निषेध्यत्वेनापेक्षिते न विषयविशेषः । तत्रात्यन्ताय निषेधः स्यात् । स च न सिद्धत्वेनासिद्धत्वेन वा युज्यत इत्युक्तम् । कस्यचित्तावत्कुतश्चिद् (कस्यचित्कुतश्चिद् म्स् च्; कस्यचित्कुतश्चिच्च एदितिओन्) भेदप्रतिपत्तौ सर्वस्य सर्वतो भेदगतिः स्यात्, अविशेषात् । तस्मादनेनासंकीर्णस्वभावेन भिन्नावेव प्रतिपद्य विषयनिषेध्यौ ‘नेदमिहऽ; ‘नायमयम्ऽ; इति व्यवच्छेदः प्रतिपत्तव्यः, संभवान्नियमाच्च । न चान्यथा प्रतियोगित्वम्, सामान्योपलब्धौ च स्थाणौ पुरुषस्याभाव(म्स् अ; पुरुषाभाव एदितिओन्)प्रतिपत्त्यभावात् । तथा च सिद्धविषयनिषेध्याङ्गीकरणेन व्यवच्छेदमात्रविधायिन्यभावप्रतिपत्तिः प्रत्यात्ममुपलक्ष्यते । तथा च इतरेतराश्रयत्वम् -- असंकरपूर्वमभावज्ञानम्, ततश्चासंकरसिद्धिरिति । अपि च न प्रमाणानुत्पादमात्रादभावज्ञानम्, सुषुप्तादावनुत्पत्तेः । तस्मात्सत्सु प्रमाणकारणेषु प्रमाणानुत्पादो ऽभावज्ञानहेतुरिष्टः । न च तस्य स्वरूपभेदः कश्चित्, येन सामर्थ्यातिशयाच्चक्षुरादिवद्बोधकः, किं तु नान्तरीयकत्वात् । नान्तरेण प्रमेयाभावं सत्सु प्रमाणहेतुषु प्रमाणानुत्पादः । असत्सु तु सत्यपि प्रमेये तदभावात्स्यादिति । तथा च लिङ्गवज्ज्ञानापेक्षः प्रतिपत्तेर्जनकः, स च यदि वस्त्वन्तरज्ञानम्, [क्क्स् ५८] नासिद्धे वस्तुभेदे सिध्यति । ज्ञेयभेदानुमेयो हि ज्ञेयानुमेयानां ज्ञानानां भेदः । तथा च वस्तुभेदसिद्धिपूर्विकैवाभावाद्भेदावगतिरितीतरेतराश्रयत्वम् । अथात्मनो ऽपरिणामः । न स स्तिमितावस्था, सर्वाप्रतिपत्तौ कस्यचिदभावस्यानवगतेः । तस्मात्सत्यपि वस्त्वन्तरज्ञानरूपपरिणामे तज्ज्ञानरूपपरिणामाभावो ऽभावज्ञानहेतुः । न चैष विशेषः प्राग्वस्तुभेदसिद्धेः सिध्यतीति तदेवेतरेतराश्रयत्वम् । ये त्वाहुः -- दर्शनादेव भावानां भेदः सिध्यति । तथा हि -- निर्विकल्पस्य प्रत्यक्षस्य सामान्यविषयत्वमपाकुर्वतोक्तम् -- ‘तदयुक्तं प्रतिद्रव्यं भिन्नरूपोपलम्भनाद्ऽ; इति । यस्तु संयोगात्समवायाद्वा संकरः, सो ऽभावाख्येन प्रमाणेनापनीयत इति । ते प्रागेव प्रत्युक्ताः । ये ऽपि -- विधायकप्रत्यक्षपुरःसरं प्रत्यक्षान्तरमेव वस्तुग्रहणप्रतियोगिस्मरणेतिकर्तव्यतानुगृहीताक्षप्रतिलब्धजन्म व्यवच्छेदकं मन्यन्ते । यथैव सविकल्पस्य वस्तुग्रहणस्य पश्चाज्जन्म, शब्दस्मरणव्यवधिश्च -- न चानैन्द्रियकत्वम्, इतिकर्तव्यताविशेषानुगृहीतादिन्द्रियात्तदुत्पत्तेः -- एवं नास्तीत्यपि ज्ञानस्येति ब्रुवन्तः । तान् प्रतीदमेव वक्तव्यम् -- अन्योन्यसंश्रयाद्भेदो न प्रमान्तरसाधनः । प्रत्यक्षान्तरसाधन इत्यर्थः । ‘अयमसौ न भवतिऽ; इति ज्ञानं प्रत्यक्षं वा प्रमाणान्तरं वा । सर्वथा विषयनिषेध्यविभागादृते न निषेधसंभव इति । किं च मीयमानैकरूपेषु न निषेधो ऽवकाशवान्
niṣedhyatvenāpekṣite na viṣayaviśeṣaḥ / tatrātyantāya niṣedhaḥ syāt / sa ca na siddhatvenāsiddhatvena vā yujyata ityuktam / kasyacittāvatkutaścid (kasyacitkutaścid Ms C; kasyacitkutaścicca edition) bhedapratipattau sarvasya sarvato bhedagatiḥ syāt, aviśeṣāt / tasmādanenāsaṃkīrṇasvabhāvena bhinnāveva pratipadya viṣayaniṣedhyau ‘nedamiha'; ‘nāyamayam'; iti vyavacchedaḥ pratipattavyaḥ, saṃbhavānniyamācca / na cānyathā pratiyogitvam, sāmānyopalabdhau ca sthāṇau puruṣasyābhāva(Ms A; puruṣābhāva edition)pratipattyabhāvāt / tathā ca siddhaviṣayaniṣedhyāṅgīkaraṇena vyavacchedamātravidhāyinyabhāvapratipattiḥ pratyātmamupalakṣyate / tathā ca itaretarāśrayatvam -- asaṃkarapūrvamabhāvajñānam, tataścāsaṃkarasiddhiriti / api ca na pramāṇānutpādamātrādabhāvajñānam, suṣuptādāvanutpatteḥ / tasmātsatsu pramāṇakāraṇeṣu pramāṇānutpādo 'bhāvajñānaheturiṣṭaḥ / na ca tasya svarūpabhedaḥ kaścit, yena sāmarthyātiśayāccakṣurādivadbodhakaḥ, kiṃ tu nāntarīyakatvāt / nāntareṇa prameyābhāvaṃ satsu pramāṇahetuṣu pramāṇānutpādaḥ / asatsu tu satyapi prameye tadabhāvātsyāditi / tathā ca liṅgavajjñānāpekṣaḥ pratipatterjanakaḥ, sa ca yadi vastvantarajñānam, [KKS 58] nāsiddhe vastubhede sidhyati / jñeyabhedānumeyo hi jñeyānumeyānāṃ jñānānāṃ bhedaḥ / tathā ca vastubhedasiddhipūrvikaivābhāvādbhedāvagatiritītaretarāśrayatvam / athātmano 'pariṇāmaḥ / na sa stimitāvasthā, sarvāpratipattau kasyacidabhāvasyānavagateḥ / tasmātsatyapi vastvantarajñānarūpapariṇāme tajjñānarūpapariṇāmābhāvo 'bhāvajñānahetuḥ / na caiṣa viśeṣaḥ prāgvastubhedasiddheḥ sidhyatīti tadevetaretarāśrayatvam / ye tvāhuḥ -- darśanādeva bhāvānāṃ bhedaḥ sidhyati / tathā hi -- nirvikalpasya pratyakṣasya sāmānyaviṣayatvamapākurvatoktam -- ‘tadayuktaṃ pratidravyaṃ bhinnarūpopalambhanād'; iti / yastu saṃyogātsamavāyādvā saṃkaraḥ, so 'bhāvākhyena pramāṇenāpanīyata iti / te prāgeva pratyuktāḥ / ye 'pi -- vidhāyakapratyakṣapuraḥsaraṃ pratyakṣāntarameva vastugrahaṇapratiyogismaraṇetikartavyatānugṛhītākṣapratilabdhajanma vyavacchedakaṃ manyante / yathaiva savikalpasya vastugrahaṇasya paścājjanma, śabdasmaraṇavyavadhiśca -- na cānaindriyakatvam, itikartavyatāviśeṣānugṛhītādindriyāttadutpatteḥ -- evaṃ nāstītyapi jñānasyeti bruvantaḥ / tān pratīdameva vaktavyam -- anyonyasaṃśrayādbhedo na pramāntarasādhanaḥ / pratyakṣāntarasādhana ityarthaḥ / ‘ayamasau na bhavati'; iti jñānaṃ pratyakṣaṃ vā pramāṇāntaraṃ vā / sarvathā viṣayaniṣedhyavibhāgādṛte na niṣedhasaṃbhava iti / kiṃ ca mīyamānaikarūpeṣu na niṣedho 'vakāśavān
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.