वह्नेरिव यदा भावभेदकल्पस्तदा मुधा । एकत्र क्रियाभेदोपलब्धेः, असंभवस्य चासिद्धेः, अदृष्टदर्शनस्य चाभेदबाधने सामर्थ्याभावात्, विशेषमात्रहेतुत्वात्तस्य च तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वाच्यस्य कल्पनास्पदत्वात्, अभेदादिव च तादृशात् कार्याभेदस्य भेदादपि तद्विधाद्भेदस्योपपत्तेः, विरोधस्य चानैकान्तिकत्वादसिद्धत्वाद्वा व्यवस्थायाश्च, विनियोगभेदस्य चानैकान्तिकत्वात्, अभेदादिव च कल्पिताद्भेदात्तत्सिद्धेः, भेदाभेदयोश्चैकत्र समवाये शक्त्यशक्त्योर्विनियोगाविनियोगयोश्चैकसमवायसंभवादेकस्यैवैष को ऽप्यचिन्त्यः सामर्थ्यातिशयो निखिलभेदप्रपञ्चसंपादनायै प्रभुः पावकस्येव पाकप्लोषादिप्रविभागनिमित्तं यदोपपद्यते [क्क्स् ५५] तदा भेदकल्पनमकारणम्, एकस्मादपि तत्सिद्धेः -- इति पूर्वोपसंहारः । तदेतदृचाभ्यनूक्तम् -- ‘एतावानस्य महिमाऽ; इति । एतत्परिमाणमस्य सामर्थ्यम् -- यदेको ऽपि ‘सहस्रशीर्षाऽ; इति ‘यद्भूतं यच्च भव्यम्ऽ; इति । पूर्वर्ग्द्वयनिर्दिष्टविविधविरुद्धाभिमतधर्मकार्यव्यवहाराश्रयः कथमिति । ‘अतःऽप्रत्यक्षाभिमतात्, ‘पुरुष एवेदं सर्वम्ऽइति वादृष्टनिर्दिष्टात् । ‘उतामृतत्वस्यऽइति वा देवमनुष्यलोकभेदेन प्रपञ्चादेकैकस्मात्समस्ताच्च वृद्धतरः पुरुषः । तेनास्मिन् परिमितानां विरुद्धाभिमतानामप्यनन्ते न समावेशो न युज्यते । तदेव ज्यायस्त्वं दर्शयति -- ‘पादो ऽस्य विश्वाऽ; इति । कृत्स्नो ऽपि तावद्भूतप्रपञ्चो ऽस्य कनीयान् भाग इति, किं पुनः प्रत्येकम् । तथा हि -- ‘त्रिपात्ऽइवापरिमितमनन्तं मरणादिभूतप्रपञ्चधर्मशून्यं रूपं ‘दिविऽप्रद्योतावस्थायां वर्तते, प्रमोदावस्थायां वा, सूर्यमण्डले, द्युस्थाने वा । तत्र हि तदुपास्यम् । तद्धि तस्योपलब्धिस्थानमिति तत्रेत्युच्यते । अपरः कल्पः -- कल्पिते ऽपि कार्यभेदाद्यवस्थाया वा कारणभेदे किमिति न कार्यान्तरम्? किमिति वा न संकरः, विपरीता वा व्यवस्था? भेदे ऽपि पयसः, तिलेभ्य एव तैलं न सिकताभ्यः? भिना अपि चैककार्याश्चक्षुरालोकादयः, शरशृङ्गादयश्च । भेदे ऽपि च तिलेभ्यस्तैलं पयसो दधि, न तु पयसस्तैलं तिलेभ्यो दधि? यदि मतम् -- अचिन्त्येभ्यो भावसामर्थ्येभ्यः -- अचिन्त्यानुपपत्तितो भावसामर्थ्यानि ‘कस्मात्? कथम्?ऽ; इति, कार्यदर्शनोन्नेयव्यवस्थानि -- तेभ्यः कार्यस्य भेदः, व्यवस्था, न विपर्ययश्चेति । यद्येवम्, एकस्यैव सो ऽस्तु सामर्थ्यातिशयः -- यदनेकं व्यवस्थितमविपरीतं च कार्यम् । तन्मात्रेण तत्सिद्धेरप्रामाणिका भावानां भावकल्पनेति । स्यादेतत् -- वह्नेरपि शक्तिभेदनिबन्धनः कार्यभेदः । तन्नैकस्मादनेकं [क्क्स् ५६] कार्यम् । तत्र यदि वह्निरपि कारणम्, कथं नैकस्मादनेकं कार्यम्? अथ शक्तीनामेव कारणत्वमभिप्रैति । तत्रोच्यते -- यथैव भिन्नशक्तीनामभिन्नं रूपमाश्रयः
vahneriva yadā bhāvabhedakalpastadā mudhā / ekatra kriyābhedopalabdheḥ, asaṃbhavasya cāsiddheḥ, adṛṣṭadarśanasya cābhedabādhane sāmarthyābhāvāt, viśeṣamātrahetutvāttasya ca tattvānyatvābhyāmanirvācyasya kalpanāspadatvāt, abhedādiva ca tādṛśāt kāryābhedasya bhedādapi tadvidhādbhedasyopapatteḥ, virodhasya cānaikāntikatvādasiddhatvādvā vyavasthāyāśca, viniyogabhedasya cānaikāntikatvāt, abhedādiva ca kalpitādbhedāttatsiddheḥ, bhedābhedayoścaikatra samavāye śaktyaśaktyorviniyogāviniyogayoścaikasamavāyasaṃbhavādekasyaivaiṣa ko 'pyacintyaḥ sāmarthyātiśayo nikhilabhedaprapañcasaṃpādanāyai prabhuḥ pāvakasyeva pākaploṣādipravibhāganimittaṃ yadopapadyate [KKS 55] tadā bhedakalpanamakāraṇam, ekasmādapi tatsiddheḥ -- iti pūrvopasaṃhāraḥ / tadetadṛcābhyanūktam -- ‘etāvānasya mahimā'; iti / etatparimāṇamasya sāmarthyam -- yadeko 'pi ‘sahasraśīrṣā'; iti ‘yadbhūtaṃ yacca bhavyam'; iti / pūrvargdvayanirdiṣṭavividhaviruddhābhimatadharmakāryavyavahārāśrayaḥ kathamiti / ‘ataḥ'pratyakṣābhimatāt, ‘puruṣa evedaṃ sarvam'iti vādṛṣṭanirdiṣṭāt / ‘utāmṛtatvasya'iti vā devamanuṣyalokabhedena prapañcādekaikasmātsamastācca vṛddhataraḥ puruṣaḥ / tenāsmin parimitānāṃ viruddhābhimatānāmapyanante na samāveśo na yujyate / tadeva jyāyastvaṃ darśayati -- ‘pādo 'sya viśvā'; iti / kṛtsno 'pi tāvadbhūtaprapañco 'sya kanīyān bhāga iti, kiṃ punaḥ pratyekam / tathā hi -- ‘tripāt'ivāparimitamanantaṃ maraṇādibhūtaprapañcadharmaśūnyaṃ rūpaṃ ‘divi'pradyotāvasthāyāṃ vartate, pramodāvasthāyāṃ vā, sūryamaṇḍale, dyusthāne vā / tatra hi tadupāsyam / taddhi tasyopalabdhisthānamiti tatretyucyate / aparaḥ kalpaḥ -- kalpite 'pi kāryabhedādyavasthāyā vā kāraṇabhede kimiti na kāryāntaram? kimiti vā na saṃkaraḥ, viparītā vā vyavasthā? bhede 'pi payasaḥ, tilebhya eva tailaṃ na sikatābhyaḥ? bhinā api caikakāryāścakṣurālokādayaḥ, śaraśṛṅgādayaśca / bhede 'pi ca tilebhyastailaṃ payaso dadhi, na tu payasastailaṃ tilebhyo dadhi? yadi matam -- acintyebhyo bhāvasāmarthyebhyaḥ -- acintyānupapattito bhāvasāmarthyāni ‘kasmāt? katham?'; iti, kāryadarśanonneyavyavasthāni -- tebhyaḥ kāryasya bhedaḥ, vyavasthā, na viparyayaśceti / yadyevam, ekasyaiva so 'stu sāmarthyātiśayaḥ -- yadanekaṃ vyavasthitamaviparītaṃ ca kāryam / tanmātreṇa tatsiddheraprāmāṇikā bhāvānāṃ bhāvakalpaneti / syādetat -- vahnerapi śaktibhedanibandhanaḥ kāryabhedaḥ / tannaikasmādanekaṃ [KKS 56] kāryam / tatra yadi vahnirapi kāraṇam, kathaṃ naikasmādanekaṃ kāryam? atha śaktīnāmeva kāraṇatvamabhipraiti / tatrocyate -- yathaiva bhinnaśaktīnāmabhinnaṃ rūpamāśrayaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.