Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·2·2.9
हे भगवन् । ब्रह्मन् वसिष्ठ । कथंभूत । सर्वधर्मज्ञ । त्वम् वद । यत् दैवम् लोके एवम् प्रतिष्ठाम् प्रसिद्धिम् । आगतं । तत् पण्डितैः किंरूपं कथ्यते । न हि असिद्धं वस्तु प्रसिद्धिम् आयाति इति भावः
he bhagavan | brahman vasiṣṭha | kathaṃbhūta | sarvadharmajña | tvam vada | yat daivam loke evam pratiṣṭhām prasiddhim | āgataṃ | tat paṇḍitaiḥ kiṃrūpaṃ kathyate | na hi asiddhaṃ vastu prasiddhim āyāti iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे राघव । पौरुषं सर्वकार्याणां कर्तृ भवति । इतरत् अन्यत् दैवादि । कर्तृ न भवति । न केवलं कर्त्र् एव । किं तु फलभोक्तृ च भवति । स्वाविष्टपुरुषद्वारेणेति भावः । दैवं तत्र कारणं न भवति । अतो दैवं नास्तीति भावः
he rāghava | pauruṣaṃ sarvakāryāṇāṃ kartṛ bhavati | itarat anyat daivādi | kartṛ na bhavati | na kevalaṃ kartr eva | kiṃ tu phalabhoktṛ ca bhavati | svāviṣṭapuruṣadvāreṇeti bhāvaḥ | daivaṃ tatra kāraṇaṃ na bhavati | ato daivaṃ nāstīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईदृशी दैवम् एव सर्वं करोतीत्य् एवंरूपा । न च कल्पनायाः सत्यत्वम् इति भावः
īdṛśī daivam eva sarvaṃ karotīty evaṃrūpā | na ca kalpanāyāḥ satyatvam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पण्डितैः फलशालिनां फलभाजां । पौरुषेण शुभाशुभेन पौरुषेण । सिद्धस्य फलस्य शुभा अशुभा वा संपत्तिः दैवशब्देन कथ्यते । अज्ञव्यवहारार्थम् इति शेषः
paṇḍitaiḥ phalaśālināṃ phalabhājāṃ | pauruṣeṇa śubhāśubhena pauruṣeṇa | siddhasya phalasya śubhā aśubhā vā saṃpattiḥ daivaśabdena kathyate | ajñavyavahārārtham iti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पण्डितैः पौरुषे उपरता निष्ठां गता । इष्टानिष्टस्य वस्तुनः इष्टा अनिष्टा वा प्राप्तिः दैवशब्देन कथ्यते । अपिशब्दः पादपूरणार्थः
paṇḍitaiḥ pauruṣe uparatā niṣṭhāṃ gatā | iṣṭāniṣṭasya vastunaḥ iṣṭā aniṣṭā vā prāptiḥ daivaśabdena kathyate | apiśabdaḥ pādapūraṇārthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भावी भवनशीलः । पुरुषार्थः पौरुषम् एकं साधनं यस्य । तादृशः । लोकसंघाते लोकसमूहे
bhāvī bhavanaśīlaḥ | puruṣārthaḥ pauruṣam ekaṃ sādhanaṃ yasya | tādṛśaḥ | lokasaṃghāte lokasamūhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हि यस्मादर्थे । आकाशकल्पम् आकाशवद् अत्यन्ततुच्छम् । न हि वन्ध्यासुतः कस्यचित् किंचित् करोति न करोति वेति भावः । द्वितीयो हिशब्दः निश्चये
hi yasmādarthe | ākāśakalpam ākāśavad atyantatuccham | na hi vandhyāsutaḥ kasyacit kiṃcit karoti na karoti veti bhāvaḥ | dvitīyo hiśabdaḥ niścaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषार्थस्य सिद्धस्य शुभाशुभफलोदये इदम् इत्थं स्थितम् इति योक्तिस् तद् दैवम् उच्यते उक्तेः स्वरूपं कथयति । इदम् इत्थं स्थितम् इतीति । सिद्धम् संपन्नम्
puruṣārthasya siddhasya śubhāśubhaphalodaye idam itthaṃ sthitam iti yoktis tad daivam ucyate ukteḥ svarūpaṃ kathayati | idam itthaṃ sthitam itīti | siddham saṃpannam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्थं कर्मफलसाधनरूपा । कर्मफलस्यावाप्तौ प्राप्तौ । उक्तिमात्रम् एव दैवम् इति भावः
itthaṃ karmaphalasādhanarūpā | karmaphalasyāvāptau prāptau | uktimātram eva daivam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आश्वासनामात्रवचः कथंभूतं । एवम् । इति यः अर्थः । तस्य वाचकम् नियमवाचकम् इत्य् अर्थः
āśvāsanāmātravacaḥ kathaṃbhūtaṃ | evam | iti yaḥ arthaḥ | tasya vācakam niyamavācakam ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राक् पित्रन्तर्गतबीजतावस्थायाम् । अपमृष्टम् नाशितम्
prāk pitrantargatabījatāvasthāyām | apamṛṣṭam nāśitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वम् पित्रन्तर्गतबीजतावस्थायाम् । भूरिशः भूरिप्रकारेण । वर्तमाना या वासना शुभाशुभा वा भावना । मग्ना । बीजे इति शेषः भवति । सा एवेयं नॄणां कर्मभावेन कर्मरूपेण । परिणतिं रूपान्तरं । गता । तदनुरूपम् एव सर्वे कर्म कुर्वन्तीति भावः
pūrvam pitrantargatabījatāvasthāyām | bhūriśaḥ bhūriprakāreṇa | vartamānā yā vāsanā śubhāśubhā vā bhāvanā | magnā | bīje iti śeṣaḥ bhavati | sā eveyaṃ nṝṇāṃ karmabhāvena karmarūpeṇa | pariṇatiṃ rūpāntaraṃ | gatā | tadanurūpam eva sarve karma kurvantīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यभावः अन्यवासना
anyabhāvaḥ anyavāsanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रामगस्य च ग्रामगमनवासना स्फुटा एवान्यथा न यायात्
grāmagasya ca grāmagamanavāsanā sphuṭā evānyathā na yāyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इह इहलोकपरलोकतया द्विरूपे संसारे । पुरा पित्रन्तर्गतबीजतावस्थायाम् । कर्मकरणं चात्र पितृद्वारेणैव ज्ञेयम्
iha ihalokaparalokatayā dvirūpe saṃsāre | purā pitrantargatabījatāvasthāyām | karmakaraṇaṃ cātra pitṛdvāreṇaiva jñeyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् अनेन प्रकारेण । स्वकर्माणि प्राक् कृतानि निजकर्माणि । दैवं भवति । प्रौढा वासना कर्म भवति । तदनुसारेणैव तस्य प्रकृतत्वात् । वासना मनसः अन्या न भवति । हि निश्चये । मनः पुरुषः भवति । अतः दैवस्य पुरुषाद् व्यतिरिक्ता सत्ता नास्तीति भावः
evam anena prakāreṇa | svakarmāṇi prāk kṛtāni nijakarmāṇi | daivaṃ bhavati | prauḍhā vāsanā karma bhavati | tadanusāreṇaiva tasya prakṛtatvāt | vāsanā manasaḥ anyā na bhavati | hi niścaye | manaḥ puruṣaḥ bhavati | ataḥ daivasya puruṣād vyatiriktā sattā nāstīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मेत्य् अत्र यच्छब्दाध्याहारः । यत् कर्म । तत् मनो भवति
karmety atra yacchabdādhyāhāraḥ | yat karma | tat mano bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुंनिश्चयस्य पुंरूपस्य निश्चयस्य । पुरुषस्येति यावत्
puṃniścayasya puṃrūpasya niścayasya | puruṣasyeti yāvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवंनामा मन इत्यादिनामयुक्तः
evaṃnāmā mana ityādināmayuktaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सः पुरुषकारः । शुभदो जीवन्मुक्ताख्यशुभफलप्रदः । ते इत्य् उपलक्षणम् । तेन सर्वेषां शुभफलप्रदः भवतु इत्य् अर्थः
saḥ puruṣakāraḥ | śubhado jīvanmuktākhyaśubhaphalapradaḥ | te ity upalakṣaṇam | tena sarveṣāṃ śubhaphalapradaḥ bhavatu ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः पौरुषं किंचिद् अपि नास्तीति भावः
ataḥ pauruṣaṃ kiṃcid api nāstīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हि निश्चये । अत एव पूर्वोक्तात् कारणाद् एव । पौरुषेण कथंभूतेन । स्वप्रयत्नोपनीतेन । राहोः शिर इतिवद् अयं प्रयोगः
hi niścaye | ata eva pūrvoktāt kāraṇād eva | pauruṣeṇa kathaṃbhūtena | svaprayatnopanītena | rāhoḥ śira itivad ayaṃ prayogaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासनाव्यूहः वासनासमूहः । अथ वा पक्षान्तरे । द्वयोः मध्ये । एकतरः शुभः अशुभो वा अस्ति
vāsanāvyūhaḥ vāsanāsamūhaḥ | atha vā pakṣāntare | dvayoḥ madhye | ekataraḥ śubhaḥ aśubho vā asti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नीयसे स्वानुसारेण कर्म कार्यसे । पदम् मोक्षाख्यं स्थानं
nīyase svānusāreṇa karma kāryase | padam mokṣākhyaṃ sthānaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशुभो भावः अशुभा वासना । बलात् हठात्
aśubho bhāvaḥ aśubhā vāsanā | balāt haṭhāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे प्राज्ञ । अस्मिञ् श्लोके वक्ष्यमाणे उपदेशे योग्यत्वम् । चेतनामात्रः असि त्वम् । जडः देहः नासि । तद् एव चेतनामात्रम् एव सन् । त्वम् अन्येन हेतुकर्तृभूतेन कृत्वा । चेत् यदि । चेतसि चितिक्रियां प्रति कर्तृत्वं भजसि । तत् तदा । त्वम् न विद्यसे नासि । तस्यैव सत्त्वात् । न हि द्वयोः सत्ता युक्ता व्यर्थत्वात्
he prājña | asmiñ śloke vakṣyamāṇe upadeśe yogyatvam | cetanāmātraḥ asi tvam | jaḍaḥ dehaḥ nāsi | tad eva cetanāmātram eva san | tvam anyena hetukartṛbhūtena kṛtvā | cet yadi | cetasi citikriyāṃ prati kartṛtvaṃ bhajasi | tat tadā | tvam na vidyase nāsi | tasyaiva sattvāt | na hi dvayoḥ sattā yuktā vyarthatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यः त्वाम् चेत् चेतयति चितिक्रियाकर्तृत्वम् प्रेरयति । तत् तदा । त्वयि असति पूर्वोक्तयुक्त्या सत्ताम् अभजति सति । स इति कम् इमम् किंरूपम् । इदन्तास्पन्दं त्वां । चेतयेत् चितिक्रियाकर्तृत्वं प्रति प्रेरयेत् । न ह्य् असतः प्रेरणं युक्तम् इति भावः । अतः अन्यः कश्चित् प्रेर्यः कल्पनीयः । सो ऽपि त्वत्समानयोगक्षेम एवेति कुत्रापि प्रेर्यतया विश्रान्तिर् न स्याद् । अतः त्वम् एव प्रेर्यप्रेरकभावेन स्थितो ऽसीत्य् अभिप्रायेणोपसंहारं करोति । तस्माद् इति । तस्मात् ततो हेतोः । अनवस्था प्रेर्यानवस्थितिः । वास्तवी परमार्थभूता । न भवति । तवैव प्रेर्यप्रेरकत्वाभ्यां स्थितत्वात् । अतो न कश्चित् तवान्यः प्रेरकः अस्तीति भावः
anyaḥ tvām cet cetayati citikriyākartṛtvam prerayati | tat tadā | tvayi asati pūrvoktayuktyā sattām abhajati sati | sa iti kam imam kiṃrūpam | idantāspandaṃ tvāṃ | cetayet citikriyākartṛtvaṃ prati prerayet | na hy asataḥ preraṇaṃ yuktam iti bhāvaḥ | ataḥ anyaḥ kaścit preryaḥ kalpanīyaḥ | so 'pi tvatsamānayogakṣema eveti kutrāpi preryatayā viśrāntir na syād | ataḥ tvam eva preryaprerakabhāvena sthito 'sīty abhiprāyeṇopasaṃhāraṃ karoti | tasmād iti | tasmāt tato hetoḥ | anavasthā preryānavasthitiḥ | vāstavī paramārthabhūtā | na bhavati | tavaiva preryaprerakatvābhyāṃ sthitatvāt | ato na kaścit tavānyaḥ prerakaḥ astīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योजनीया प्रवर्तनीया । भोगत्यागपरामर्शाख्यं शुभानुसन्धानम् एव सततं कार्यम् इति भावः
yojanīyā pravartanīyā | bhogatyāgaparāmarśākhyaṃ śubhānusandhānam eva satataṃ kāryam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समाविष्टम् संलीनम् । अवतारयेत् नयेत्
samāviṣṭam saṃlīnam | avatārayet nayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशुभात् भोगार्जनपरामर्शरूपात् अशुभानुसन्धानात् । तस्माद् अपि शुभाद् अपि । पालयेद् अशुभात् रक्षेत्
aśubhāt bhogārjanaparāmarśarūpāt aśubhānusandhānāt | tasmād api śubhād api | pālayed aśubhāt rakṣet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समता सर्वम् इदं ब्रह्मेत्य् एवंरूपा बुद्धिः । तया यत् सान्त्वनम् समाश्वासनं तेन । न द्राग् इति न झटिति । एतस्यार्थं स्वकण्ठेन कथयति । शनैः शनैर् इति सम्यग्विचारेण । न तु प्राणरोधनादिरूपेण हठेनेत्य् अर्थः
samatā sarvam idaṃ brahmety evaṃrūpā buddhiḥ | tayā yat sāntvanam samāśvāsanaṃ tena | na drāg iti na jhaṭiti | etasyārthaṃ svakaṇṭhena kathayati | śanaiḥ śanair iti samyagvicāreṇa | na tu prāṇarodhanādirūpeṇa haṭhenety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्य । मदुपदेशेनेति शेषः
adya | madupadeśeneti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्यासस्य समस्तस्याभ्यासस्य
abhyāsasya samastasyābhyāsasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदानीम् अस्मिन् जन्मनि । उपाहर आनय
idānīm asmin janmani | upāhara ānaya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासनाराहित्यमात्रस्यैव परमे पदे यतत्वात् इति भावः
vāsanārāhityamātrasyaiva parame pade yatatvāt iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्यां वासनावृद्धौ संदिग्धायाम् किम् अभ्यासाद् वर्धते न वेति सन्देहविषयायाम् अपि सत्यां । त्वं भृशं शुभम् एव समाहर अभ्यासविषयीकुरु । यतः शुभात् कश्चन दोषो न भवति
asyāṃ vāsanāvṛddhau saṃdigdhāyām kim abhyāsād vardhate na veti sandehaviṣayāyām api satyāṃ | tvaṃ bhṛśaṃ śubham eva samāhara abhyāsaviṣayīkuru | yataḥ śubhāt kaścana doṣo na bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोके संसारे । पुरुषेणेति शेषः
loke saṃsāre | puruṣeṇeti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतये जीवन्मुक्ताख्यसंपत्प्राप्तये
bhūtaye jīvanmuktākhyasaṃpatprāptaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अव्युत्पन्नमनाः ज्ञानरहितः । अत एवाज्ञाततत्पदः अज्ञातब्रह्माख्योत्कृष्टस्थानः । निर्णीतम् तत्पदनिर्णयम् । भावे क्तप्रयोगे निर्णीतम् इति सिद्धम्
avyutpannamanāḥ jñānarahitaḥ | ata evājñātatatpadaḥ ajñātabrahmākhyotkṛṣṭasthānaḥ | nirṇītam tatpadanirṇayam | bhāve ktaprayoge nirṇītam iti siddham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कषायपाकेन लक्षणया परकोटिप्राप्त्या । भावनौघः निर्णयरूपः वासनासमूहः । निराधिना शुभवासनाख्यचित्तपीडारहितेन
kaṣāyapākena lakṣaṇayā parakoṭiprāptyā | bhāvanaughaḥ nirṇayarūpaḥ vāsanāsamūhaḥ | nirādhinā śubhavāsanākhyacittapīḍārahitena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वं । यत् अतिसुभगम् अत एवार्यसेवितम् भवति । तच् छुभं पौरुषम् । मनोज्ञभावा शुभवासना या मतिः । तया करणभूतया । अनुसृत्य सततानुष्ठानविषयतां नीत्वा । अविशोकं दुःखरहितं । पदं जीवन्मुक्तिरूपं स्थानं । अधिगमय प्राप्नुहि । आर्षः स्वार्थे णिच् । तद् अनु कालान्तरे । तद् अपि जीवन्मुक्तिपदम् अपि अवमुच्य । साधु सम्यक् । तिष्ठ विदेहमुक्तौ स्थिरीभवेत्य् अर्थः । इति शिवम्
tvaṃ | yat atisubhagam ata evāryasevitam bhavati | tac chubhaṃ pauruṣam | manojñabhāvā śubhavāsanā yā matiḥ | tayā karaṇabhūtayā | anusṛtya satatānuṣṭhānaviṣayatāṃ nītvā | aviśokaṃ duḥkharahitaṃ | padaṃ jīvanmuktirūpaṃ sthānaṃ | adhigamaya prāpnuhi | ārṣaḥ svārthe ṇic | tad anu kālāntare | tad api jīvanmuktipadam api avamucya | sādhu samyak | tiṣṭha videhamuktau sthirībhavety arthaḥ | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.