्यग्ज्ञानम् एवार्यसंगमयुक्त्या प्रथमं साध्यम् इति भावः
ataḥ samyagjñānam evāryasaṃgamayuktyā prathamaṃ sādhyam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानात् कथम्भूतात् । सत्पुरुषक्रमात् । न त्व् असत्पुरुषक्रमात् । क्रमः परिपाटी । आदिशब्देन दमादीनां ग्रहणम् । वृष्टेर् इति पञ्चमी
jñānāt kathambhūtāt | satpuruṣakramāt | na tv asatpuruṣakramāt | kramaḥ paripāṭī | ādiśabdena damādīnāṃ grahaṇam | vṛṣṭer iti pañcamī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तमम् परमात्मविषयत्वेन सर्वेभ्यो ज्ञानेभ्यः श्रेष्ठम्
uttamam paramātmaviṣayatvena sarvebhyo jñānebhyaḥ śreṣṭham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः ज्ञानाच् छमादयः । शमादिभ्यो ज्ञानं । यथा अब्देभ्यो मेघेभ्यः सरः । सरसः मेघा इति पिण्डार्थः
ataḥ jñānāc chamādayaḥ | śamādibhyo jñānaṃ | yathā abdebhyo meghebhyaḥ saraḥ | sarasaḥ meghā iti piṇḍārthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्पुरुषाचारात् शमादेर् इत्य् अर्थः
satpuruṣācārāt śamāder ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा कमलरक्षिण्या गोपिकया कर्त्र्या । वितता चासौ तारा चेति तादृश्या गीत्या करणभूतया । खगानां यः उत्सादः धान्याद् अपासनं । तेन सहितः गीतानन्दः प्रसाध्यते । न हि तस्याः तत्र यत्नो ऽस्ति । गीतिमात्रेणैव गीतानन्दखगोत्सादयोः सिद्धत्वात् । मृगाणां हि अयं स्वभाव एष यत् गीतिं श्रुत्वा भक्ष्यम् अपि त्यजन्तीति । तथा कर्त्रा नाहं कर्तेति निश्चयात् कर्तृत्वलेपरहितेन कर्तृरूपिणा कर्तृवद् भासमानेनेति यावत् । पुरुषेण कर्त्रा । ज्ञानसत्पुरुषेहाभ्यां ज्ञानशमादिभ्यां करणाभ्यां । अयत्नेन यत्नरहितम् एव । पदम् शुद्धचिन्मात्राख्यम् उत्तमं पदं । समासाद्यते प्राप्यते । ज्ञानं शमादिकं चेत्य् एतन्मात्रकम् एवात्रोपायः । नान्यत् किंचिद् इति भावः । पुरुषेण कथम्भूतेन । निरिच्छेन ज्ञानशमादिपूर्णतया पदप्राप्ताव् अपीच्छारहितेन । अन्यथेच्छारूपस्य क्षोभस्य स्थितत्वात् पूर्णता न स्याद् इति भावः
yathā kamalarakṣiṇyā gopikayā kartryā | vitatā cāsau tārā ceti tādṛśyā gītyā karaṇabhūtayā | khagānāṃ yaḥ utsādaḥ dhānyād apāsanaṃ | tena sahitaḥ gītānandaḥ prasādhyate | na hi tasyāḥ tatra yatno 'sti | gītimātreṇaiva gītānandakhagotsādayoḥ siddhatvāt | mṛgāṇāṃ hi ayaṃ svabhāva eṣa yat gītiṃ śrutvā bhakṣyam api tyajantīti | tathā kartrā nāhaṃ karteti niścayāt kartṛtvaleparahitena kartṛrūpiṇā kartṛvad bhāsamāneneti yāvat | puruṣeṇa kartrā | jñānasatpuruṣehābhyāṃ jñānaśamādibhyāṃ karaṇābhyāṃ | ayatnena yatnarahitam eva | padam śuddhacinmātrākhyam uttamaṃ padaṃ | samāsādyate prāpyate | jñānaṃ śamādikaṃ cety etanmātrakam evātropāyaḥ | nānyat kiṃcid iti bhāvaḥ | puruṣeṇa kathambhūtena | niricchena jñānaśamādipūrṇatayā padaprāptāv apīcchārahitena | anyathecchārūpasya kṣobhasya sthitatvāt pūrṇatā na syād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रोक्तः एतद्युक्तस्यैव वक्ष्यमाणे ज्ञानक्रमे ऽधिकारित्वाद् इति भावः । नन्व् अधुना किं करोषीत्य् अपेक्षायाम् आह । तथोपदिश्यत इति । तथा सदाचारक्रमवत् । ज्ञानक्रमः ब्रह्मोपदिष्टा स्वात्मज्ञानपरिपाटी
proktaḥ etadyuktasyaiva vakṣyamāṇe jñānakrame 'dhikāritvād iti bhāvaḥ | nanv adhunā kiṃ karoṣīty apekṣāyām āha | tathopadiśyata iti | tathā sadācārakramavat | jñānakramaḥ brahmopadiṣṭā svātmajñānaparipāṭī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाह्यदृष्टीन् संमुखीकर्तुम् इति आयुष्यम् इति च इदं मुमुक्षुव्यवहाराख्यं प्रकरणम् । पुरुषार्थफलप्रदम् मोक्षदम् । तज्ज्ञात् कथम्भूतात् । आप्तः सम्यङ् निश्चितः । आत्मशास्त्राणाम् अध्यात्मशास्त्राणाम् । अर्थः येन । तस्मात्
bāhyadṛṣṭīn saṃmukhīkartum iti āyuṣyam iti ca idaṃ mumukṣuvyavahārākhyaṃ prakaraṇam | puruṣārthaphalapradam mokṣadam | tajjñāt kathambhūtāt | āptaḥ samyaṅ niścitaḥ | ātmaśāstrāṇām adhyātmaśāstrāṇām | arthaḥ yena | tasmāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वम् एतच् छ्रुत्वा । सिद्धात् बुद्धिनैर्मल्यात् । बलात् अयत्नम् एव । सत्पदं यास्यसि । अत्रोत्तरार्धेन दृष्टान्तम् आह । यथेति । कतकम् जलशुद्धिकारी द्रव्यविशेषः
tvam etac chrutvā | siddhāt buddhinairmalyāt | balāt ayatnam eva | satpadaṃ yāsyasi | atrottarārdhena dṛṣṭāntam āha | yatheti | katakam jalaśuddhikārī dravyaviśeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे मुने मुनिकर्मान्वितत्वात् मुनिरूपश्रीराम । हि यस्मात् । विदितवेद्यं मनः विवशम् एव परं पदं याति । अतो विदितवेद्यत्वकारिणः एतच्छास्त्रश्रवणात् सत्पदप्राप्तिर् युक्तैवेति भावः । ननु विदितवेद्यम् अपि मनः यदि कदाचिद् विदितवेद्यतां जहाति तदा किं कार्यम् । इत्य् अत्राह । यद् इति । मनसा यत् उत्तमं न त्व् अधरं भोगरूपं वस्तु । अवबुद्धं सम्यङ् निश्चितम् । तत् मनः । तदवबोधदशां तस्योत्तमस्य वस्तुनः । यो ऽवबोधः तस्य दशां । हि निश्चयेन । न जहाति । विदितवेद्यो हि कदाचिद् अपि विदितवेद्यतां न जहातीति तात्पर्यम् । इति शिवं शिवं शिवम् इति
he mune munikarmānvitatvāt munirūpaśrīrāma | hi yasmāt | viditavedyaṃ manaḥ vivaśam eva paraṃ padaṃ yāti | ato viditavedyatvakāriṇaḥ etacchāstraśravaṇāt satpadaprāptir yuktaiveti bhāvaḥ | nanu viditavedyam api manaḥ yadi kadācid viditavedyatāṃ jahāti tadā kiṃ kāryam | ity atrāha | yad iti | manasā yat uttamaṃ na tv adharaṃ bhogarūpaṃ vastu | avabuddhaṃ samyaṅ niścitam | tat manaḥ | tadavabodhadaśāṃ tasyottamasya vastunaḥ | yo 'vabodhaḥ tasya daśāṃ | hi niścayena | na jahāti | viditavedyo hi kadācid api viditavedyatāṃ na jahātīti tātparyam | iti śivaṃ śivaṃ śivam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.