नान्यत्वं सिद्धया व्यवस्थया प्रमित्सितं तल्लक्षणमनुप्रवेष्टुमर्हति, तस्या असिद्धिप्रसङ्गात् । तस्माद्दधिजननशक्तिस्तदभावश्च व्यवस्था । ततो भेदः । न ह्येकविषय एकस्य शक्त्यशक्ती युज्येते इति -- स चायं विरोधिधर्मयोगो भेदहेतुरनन्तरमेव निरासि । यथा खलु दीर्घकालाः पदार्था मितकालैर्धर्मैः संबध्यमानास्तद्धर्माणो ऽतद्धर्माणश्च न विरोधपदभाजः, तथा परिमितदेशैर्विपुलदेशा अनन्ताश्च । कथमनन्तस्यान्तवान् धर्म इति चेत्, व्यतिरेके ऽनिवर्चनीयत्वे वा नास्त्यसंभावनावकाशः । अव्यतिरेके ऽपि दीर्घकालस्येव मितकालः । यो ऽपि दीर्घकालमर्थं न प्रतिपद्यते तं प्रतीदं पुनः पठितव्यम् -- दाहपाकविभागेनेति । एको ऽपि वह्निः किञ्चिदेव दहति पचति च । तथा च दाहकश्चादाहकश्च न भिद्यते । तथा न दाहान्तराणि पाकान्तराणि वा करोति तस्मिन्नेव दाह्ये पाक्ये च । तथा बीजादयः प्रत्येकं समर्था अपि नाङ्कुरान्तराणि जनयन्ति, नापि सामग्री । तथा च जनकत्वमजनकत्वमिति । अथैकस्मिन्नेव जनकशक्तिः, अन्यं प्रध्वस्तमागामिनं वैकं किं न जनयति । अथ तत्रैवैषां सामर्थ्यम्, नान्यत्र तुल्यजातीये ऽपि । कुतः? तस्यैवोत्पत्तेः, कार्यगम्यत्वाच्च सामर्थ्यस्य । तथा च न शक्तिरशक्तिश्चेति विरोधः । अभेदे ऽपि तर्हि पयसस्तिलानां दध्नो ऽनुत्पत्तौ न विरोधः । तथा हि -- यस्य तावद्दध्नः पयसो जन्म न तस्य तिलेभ्यो ऽनुत्पत्तिः, येन शक्त्यशक्तिविरोधाद् [क्क्स् ५४] भेदः स्यात् । कुतः? तिलानां पयसो ऽभेदात् । अथ दध्यन्तरस्यानुत्पत्तेर्विरोधः । तच्च न, अन्यत्राशक्तेस्तत्रैव शक्तेर्बीजादीनामिव । न हि समर्थमित्येव कारणं सर्वं तुल्यजातीयं जनयति, एकस्मादेव सर्वतुल्यजातीयकार्योत्पत्तिप्रसङ्गात् । अथ मतम् -- अर्थक्रियासु भेदेन विनियोगाद्भेदमध्यवस्यामः । दध्ने हि पयो विनियुज्यते, न सिकतेति । तदप्यनैकान्तिकम्, एकत्वे ऽपि भेदेन विनियोगदर्शनात् । तदेवार्थवस्तु सहकारिसमेतं विनियुज्यते, न केवलम् । अथ मतम् -- भिन्नमेव तत्, सहकारिसन्निधानोपाधिभेदात् । औपाधिकस्तर्हि प्रत्ययमात्रनिवेशी भेदः, न परमार्थतः । तथाभूतश्च भावभेदो ह्यनुज्ञायत एव । यो ऽपि क्षणिकत्वेन भेदमाह, तस्यापि भेदस्य तुल्यत्वात्सर्वं सर्वत्र विनियुज्यते, न वा किञ्चित्क्वचित्, अदृष्टसामर्थ्यत्वात् । अथ कल्पनाविषयादभेदात्तत्सिद्धिः, परस्यापि तादृशाद्भेदादिति न विशेष इत्युक्तम् । यो ऽप्येकस्योभयं प्रतिजानीते -- भेदमभेदं च, तेनैकत्रापि विरुद्धधर्मावेशमभ्युपयता दुर्लभ एव दध्नो जनकत्वाजनकत्वाभ्यां तिलपयसोर्विभाग इति । तदेवम् -- एकस्यैवैष महिमा भेदसंपादनासहः
nānyatvaṃ siddhayā vyavasthayā pramitsitaṃ tallakṣaṇamanupraveṣṭumarhati, tasyā asiddhiprasaṅgāt / tasmāddadhijananaśaktistadabhāvaśca vyavasthā / tato bhedaḥ / na hyekaviṣaya ekasya śaktyaśaktī yujyete iti -- sa cāyaṃ virodhidharmayogo bhedaheturanantarameva nirāsi / yathā khalu dīrghakālāḥ padārthā mitakālairdharmaiḥ saṃbadhyamānāstaddharmāṇo 'taddharmāṇaśca na virodhapadabhājaḥ, tathā parimitadeśairvipuladeśā anantāśca / kathamanantasyāntavān dharma iti cet, vyatireke 'nivarcanīyatve vā nāstyasaṃbhāvanāvakāśaḥ / avyatireke 'pi dīrghakālasyeva mitakālaḥ / yo 'pi dīrghakālamarthaṃ na pratipadyate taṃ pratīdaṃ punaḥ paṭhitavyam -- dāhapākavibhāgeneti / eko 'pi vahniḥ kiñcideva dahati pacati ca / tathā ca dāhakaścādāhakaśca na bhidyate / tathā na dāhāntarāṇi pākāntarāṇi vā karoti tasminneva dāhye pākye ca / tathā bījādayaḥ pratyekaṃ samarthā api nāṅkurāntarāṇi janayanti, nāpi sāmagrī / tathā ca janakatvamajanakatvamiti / athaikasminneva janakaśaktiḥ, anyaṃ pradhvastamāgāminaṃ vaikaṃ kiṃ na janayati / atha tatraivaiṣāṃ sāmarthyam, nānyatra tulyajātīye 'pi / kutaḥ? tasyaivotpatteḥ, kāryagamyatvācca sāmarthyasya / tathā ca na śaktiraśaktiśceti virodhaḥ / abhede 'pi tarhi payasastilānāṃ dadhno 'nutpattau na virodhaḥ / tathā hi -- yasya tāvaddadhnaḥ payaso janma na tasya tilebhyo 'nutpattiḥ, yena śaktyaśaktivirodhād [KKS 54] bhedaḥ syāt / kutaḥ? tilānāṃ payaso 'bhedāt / atha dadhyantarasyānutpattervirodhaḥ / tacca na, anyatrāśaktestatraiva śakterbījādīnāmiva / na hi samarthamityeva kāraṇaṃ sarvaṃ tulyajātīyaṃ janayati, ekasmādeva sarvatulyajātīyakāryotpattiprasaṅgāt / atha matam -- arthakriyāsu bhedena viniyogādbhedamadhyavasyāmaḥ / dadhne hi payo viniyujyate, na sikateti / tadapyanaikāntikam, ekatve 'pi bhedena viniyogadarśanāt / tadevārthavastu sahakārisametaṃ viniyujyate, na kevalam / atha matam -- bhinnameva tat, sahakārisannidhānopādhibhedāt / aupādhikastarhi pratyayamātraniveśī bhedaḥ, na paramārthataḥ / tathābhūtaśca bhāvabhedo hyanujñāyata eva / yo 'pi kṣaṇikatvena bhedamāha, tasyāpi bhedasya tulyatvātsarvaṃ sarvatra viniyujyate, na vā kiñcitkvacit, adṛṣṭasāmarthyatvāt / atha kalpanāviṣayādabhedāttatsiddhiḥ, parasyāpi tādṛśādbhedāditi na viśeṣa ityuktam / yo 'pyekasyobhayaṃ pratijānīte -- bhedamabhedaṃ ca, tenaikatrāpi viruddhadharmāveśamabhyupayatā durlabha eva dadhno janakatvājanakatvābhyāṃ tilapayasorvibhāga iti / tadevam -- ekasyaivaiṣa mahimā bhedasaṃpādanāsahaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.