उभयसाधारणमुदासीनत्वविच्छेदसामान्यं भावनेति चेत् । न । शब्दभावनायामव्याप्तिः न हि शब्दस्य विभोरचेतनस्य स्पन्दः प्रयत्नो वास्ति । लिङ् - लेट् - लोट्तव्यप्रत्ययमात्रगता शब्दभावना । सर्वाख्यातगतार्ऽथभावना । तदुक्तम् -- "अभिधां भावनामाहुरन्यामेव लिङ्ङादयः । अर्थात्मभावना त्वन्या सर्वाख्यातेषु गम्यते"इति ॥ किंच स्पन्दादिवादिनो ऽपि न स्वरूपेण स्पन्दादीनां भावनात्वमाहुः, किंत्वन्योत्पादानुकूलं स्वरूपम् । तस्मादस्मदुक्तैव भावना । यथा ऽ पचति, इत्यत्रौदनफलोत्पत्त्यनुकूला, तथा ऽयजतिऽ इत्यत्र स्वर्गादिफलोत्पत्त्यनुकूला । तस्यां च फलभावनायां प्रत्ययवाच्यायामेकपदोपात्तत्वेन प्रत्यासम्नत्वात्प्रकृत्यर्थः करणम् , न तु द्रव्यादि । तस्य पदान्तरोपात्तत्वेन विप्रकृष्टत्वात् । साध्यरूपो ऽपि प्रकृत्यर्थः स्वसाधननिष्पादितः सञ्शक्नोति फलं साधयितुम् । द्रव्यादीनां तु प्रकृत्यर्थोत्पादनेन दृष्ट एवोपकारः । द्रव्यादिनिष्पादितेन धातुवाच्येन यागादिकरणेन स्वर्गादिफलोत्पत्तौ सत्यां येयमनुकूलव्यापारात्मा कृतिशब्दाभिधेया फलोत्पादना सेयं यज्यादिधातूनामन्यतमेव केनापि नाभिधीयते । सर्वधात्वर्थानुयायिस्वात् । अतो न भावनायाः प्रकृत्यर्थत्वमाशङ्कितुं शक्यम् । अस्तु तर्हि -- धात्वर्थसामान्यमेव भावनेति चेत् । न । प्रतिधात्वर्थे विलक्षणरूपत्वात् । अन्यद्धि पाकस्यौदनं प्रत्यानुकूल्यम् । अन्यच्च चलनस्य संयोगविभागौ प्रति । अन्यथा फलविभागानुपपत्तेः । भिन्नासु भावनाव्यक्तिषु भावनात्वसामान्यमनुवर्ततां नाम । नैतावताप्रकृत्यर्थसामान्यं तद्भवति । तस्माद्विशेषरूपात्सामान्यरूपाच्च यज्यादिधातुवाच्यादन्यैवाऽख्यातप्रत्ययवाच्या भावना । तथासति ऽयजेतऽ इत्यत्राऽख्यातस्य ऽभावयेत्ऽ इत्यर्थो भवति । तत्र ऽ किं भावयेत्, केन भावयेत्, कथं भावयेत्, इत्यकाङ्क्षायां ऽ स्वर्गे भावयेत् ऽ यागेन भावयेम्, अग्न्यन्वाधानप्रयाजावघातादिभिरुपकारं संपाद्य भावयेत् , इत्येवं भाज्यकरणेतिकर्तव्यतासमर्पणेनाऽकाङ्क्षापूरणात्प्रकरणाम्नातः सकलः शब्दसंदर्भो भावनावाचिन आख्यातस्यैव प्रपञ्चः । भाव्याद्यंशत्रयवती सेयमार्थी भावनेत्युच्यते । सा सर्वापि शब्दभावनाया भाव्या, विधायको लिङ्ङादिः करणम् । अर्थवादसंपादिता स्तुतिरितिकर्तव्यता । सेयं शब्दभावना लिङ्ङादिभिरेव गम्यते । ऽ अर्थभावनां सर्वैराख्यातप्रत्यैयर्गम्यत इत्युक्तम् । तस्यां चार्थभावनायां स्वर्गस्य भाव्यत्वं कमियोगादवगम्यते । प्रकृत्यर्थस्य करणत्वं तृतीयाश्रुत्या । तथा च श्रूयते -"दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत"ऽ चित्रया यजेत पशुकामः ऽ इति । तच्च करणत्वमपूर्वकल्पनामन्तरेण न संभवतीत्यभिधास्यते । तस्मादाख्यातप्रत्ययान्ताद्भावार्थपदादपूर्वे गन्यते । चिन्ताप्रयोजनं तु - ऽपूर्वपक्षे द्रव्याद्यपचारे प्रतिनिध्यभावः । सिद्धान्ते तु तत्सद्भावः ऽ इति
ubhayasādhāraṇamudāsīnatvavicchedasāmānyaṃ bhāvaneti cet | na | śabdabhāvanāyāmavyāptiḥ na hi śabdasya vibhoracetanasya spandaḥ prayatno vāsti | liṅ - leṭ - loṭtavyapratyayamātragatā śabdabhāvanā | sarvākhyātagatār'thabhāvanā | taduktam -- "abhidhāṃ bhāvanāmāhuranyāmeva liṅṅādayaḥ | arthātmabhāvanā tvanyā sarvākhyāteṣu gamyate"iti || kiṃca spandādivādino 'pi na svarūpeṇa spandādīnāṃ bhāvanātvamāhuḥ, kiṃtvanyotpādānukūlaṃ svarūpam | tasmādasmaduktaiva bhāvanā | yathā ' pacati, ityatraudanaphalotpattyanukūlā, tathā 'yajati' ityatra svargādiphalotpattyanukūlā | tasyāṃ ca phalabhāvanāyāṃ pratyayavācyāyāmekapadopāttatvena pratyāsamnatvātprakṛtyarthaḥ karaṇam , na tu dravyādi | tasya padāntaropāttatvena viprakṛṣṭatvāt | sādhyarūpo 'pi prakṛtyarthaḥ svasādhananiṣpāditaḥ sañśaknoti phalaṃ sādhayitum | dravyādīnāṃ tu prakṛtyarthotpādanena dṛṣṭa evopakāraḥ | dravyādiniṣpāditena dhātuvācyena yāgādikaraṇena svargādiphalotpattau satyāṃ yeyamanukūlavyāpārātmā kṛtiśabdābhidheyā phalotpādanā seyaṃ yajyādidhātūnāmanyatameva kenāpi nābhidhīyate | sarvadhātvarthānuyāyisvāt | ato na bhāvanāyāḥ prakṛtyarthatvamāśaṅkituṃ śakyam | astu tarhi -- dhātvarthasāmānyameva bhāvaneti cet | na | pratidhātvarthe vilakṣaṇarūpatvāt | anyaddhi pākasyaudanaṃ pratyānukūlyam | anyacca calanasya saṃyogavibhāgau prati | anyathā phalavibhāgānupapatteḥ | bhinnāsu bhāvanāvyaktiṣu bhāvanātvasāmānyamanuvartatāṃ nāma | naitāvatāprakṛtyarthasāmānyaṃ tadbhavati | tasmādviśeṣarūpātsāmānyarūpācca yajyādidhātuvācyādanyaivā'khyātapratyayavācyā bhāvanā | tathāsati 'yajeta' ityatrā'khyātasya 'bhāvayet' ityartho bhavati | tatra ' kiṃ bhāvayet, kena bhāvayet, kathaṃ bhāvayet, ityakāṅkṣāyāṃ ' svarge bhāvayet ' yāgena bhāvayem, agnyanvādhānaprayājāvaghātādibhirupakāraṃ saṃpādya bhāvayet , ityevaṃ bhājyakaraṇetikartavyatāsamarpaṇenā'kāṅkṣāpūraṇātprakaraṇāmnātaḥ sakalaḥ śabdasaṃdarbho bhāvanāvācina ākhyātasyaiva prapañcaḥ | bhāvyādyaṃśatrayavatī seyamārthī bhāvanetyucyate | sā sarvāpi śabdabhāvanāyā bhāvyā, vidhāyako liṅṅādiḥ karaṇam | arthavādasaṃpāditā stutiritikartavyatā | seyaṃ śabdabhāvanā liṅṅādibhireva gamyate | ' arthabhāvanāṃ sarvairākhyātapratyaiyargamyata ityuktam | tasyāṃ cārthabhāvanāyāṃ svargasya bhāvyatvaṃ kamiyogādavagamyate | prakṛtyarthasya karaṇatvaṃ tṛtīyāśrutyā | tathā ca śrūyate -"darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta"' citrayā yajeta paśukāmaḥ ' iti | tacca karaṇatvamapūrvakalpanāmantareṇa na saṃbhavatītyabhidhāsyate | tasmādākhyātapratyayāntādbhāvārthapadādapūrve ganyate | cintāprayojanaṃ tu - 'pūrvapakṣe dravyādyapacāre pratinidhyabhāvaḥ | siddhānte tu tatsadbhāvaḥ ' iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.