तत् कचनं । किञ्चित् लेशेन । चेत्यताम् इव गच्छति परमार्थतो न गच्छतीतीवशब्दोपादानम् । कथं । स्वयं स्वेनैव । न तु परप्रेरणया । परस्य तत्राभावात् । कस्मिन् । आत्मनि स्फुरणाख्यचेतकस्वभावे खरूपे । तद्व्यतिरेकेण तदा कस्याप्य् अभावात् । तत् किं । यत् कचनं स्फुरणम् । अहम् इति परामर्श इति यावत् । अजस्रं सन्ततं । स्वभावतः स्वभावेनैव । भवति । कस्य । तस्य सर्वेष्व् अहम् इति भासमानत्वेन प्रसिद्धस्यानन्तप्रकाशात्मरूपस्यानन्तः अपरिच्छिन्नः । यः प्रकाशः तदात्मा । तदेकमयः स्वभावः स्वरूपं यस्य । सः । तस्यानन्तप्रकाशरूपस्येति यावत् । आततचिन्मणेः । आततः सर्वत्र व्याप्तः यः चिन्मणिः । तस्य । कथम्भूतं कचनं । सत्तामात्रात्म सत्तामात्रस्वरूपं । स्फुरत्तारूपे कचन एव सत्ताव्यवहारात् । अयं भावः । शुद्ध मानत्वं च चिद्विषयत्वं । तच् च चित्सम्बन्धः । चिताथाचिद्रूपस्य सम्बन्धो न युज्यते विरुद्धत्वात् । न हि तेजस्तमसोः सम्बन्धः क्वापि दृष्टः । चितश् च शान्तत्वम् उक्तन्यायेन चेत्यासम्भवेनैव सिद्धम् इति
tat kacanaṃ | kiñcit leśena | cetyatām iva gacchati paramārthato na gacchatītīvaśabdopādānam | kathaṃ | svayaṃ svenaiva | na tu parapreraṇayā | parasya tatrābhāvāt | kasmin | ātmani sphuraṇākhyacetakasvabhāve kharūpe | tadvyatirekeṇa tadā kasyāpy abhāvāt | tat kiṃ | yat kacanaṃ sphuraṇam | aham iti parāmarśa iti yāvat | ajasraṃ santataṃ | svabhāvataḥ svabhāvenaiva | bhavati | kasya | tasya sarveṣv aham iti bhāsamānatvena prasiddhasyānantaprakāśātmarūpasyānantaḥ aparicchinnaḥ | yaḥ prakāśaḥ tadātmā | tadekamayaḥ svabhāvaḥ svarūpaṃ yasya | saḥ | tasyānantaprakāśarūpasyeti yāvat | ātatacinmaṇeḥ | ātataḥ sarvatra vyāptaḥ yaḥ cinmaṇiḥ | tasya | kathambhūtaṃ kacanaṃ | sattāmātrātma sattāmātrasvarūpaṃ | sphurattārūpe kacana eva sattāvyavahārāt | ayaṃ bhāvaḥ | śuddha mānatvaṃ ca cidviṣayatvaṃ | tac ca citsambandhaḥ | citāthācidrūpasya sambandho na yujyate viruddhatvāt | na hi tejastamasoḥ sambandhaḥ kvāpi dṛṣṭaḥ | citaś ca śāntatvam uktanyāyena cetyāsambhavenaiva siddham iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्थं जगद्रूपतया । स्वच्छं चेत्यमलरहितं । आत्मना स्वयम् । आत्मनि भित्तिभूते स्वस्वरूपे । आत्म सर्वात्मभूतं । ब्रह्मैव कचति भाति । कुतः । चित्त्वात् चिद्भावात् । चेत्यरूपजगत्तयाभाने चित्त्वम् एव तस्य न स्याद् इति भावः । अत्र दृष्टान्तम् आह द्रवत्वाद् इति । यथा सलिलं द्रवत्वात् आत्मनि सलिलाख्ये स्वरूपे । आवर्तरूपेण स्फुरत् भवति । तथेत्य् अर्थः
itthaṃ jagadrūpatayā | svacchaṃ cetyamalarahitaṃ | ātmanā svayam | ātmani bhittibhūte svasvarūpe | ātma sarvātmabhūtaṃ | brahmaiva kacati bhāti | kutaḥ | cittvāt cidbhāvāt | cetyarūpajagattayābhāne cittvam eva tasya na syād iti bhāvaḥ | atra dṛṣṭāntam āha dravatvād iti | yathā salilaṃ dravatvāt ātmani salilākhye svarūpe | āvartarūpeṇa sphurat bhavati | tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं जगत् । असद् एव भाति विलसति । अस्माभिः सद् इव सद्वत् । इह परात्मस्वरूपे । ऽनुभूयते । ऽन्ते संहारे । असद् एव विनश्यति । अत्र दृष्टान्तम् आह स्वप्न इति
idaṃ jagat | asad eva bhāti vilasati | asmābhiḥ sad iva sadvat | iha parātmasvarūpe | 'nubhūyate | 'nte saṃhāre | asad eva vinaśyati | atra dṛṣṭāntam āha svapna iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वा इदं जगत् । सदैवाजस्वरूपत्वात् जन्मरहितचिन्मात्रस्वरूपत्वात् । अनामयम् पूर्वोक्ताधारत्वाधेयत्वादिरोगरहितं भवति । न त्व् अभावयुक्तम् । तदभावश् च तदाक्रान्तबुद्धीन् सत्यं तद्रूपम् अपश्यतः प्रत्य् एवोक्तः । कथम्भूतम् इदं । अखण्डितं पूर्णस्वरूपं । अनाद्यन्तं आद्यन्तरहितम् । ज्ञातमात्राम्बरोदरम् । ज्ञातमात्रम् एव । न तु मुद्गरादिप्रहारैः नाशितं सत् । अम्बरोदरम् सम्यग्ज्ञानेनालोचितं हि जगत् अम्बरोदरम् एव भवति
atha vā idaṃ jagat | sadaivājasvarūpatvāt janmarahitacinmātrasvarūpatvāt | anāmayam pūrvoktādhāratvādheyatvādirogarahitaṃ bhavati | na tv abhāvayuktam | tadabhāvaś ca tadākrāntabuddhīn satyaṃ tadrūpam apaśyataḥ praty evoktaḥ | kathambhūtam idaṃ | akhaṇḍitaṃ pūrṇasvarūpaṃ | anādyantaṃ ādyantarahitam | jñātamātrāmbarodaram | jñātamātram eva | na tu mudgarādiprahāraiḥ nāśitaṃ sat | ambarodaram samyagjñānenālocitaṃ hi jagat ambarodaram eva bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रथमः आद्यः । प्रजेशः ब्रह्मा । परमे सर्वोत्तीर्णे । आकाशे चिदाकाशे । नित्यं सदा । स्वयं स्वेनैव । कचति स्फुरति । तथा च पूर्वोक्ता सर्वा प्रक्रिया सर्गारम्भं विना अतुष्टमनसः प्रत्य् एवेति भावः । कथम्भूतः । शून्यतया शून्यभावेन । समानः शुद्धत्वेन तत्समानः । न तु तद्रूपः जडत्वापत्तेः । हि निश्चये । सः प्रजेशः । आतिवाहिकवपुः सूक्ष्मशरीरमयः । भवति । न तु भूतरूपः । तु विशेषे । सः स्थूलपृथ्व्यादिभूतरूपी न भवति । तेन तदभूतरूपिताख्येन हेतुना । पृथ्व्यादि सत् नास्ति । ननु प्रजेशस्यापृथ्व्यादिरूपतया कथं न पृथ्व्यादि सत् अस्तीत्य् । अत्राह यदेति । यत इत्य् अस्यार्थे । यतः जातम् उत्पन्नं । नास्ति । शुद्धमनोरूपस्य प्रजेशस्य तद्रूपताग्रहणेन पृथ्व्यादेर् जातत्वं स्यान् । न तु पूर्वन्यायेन प्रजेशस्य तद्रूपताग्रहणं सम्भवत्य् । अतः पृथ्व्यादेर् अपि जातत्वं न सम्भवतीति भावः । इति शिवम्
prathamaḥ ādyaḥ | prajeśaḥ brahmā | parame sarvottīrṇe | ākāśe cidākāśe | nityaṃ sadā | svayaṃ svenaiva | kacati sphurati | tathā ca pūrvoktā sarvā prakriyā sargārambhaṃ vinā atuṣṭamanasaḥ praty eveti bhāvaḥ | kathambhūtaḥ | śūnyatayā śūnyabhāvena | samānaḥ śuddhatvena tatsamānaḥ | na tu tadrūpaḥ jaḍatvāpatteḥ | hi niścaye | saḥ prajeśaḥ | ātivāhikavapuḥ sūkṣmaśarīramayaḥ | bhavati | na tu bhūtarūpaḥ | tu viśeṣe | saḥ sthūlapṛthvyādibhūtarūpī na bhavati | tena tadabhūtarūpitākhyena hetunā | pṛthvyādi sat nāsti | nanu prajeśasyāpṛthvyādirūpatayā kathaṃ na pṛthvyādi sat astīty | atrāha yadeti | yata ity asyārthe | yataḥ jātam utpannaṃ | nāsti | śuddhamanorūpasya prajeśasya tadrūpatāgrahaṇena pṛthvyāder jātatvaṃ syān | na tu pūrvanyāyena prajeśasya tadrūpatāgrahaṇaṃ sambhavaty | ataḥ pṛthvyāder api jātatvaṃ na sambhavatīti bhāvaḥ | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.