तत्रासति वस्तुभेद आध्यात्मिको दोषो ऽविद्यालक्षणो व्यावहारिकज्ञानबीजमिति नार्थो वस्तुभेदेन । अस्तु तर्ह्येकं द्व्यात्मकम् । एवं हि परस्परात्मप्रतिपत्तिश्च सामान्यविशेषयोः कल्पते । वस्तुविपरीतश्च नार्थसामर्थ्यातिशयः कल्पयितव्यः । वस्तुनिबन्धनो व्यवहारः, न व्यावहारिकज्ञानानामयथार्था वृत्तिः । स्यादेतत् -- एकस्य द्व्यात्मकता विरोधवती । एकं च द्व्यात्मकं चेति विप्रतिषिद्धम् । अपि च सामान्यं भेदान्तरानुयायि । ततो व्यावृत्तस्वभावो भेदः । तयोरेकत्वं हि विरोधादशक्यावहम् । नैतत्सारम् । विरुद्धमिति नः क्व संप्रत्ययः? यत्प्रमाणविपर्ययेण वर्तते । यत्तु यथा प्रमाणेनावगम्यते तस्य तथाभावे विरुद्धत्वाभिधाने कं बतायमाश्रित्य हेतुं विरुद्धत्वाविरुद्धत्वे व्यवस्थापयेत्? प्रमाणं चैकस्य सामान्यविशेषात्मकतामवगमयति, व्यावृत्त्यनुवृत्तिभ्यां प्रख्यारूपभेदात्सामानाधिकरण्यावगमाच्च (ऐकाधिकरण्यावगमाच्च एदितिओन्) । तदिदमसांप्रतम्, यतो नेदृशां विप्रतिषिद्धार्थज्ञानानां प्रामाण्यमेव युज्यते संशयज्ञानवत् । अन्यथा संशयविषयो ऽपि द्व्यात्मा स्यात्, द्व्याभासत्वात्तस्य सामानाधिकरण्याच्च तदवभासयोः । अथ मतम् -- न संशयिते रूपसमुच्चयावगमः, यथा सामान्यविशेषवति, ‘अयं वा, अयं वाऽइति प्रतीतेः । मा भूत्समुच्चयः, विकल्पः स्यात् । सो ऽपि न, वस्तुनो विकल्पानुपपत्तेः । एकमपि तर्हि न द्व्यात्मकम्, एकस्य द्व्यात्मकताविरोधात् । तत्र यथा संशयज्ञानं विप्रतिषेधादप्रमाणं तथा सामान्यविशेषप्रतिपत्तिरपि, ऐकाधिकरण्यात् । स्यादेतत् -- न संशयज्ञानं विप्रतिषेधादप्रमाणम्, निर्णयज्ञानेन तु बाधनात् । यत्र तर्हि न निर्णयस्तत्र विकल्पात्मता स्यात् । अपि च यथा बाधायामेकस्याप्रामाण्यं निराकरणात्, एवं विरोधे ऽपि द्वयोरेकस्य वा ज्ञानस्य विरुद्धरूपोपग्रहे तद्रूपाधिगत्योरन्योन्यनिराकरणात् । तत्रैकनिराकरणे [क्क्स् ६४] इतरस्मान्निश्चयः । परस्परनिराकृतौ तुल्यबलत्वे सन्देह इति न संशयज्ञानादेकस्य सामान्यविशेषप्रतिपत्तिर्विशिष्यते । तस्मादिहानैकान्तिकं वस्त्वित्येवं ज्ञानं सुनिश्चितमिति स्वपक्षोपवर्णनम् । अपि च एकत्वमविरोधेन भेदसामान्ययोर्यदि । न द्व्यात्मता भवेदेकतरनिर्भक्तभागवत्
tatrāsati vastubheda ādhyātmiko doṣo 'vidyālakṣaṇo vyāvahārikajñānabījamiti nārtho vastubhedena / astu tarhyekaṃ dvyātmakam / evaṃ hi parasparātmapratipattiśca sāmānyaviśeṣayoḥ kalpate / vastuviparītaśca nārthasāmarthyātiśayaḥ kalpayitavyaḥ / vastunibandhano vyavahāraḥ, na vyāvahārikajñānānāmayathārthā vṛttiḥ / syādetat -- ekasya dvyātmakatā virodhavatī / ekaṃ ca dvyātmakaṃ ceti vipratiṣiddham / api ca sāmānyaṃ bhedāntarānuyāyi / tato vyāvṛttasvabhāvo bhedaḥ / tayorekatvaṃ hi virodhādaśakyāvaham / naitatsāram / viruddhamiti naḥ kva saṃpratyayaḥ? yatpramāṇaviparyayeṇa vartate / yattu yathā pramāṇenāvagamyate tasya tathābhāve viruddhatvābhidhāne kaṃ batāyamāśritya hetuṃ viruddhatvāviruddhatve vyavasthāpayet? pramāṇaṃ caikasya sāmānyaviśeṣātmakatāmavagamayati, vyāvṛttyanuvṛttibhyāṃ prakhyārūpabhedātsāmānādhikaraṇyāvagamācca (aikādhikaraṇyāvagamācca edition) / tadidamasāṃpratam, yato nedṛśāṃ vipratiṣiddhārthajñānānāṃ prāmāṇyameva yujyate saṃśayajñānavat / anyathā saṃśayaviṣayo 'pi dvyātmā syāt, dvyābhāsatvāttasya sāmānādhikaraṇyācca tadavabhāsayoḥ / atha matam -- na saṃśayite rūpasamuccayāvagamaḥ, yathā sāmānyaviśeṣavati, ‘ayaṃ vā, ayaṃ vā'iti pratīteḥ / mā bhūtsamuccayaḥ, vikalpaḥ syāt / so 'pi na, vastuno vikalpānupapatteḥ / ekamapi tarhi na dvyātmakam, ekasya dvyātmakatāvirodhāt / tatra yathā saṃśayajñānaṃ vipratiṣedhādapramāṇaṃ tathā sāmānyaviśeṣapratipattirapi, aikādhikaraṇyāt / syādetat -- na saṃśayajñānaṃ vipratiṣedhādapramāṇam, nirṇayajñānena tu bādhanāt / yatra tarhi na nirṇayastatra vikalpātmatā syāt / api ca yathā bādhāyāmekasyāprāmāṇyaṃ nirākaraṇāt, evaṃ virodhe 'pi dvayorekasya vā jñānasya viruddharūpopagrahe tadrūpādhigatyoranyonyanirākaraṇāt / tatraikanirākaraṇe [KKS 64] itarasmānniścayaḥ / parasparanirākṛtau tulyabalatve sandeha iti na saṃśayajñānādekasya sāmānyaviśeṣapratipattirviśiṣyate / tasmādihānaikāntikaṃ vastvityevaṃ jñānaṃ suniścitamiti svapakṣopavarṇanam / api ca ekatvamavirodhena bhedasāmānyayoryadi / na dvyātmatā bhavedekataranirbhaktabhāgavat
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.