Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·3·3.8
एतत् दृश्यासत्यत्वम् । ननु किमर्थम् अत्र युक्तिं पृच्छसीत्य् । अत्राह न्यायेति । यतः एतस्मिन् न्याये । न्यायेन अनुभूते सति । ज्ञेयम् नावशिष्यते । युक्तिश्रवणेन सर्वस्य ज्ञातत्वात्
etat dṛśyāsatyatvam | nanu kimartham atra yuktiṃ pṛcchasīty | atrāha nyāyeti | yataḥ etasmin nyāye | nyāyena anubhūte sati | jñeyam nāvaśiṣyate | yuktiśravaṇena sarvasya jñātatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आरूढा बुद्धौ सत्यतया स्फुरिता । जगतश् च मिथ्याज्ञानरूपत्वं शुक्तिरजतवज् ज्ञेयम् । युक्तश् च विषूचिकायाः मन्त्रेण नाशः
ārūḍhā buddhau satyatayā sphuritā | jagataś ca mithyājñānarūpatvaṃ śuktirajatavaj jñeyam | yuktaś ca viṣūcikāyāḥ mantreṇa nāśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वक्ष्यमाणोपदेशश्रवणं प्रति श्रीरामं दृढीकरोति वदाम्य् आख्यायिका राम या इमा बोधसिद्धये । ताश् चेच् छृणोषि तत् साधो मुक्त एवासि बुद्धिमान् ॥मु ३,८।३॥आख्यायिकाः उपदेशकारीणि आख्यानानि । बोधसिद्धये दृश्यात्यन्ताभावज्ञानसिद्धये । मुक्तः दृश्येनास्पृष्टः
vakṣyamāṇopadeśaśravaṇaṃ prati śrīrāmaṃ dṛḍhīkaroti vadāmy ākhyāyikā rāma yā imā bodhasiddhaye / tāś cec chṛṇoṣi tat sādho mukta evāsi buddhimān //MU 3,8.3//ākhyāyikāḥ upadeśakārīṇi ākhyānāni | bodhasiddhaye dṛśyātyantābhāvajñānasiddhaye | muktaḥ dṛśyenāspṛṣṭaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वं नो चेत् शृणोषि । अथ वा उद्वेगशीलत्वात् अर्धाद् उत्थाय गच्छसि । तत् तदा । तिर्यग्धर्मिणः पशुतुल्यस्य । ते । किञ्चिद् अपि न सेत्स्यति
tvaṃ no cet śṛṇoṣi | atha vā udvegaśīlatvāt ardhād utthāya gacchasi | tat tadā | tiryagdharmiṇaḥ paśutulyasya | te | kiñcid api na setsyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः पुरुषः । यम् अर्थम् यत् वस्तु । प्रार्थयते प्रार्थनाविषयं करोति । तथा तदनुकल्पेन । न त्व् अन्यथा । यतते । सः अवश्यं तत् आप्नोति । चेत् यदि । श्रान्तः न निवर्तते
yaḥ puruṣaḥ | yam artham yat vastu | prārthayate prārthanāviṣayaṃ karoti | tathā tadanukalpena | na tv anyathā | yatate | saḥ avaśyaṃ tat āpnoti | cet yadi | śrāntaḥ na nivartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरतिशयप्रतिभावत्त्वे दिनैः । अन्यथा मासैर् । इति विभागः
niratiśayapratibhāvattve dinaiḥ | anyathā māsair | iti vibhāgaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मज्ञानप्रबोधाय आत्मज्ञानाविर्भावार्थम् । न शोच्यते दृश्यासक्तिरूपं शोचनं नानुभूयते
ātmajñānaprabodhāya ātmajñānāvirbhāvārtham | na śocyate dṛśyāsaktirūpaṃ śocanaṃ nānubhūyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मज्ञानं प्रधानं वाच्यतया सारभूतं येषां । ते । तादृशानाम् । इदं रामायणाभिधम् अयम् महारामायणाख्यः इतिहासः । ननु श्रीवाल्मीकिना स्वेनोपनिबद्धे श्रीमहारामायणे श्रीरामवृत्तान्तकथनप्रसङ्गतः श्रीरामं प्रति श्रीवसिष्ठेन कृतः उपदेशः निबद्धः यः केनापि दयालुना अस्माच् छ्रीमहारामायणाद् उद्धृतः तत् कथम् उपदेशकालानन्तरभाविनः श्रीमहारामायणस्य श्रीवसिष्ठेन इदम् इत्य् अनेन परामर्शः कृतः । अनेन हि श्रीमहारामायणस्य श्रीवसिष्ठकृतत्वं द्योतते इति चेत् । आरम्भे एवास्माभिः अयं निर्णयः कृतः । किं पुनः पुनः पृच्छसि । यतः तत्र प्रतिभावतां स्वयम् अस्यार्थस्यावबोधकत्वं उक्तम् । तद्रहितानां त्व् अनधिकारः उक्तः । इति प्रतिभाम् एव पृच्छ । यदि न प्रतिभा अस्ति तदानधिकारित्वान् मौनम् एव कार्यम् इत्य् अलं प्रपञ्चेन
ātmajñānaṃ pradhānaṃ vācyatayā sārabhūtaṃ yeṣāṃ | te | tādṛśānām | idaṃ rāmāyaṇābhidham ayam mahārāmāyaṇākhyaḥ itihāsaḥ | nanu śrīvālmīkinā svenopanibaddhe śrīmahārāmāyaṇe śrīrāmavṛttāntakathanaprasaṅgataḥ śrīrāmaṃ prati śrīvasiṣṭhena kṛtaḥ upadeśaḥ nibaddhaḥ yaḥ kenāpi dayālunā asmāc chrīmahārāmāyaṇād uddhṛtaḥ tat katham upadeśakālānantarabhāvinaḥ śrīmahārāmāyaṇasya śrīvasiṣṭhena idam ity anena parāmarśaḥ kṛtaḥ | anena hi śrīmahārāmāyaṇasya śrīvasiṣṭhakṛtatvaṃ dyotate iti cet | ārambhe evāsmābhiḥ ayaṃ nirṇayaḥ kṛtaḥ | kiṃ punaḥ punaḥ pṛcchasi | yataḥ tatra pratibhāvatāṃ svayam asyārthasyāvabodhakatvaṃ uktam | tadrahitānāṃ tv anadhikāraḥ uktaḥ | iti pratibhām eva pṛccha | yadi na pratibhā asti tadānadhikāritvān maunam eva kāryam ity alaṃ prapañcena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मात् रामायणाख्यात्
asmāt rāmāyaṇākhyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाङ्मये शास्त्रे
vāṅmaye śāstre
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थितम् एव न तु मुद्गरादिप्रहारैः नाशं नीतम् । अत्र दृष्टान्तम् आह यथेति । भावना सत्यताभावना । एवकारः पादपूरणार्थः । अयं भावः । यथा स्वप्ने जाग्रदवस्थायां असत्यतया परिज्ञाते सति । तत्रानुभूतैः भावाभावैः हर्षामर्षौ न ज्ञायेते । अन्यथा हि जाग्रत्य् अनुभूतैर् अतीतैर् अपि भावाभावैर् इव तत्रत्यैः भावाभावैः हर्षामर्षोत्पादः स्यात् । तथा महारामायणविचारणेन दृश्ये असत्यतया ज्ञाते सति दृश्यविषयैः भावाभावैः हर्षामर्षौ न ज्ञायेते इति
sthitam eva na tu mudgarādiprahāraiḥ nāśaṃ nītam | atra dṛṣṭāntam āha yatheti | bhāvanā satyatābhāvanā | evakāraḥ pādapūraṇārthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ | yathā svapne jāgradavasthāyāṃ asatyatayā parijñāte sati | tatrānubhūtaiḥ bhāvābhāvaiḥ harṣāmarṣau na jñāyete | anyathā hi jāgraty anubhūtair atītair api bhāvābhāvair iva tatratyaiḥ bhāvābhāvaiḥ harṣāmarṣotpādaḥ syāt | tathā mahārāmāyaṇavicāraṇena dṛśye asatyatayā jñāte sati dṛśyaviṣayaiḥ bhāvābhāvaiḥ harṣāmarṣau na jñāyete iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् इह अस्मिन् रामायणे । अस्ति सामस्त्येन विद्यते । तत् अन्यत्र अन्यशास्त्रेषु । अस्ति व्यस्तत्वेन भवतीत्य् अर्थः । यत् इह नास्ति तत् क्वचित् कुत्रापि शास्त्रे । नास्ति । अतः बुधाः समस्तशास्त्रसारज्ञाः । इदम् एतत् श्रीमहारामायणं । समस्तविज्ञानशास्त्रकोशं सकलाध्यात्मशास्त्रभाण्डागारं । विदुः जानन्ति
yat iha asmin rāmāyaṇe | asti sāmastyena vidyate | tat anyatra anyaśāstreṣu | asti vyastatvena bhavatīty arthaḥ | yat iha nāsti tat kvacit kutrāpi śāstre | nāsti | ataḥ budhāḥ samastaśāstrasārajñāḥ | idam etat śrīmahārāmāyaṇaṃ | samastavijñānaśāstrakośaṃ sakalādhyātmaśāstrabhāṇḍāgāraṃ | viduḥ jānanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बालस्यापि मूर्खस्यापीत्य् अर्थः । पण्डितस्य तु का कथेति भावः
bālasyāpi mūrkhasyāpīty arthaḥ | paṇḍitasya tu kā katheti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभव्याय आसुरस्वभावयुक्ताय । ज्ञानवाङ्मयम् ज्ञानवाक्यनिर्भरम्
abhavyāya āsurasvabhāvayuktāya | jñānavāṅmayam jñānavākyanirbharam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयम् एव अयत्नम् एव
svayam eva ayatnam eva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत् मदुक्तं वस्तु । ननु यद्य् एतच्छ्रवणे प्रवृत्तस्य किञ्चित् प्रत्यवायादि स्यात् तदा किं कार्यम् इत्य् । अत्राह इदम् इति । वरशापवत् वरशापयुक्तम् । मन्त्रवद् इति शेषः
etat maduktaṃ vastu | nanu yady etacchravaṇe pravṛttasya kiñcit pratyavāyādi syāt tadā kiṃ kāryam ity | atrāha idam iti | varaśāpavat varaśāpayuktam | mantravad iti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते तव । इदं दृश्यस्वरूपं । संसृतिदुःखम् जन्माख्यं दुःखं । स्वात्मविचारमहाकथया । स्वात्मविचारस्य । या महाकथा अन्योऽन्यं महती कथा । तयैव शाम्यति । धनदानतपःश्रुतवेदैः इदं संसृतिदुःखम् नो शाम्यति । अतः भवितव्यम् इति शेषः । अतः कारणात् पुरुषेण । तस्य स्वात्मविचारस्य । यत् कथनम् साधुभिः सह अन्योऽन्यकथनं । तदर्थं उज्झितानि त्यक्तानि । यत्नशतानि कथनव्यतिरिक्तानि यत्नशतानि । येन । सः । तादृशेन भवितव्यम् । इति शिवम्
te tava | idaṃ dṛśyasvarūpaṃ | saṃsṛtiduḥkham janmākhyaṃ duḥkhaṃ | svātmavicāramahākathayā | svātmavicārasya | yā mahākathā anyo'nyaṃ mahatī kathā | tayaiva śāmyati | dhanadānatapaḥśrutavedaiḥ idaṃ saṃsṛtiduḥkham no śāmyati | ataḥ bhavitavyam iti śeṣaḥ | ataḥ kāraṇāt puruṣeṇa | tasya svātmavicārasya | yat kathanam sādhubhiḥ saha anyo'nyakathanaṃ | tadarthaṃ ujjhitāni tyaktāni | yatnaśatāni kathanavyatiriktāni yatnaśatāni | yena | saḥ | tādṛśena bhavitavyam | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.