Madhava: Jaiminiyanyayamalavistara [MJaiNyC] 2.1

------------------ विधिवाक्यमदृष्टार्थमखिलमत्रोदाहरणम । विधिवाक्ये यावन्ति पदानि सन्ति तानि सर्वाणि क्रियाकारकसंबन्धमनादृत्य प्रत्येकमपूर्वस्य प्रतिपादकानि । कुतः । अपूर्वस्य फलत्वेन सर्वेषां पदानां फलान्वयित्वात । अपूर्वप्रतिपादनाभावे ऽपि क्रियाकारकयोः परस्परान्वयो ऽस्त्येवेति चेत् । सत्यम् । तथापि प्रधानान्वयो लभ्येत । फलं हि प्रधानम् । पुरूषार्थतया साध्यमानत्वादिति प्राप्ते , ब्रूमः - अपूर्वस्यान्त्यन्तमदृष्टत्वादेककल्पनयैव वाक्यस्योपपत्तावनेककल्पने गौरवं स्यात् । तस्मादेकमपूर्वमेकेन शब्देन प्रतिपाद्यते । पदान्तरं तु तच्छेषतयान्वेति । ननु यस्य पदस्यार्थो ऽपूर्वस्य कल्पकस्तत्पदार्थस्य फलसाधनतया फलं प्रत्युपादेयत्वविधेयत्वगुणत्वान्यभ्युपगन्तव्यानि । तथा तस्यैव शेषभूतपदान्तरार्थे प्रत्युद्देश्यत्वानुवाद्यत्वप्रधानत्वानामपि प्राप्तत्वाद्विरुद्धत्रिकद्वयापत्तिरिति चेत् । मेवम् । "उद्भिदा यजेत पशुकामः" "श्येनेनाभिचरन्यजेत"इत्यादावुद्भिदादिशब्दानां नामत्वेनात्वये सति यागसाधनवाचित्वाभावेन यजतावुद्देश्यत्वादित्रिकापादकत्वाभावात् । तस्मादेकमेव पदमपूर्वप्रतिपादकम् । न च धर्मभेदचिन्तां प्रस्तुता परित्यज्य किमित्यपूर्वे चिन्त्यत इति वाच्यम् । अपूर्वस्यैव धर्मत्वात्

------------------ vidhivākyamadṛṣṭārthamakhilamatrodāharaṇama | vidhivākye yāvanti padāni santi tāni sarvāṇi kriyākārakasaṃbandhamanādṛtya pratyekamapūrvasya pratipādakāni | kutaḥ | apūrvasya phalatvena sarveṣāṃ padānāṃ phalānvayitvāta | apūrvapratipādanābhāve 'pi kriyākārakayoḥ parasparānvayo 'styeveti cet | satyam | tathāpi pradhānānvayo labhyeta | phalaṃ hi pradhānam | purūṣārthatayā sādhyamānatvāditi prāpte , brūmaḥ - apūrvasyāntyantamadṛṣṭatvādekakalpanayaiva vākyasyopapattāvanekakalpane gauravaṃ syāt | tasmādekamapūrvamekena śabdena pratipādyate | padāntaraṃ tu taccheṣatayānveti | nanu yasya padasyārtho 'pūrvasya kalpakastatpadārthasya phalasādhanatayā phalaṃ pratyupādeyatvavidheyatvaguṇatvānyabhyupagantavyāni | tathā tasyaiva śeṣabhūtapadāntarārthe pratyuddeśyatvānuvādyatvapradhānatvānāmapi prāptatvādviruddhatrikadvayāpattiriti cet | mevam | "udbhidā yajeta paśukāmaḥ" "śyenenābhicaranyajeta"ityādāvudbhidādiśabdānāṃ nāmatvenātvaye sati yāgasādhanavācitvābhāvena yajatāvuddeśyatvāditrikāpādakatvābhāvāt | tasmādekameva padamapūrvapratipādakam | na ca dharmabhedacintāṃ prastutā parityajya kimityapūrve cintyata iti vācyam | apūrvasyaiva dharmatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयसाधारणमुदासीनत्वविच्छेदसामान्यं भावनेति चेत् । न । शब्दभावनायामव्याप्तिः न हि शब्दस्य विभोरचेतनस्य स्पन्दः प्रयत्नो वास्ति । लिङ् - लेट् - लोट्तव्यप्रत्ययमात्रगता शब्दभावना । सर्वाख्यातगतार्ऽथभावना । तदुक्तम् -- "अभिधां भावनामाहुरन्यामेव लिङ्ङादयः । अर्थात्मभावना त्वन्या सर्वाख्यातेषु गम्यते"इति ॥ किंच स्पन्दादिवादिनो ऽपि न स्वरूपेण स्पन्दादीनां भावनात्वमाहुः, किंत्वन्योत्पादानुकूलं स्वरूपम् । तस्मादस्मदुक्तैव भावना । यथा ऽ पचति, इत्यत्रौदनफलोत्पत्त्यनुकूला, तथा ऽयजतिऽ इत्यत्र स्वर्गादिफलोत्पत्त्यनुकूला । तस्यां च फलभावनायां प्रत्ययवाच्यायामेकपदोपात्तत्वेन प्रत्यासम्नत्वात्प्रकृत्यर्थः करणम् , न तु द्रव्यादि । तस्य पदान्तरोपात्तत्वेन विप्रकृष्टत्वात् । साध्यरूपो ऽपि प्रकृत्यर्थः स्वसाधननिष्पादितः सञ्शक्नोति फलं साधयितुम् । द्रव्यादीनां तु प्रकृत्यर्थोत्पादनेन दृष्ट एवोपकारः । द्रव्यादिनिष्पादितेन धातुवाच्येन यागादिकरणेन स्वर्गादिफलोत्पत्तौ सत्यां येयमनुकूलव्यापारात्मा कृतिशब्दाभिधेया फलोत्पादना सेयं यज्यादिधातूनामन्यतमेव केनापि नाभिधीयते । सर्वधात्वर्थानुयायिस्वात् । अतो न भावनायाः प्रकृत्यर्थत्वमाशङ्कितुं शक्यम् । अस्तु तर्हि -- धात्वर्थसामान्यमेव भावनेति चेत् । न । प्रतिधात्वर्थे विलक्षणरूपत्वात् । अन्यद्धि पाकस्यौदनं प्रत्यानुकूल्यम् । अन्यच्च चलनस्य संयोगविभागौ प्रति । अन्यथा फलविभागानुपपत्तेः । भिन्नासु भावनाव्यक्तिषु भावनात्वसामान्यमनुवर्ततां नाम । नैतावताप्रकृत्यर्थसामान्यं तद्भवति । तस्माद्विशेषरूपात्सामान्यरूपाच्च यज्यादिधातुवाच्यादन्यैवाऽख्यातप्रत्ययवाच्या भावना । तथासति ऽयजेतऽ इत्यत्राऽख्यातस्य ऽभावयेत्ऽ इत्यर्थो भवति । तत्र ऽ किं भावयेत्, केन भावयेत्, कथं भावयेत्, इत्यकाङ्क्षायां ऽ स्वर्गे भावयेत् ऽ यागेन भावयेम्, अग्न्यन्वाधानप्रयाजावघातादिभिरुपकारं संपाद्य भावयेत् , इत्येवं भाज्यकरणेतिकर्तव्यतासमर्पणेनाऽकाङ्क्षापूरणात्प्रकरणाम्नातः सकलः शब्दसंदर्भो भावनावाचिन आख्यातस्यैव प्रपञ्चः । भाव्याद्यंशत्रयवती सेयमार्थी भावनेत्युच्यते । सा सर्वापि शब्दभावनाया भाव्या, विधायको लिङ्ङादिः करणम् । अर्थवादसंपादिता स्तुतिरितिकर्तव्यता । सेयं शब्दभावना लिङ्ङादिभिरेव गम्यते । ऽ अर्थभावनां सर्वैराख्यातप्रत्यैयर्गम्यत इत्युक्तम् । तस्यां चार्थभावनायां स्वर्गस्य भाव्यत्वं कमियोगादवगम्यते । प्रकृत्यर्थस्य करणत्वं तृतीयाश्रुत्या । तथा च श्रूयते -"दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत"ऽ चित्रया यजेत पशुकामः ऽ इति । तच्च करणत्वमपूर्वकल्पनामन्तरेण न संभवतीत्यभिधास्यते । तस्मादाख्यातप्रत्ययान्ताद्भावार्थपदादपूर्वे गन्यते । चिन्ताप्रयोजनं तु - ऽपूर्वपक्षे द्रव्याद्यपचारे प्रतिनिध्यभावः । सिद्धान्ते तु तत्सद्भावः ऽ इति

ubhayasādhāraṇamudāsīnatvavicchedasāmānyaṃ bhāvaneti cet | na | śabdabhāvanāyāmavyāptiḥ na hi śabdasya vibhoracetanasya spandaḥ prayatno vāsti | liṅ - leṭ - loṭtavyapratyayamātragatā śabdabhāvanā | sarvākhyātagatār'thabhāvanā | taduktam -- "abhidhāṃ bhāvanāmāhuranyāmeva liṅṅādayaḥ | arthātmabhāvanā tvanyā sarvākhyāteṣu gamyate"iti || kiṃca spandādivādino 'pi na svarūpeṇa spandādīnāṃ bhāvanātvamāhuḥ, kiṃtvanyotpādānukūlaṃ svarūpam | tasmādasmaduktaiva bhāvanā | yathā ' pacati, ityatraudanaphalotpattyanukūlā, tathā 'yajati' ityatra svargādiphalotpattyanukūlā | tasyāṃ ca phalabhāvanāyāṃ pratyayavācyāyāmekapadopāttatvena pratyāsamnatvātprakṛtyarthaḥ karaṇam , na tu dravyādi | tasya padāntaropāttatvena viprakṛṣṭatvāt | sādhyarūpo 'pi prakṛtyarthaḥ svasādhananiṣpāditaḥ sañśaknoti phalaṃ sādhayitum | dravyādīnāṃ tu prakṛtyarthotpādanena dṛṣṭa evopakāraḥ | dravyādiniṣpāditena dhātuvācyena yāgādikaraṇena svargādiphalotpattau satyāṃ yeyamanukūlavyāpārātmā kṛtiśabdābhidheyā phalotpādanā seyaṃ yajyādidhātūnāmanyatameva kenāpi nābhidhīyate | sarvadhātvarthānuyāyisvāt | ato na bhāvanāyāḥ prakṛtyarthatvamāśaṅkituṃ śakyam | astu tarhi -- dhātvarthasāmānyameva bhāvaneti cet | na | pratidhātvarthe vilakṣaṇarūpatvāt | anyaddhi pākasyaudanaṃ pratyānukūlyam | anyacca calanasya saṃyogavibhāgau prati | anyathā phalavibhāgānupapatteḥ | bhinnāsu bhāvanāvyaktiṣu bhāvanātvasāmānyamanuvartatāṃ nāma | naitāvatāprakṛtyarthasāmānyaṃ tadbhavati | tasmādviśeṣarūpātsāmānyarūpācca yajyādidhātuvācyādanyaivā'khyātapratyayavācyā bhāvanā | tathāsati 'yajeta' ityatrā'khyātasya 'bhāvayet' ityartho bhavati | tatra ' kiṃ bhāvayet, kena bhāvayet, kathaṃ bhāvayet, ityakāṅkṣāyāṃ ' svarge bhāvayet ' yāgena bhāvayem, agnyanvādhānaprayājāvaghātādibhirupakāraṃ saṃpādya bhāvayet , ityevaṃ bhājyakaraṇetikartavyatāsamarpaṇenā'kāṅkṣāpūraṇātprakaraṇāmnātaḥ sakalaḥ śabdasaṃdarbho bhāvanāvācina ākhyātasyaiva prapañcaḥ | bhāvyādyaṃśatrayavatī seyamārthī bhāvanetyucyate | sā sarvāpi śabdabhāvanāyā bhāvyā, vidhāyako liṅṅādiḥ karaṇam | arthavādasaṃpāditā stutiritikartavyatā | seyaṃ śabdabhāvanā liṅṅādibhireva gamyate | ' arthabhāvanāṃ sarvairākhyātapratyaiyargamyata ityuktam | tasyāṃ cārthabhāvanāyāṃ svargasya bhāvyatvaṃ kamiyogādavagamyate | prakṛtyarthasya karaṇatvaṃ tṛtīyāśrutyā | tathā ca śrūyate -"darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta"' citrayā yajeta paśukāmaḥ ' iti | tacca karaṇatvamapūrvakalpanāmantareṇa na saṃbhavatītyabhidhāsyate | tasmādākhyātapratyayāntādbhāvārthapadādapūrve ganyate | cintāprayojanaṃ tu - 'pūrvapakṣe dravyādyapacāre pratinidhyabhāvaḥ | siddhānte tu tatsadbhāvaḥ ' iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ पूर्वाधिकरणे वर्णकाभ्यां यदिदमुक्तम् - ऽअपूर्वस्यैकमेव पदं प्रत्यायकम् ऽ तच्च ऽयजेतऽ इत्याख्यातान्तभावार्थपदम्, इति । तदनुपन्नम् । अपूर्वसद्भावेमानाभावात् । ऽ यजेत ऽ इत्याभ्यां प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां करणभावनयोरभिधानात् । अपूर्वाभावे कालान्तरभाविस्वर्गसाधनत्वं विनश्वरस्य यागस्यानुपपन्नमिति चेत् । न । शास्त्रप्रामाण्येन तदुपपत्तेरिति प्राप्ते - ब्रूमः- ऽ दर्शपूर्णमासाभ्याम् ऽ इति तृतीयाश्रुत्या तावद्यागस्य स्वर्गसाधनत्वं प्रमितम् । तद्यथोपपद्यते तथावश्यं भवतापि कल्पनीयम् । तत्र किं यावत्फलं यागस्यावस्थानं कल्प्यते, किंवा विनष्टस्यापि स्वर्गोत्पादनम् । नाऽद्यः । यागे क्षणिकत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । न द्वितीयः । मृतयोर्दंपत्योः पुत्रोत्पत्त्यदर्शनात् । अतो मानान्तरविरुद्धाद्भवदीयकल्पनादस्मदीयमविरूद्धमपूर्वकल्पनं ज्यायः । कल्पिते ऽप्यपूर्वे तस्यैव स्वर्गसाधनत्वाद्यागस्य स्वर्गसाधनत्वश्रुतिर्विरूध्येतेति चेत् । न । ऽ यागावान्तरव्यापारो ऽपूर्वम् ऽ इत्यङ्गीकारात् । न ह्युद्यमननिपतनयोरवान्तरव्यापारयोः सत्त्वे कुठारस्य साधनत्वमपैति । यदि व्यापारवतो यागस्य नाशे व्यापारे न तिष्ठेत्तर्हि यागजन्या काचिच्छक्तिरपूर्वमस्तु । शक्तिव्यवधाने ऽपि यागस्य साधनत्वमविरूद्धम् । औष्ण्यव्यवहिते ऽप्यग्नौ दाहकत्वाङ्गीकारात् । यथाङ्गारजन्यमौष्ण्यं शान्तेष्यप्यङ्गारेषु जले ऽनुवर्तते, तथा यागजन्यमपूर्वे नष्टे ऽपि यागे कर्र्तयात्मन्यवनुवर्तताम् । तस्मादस्त्यर्पूवम् । तद्विशेषस्तु संप्रदायसिद्धयागप्रक्रिययावगन्तव्यः । तथा हि - प्रक्रिया पूर्वाचार्यैरित्थं दर्शिता -"प्रथमं तावत्फलवाक्येन कर्मणः फलसाधनता बोद्यते - ऽ यागेन स्वर्गे कुर्यात् ऽ इति । ऽकथं विनश्वरेण फलं कर्तव्यम् ऽ इत्यपेक्षायाम् ऽ अपूर्वे कृत्वा ऽ इत्युच्यते । ऽ कथमपूर्वे क्रियते ऽ इत्यपेक्षायां ऽ यागानुष्ठानप्रकारेण ऽ इति । तच्चापूर्वे दर्शपूर्णमासयोरनेकविधम् - फलापूर्वम् । समुदायापूर्वम् ष उत्पत्त्यपूर्वम्, अङ्गापूर्वे चेति । येन स्वर्ग आरभ्यते तत्फलापूर्वम् । अमावास्यायां त्रयाणां यागानामेकः समुदायः, पौर्णमास्यामपरः, तयोर्भिन्नकालवर्तिनोः संहत्य फलापूर्वारम्भायोगात्तदारम्भाय समुदायद्वयजन्यमपूर्वद्वयं कल्पनीयम् । तयोरेकैकस्याऽ रम्भायैकैकसमुदायवर्तिनां त्रयाणां यागामां भिन्नक्षणवर्तित्वेन संघातापत्त्यभावाद्यागत्रयणन्यानि त्रीण्युत्पत्त्यपूर्वाणि कल्पनीयानि । तेषां चाङ्गेपकारमन्तरेणानिष्पत्तेरङ्गानां चानेकक्षणवर्तिनां संघातासंभवादङ्गापूर्वाणि कल्पनीयानि । तत्र त्वयं विभागः- संविपत्योपकारकाण्यवघातादीनि द्रव्यदेवतासंस्कारद्वारेण यागस्वरूपस्यैवातिशयाधानेन तदत्पत्त्यपूर्वनिष्पत्तौ व्याप्रियन्ते । तद्द्वारेण फलापूर्वे । आरादुपकारकाणि तु प्रयाजादीन्युत्पत्त्युपूर्वेभ्यः फलापूर्वनिष्पत्तौ साक्षादेव व्याप्रियन्ते । एवं प्रकारभेदे सत्यपि सर्वाण्यङ्गान्यपूर्वनिष्पत्तावनुग्राहकाणि - इत्येकरूपेणेत्थंभावेन स्वी क्रियन्ते । अनयैव दिशा सर्वत्रापूर्वप्रक्रियावगन्तव्या

------------------ pūrvādhikaraṇe varṇakābhyāṃ yadidamuktam - 'apūrvasyaikameva padaṃ pratyāyakam ' tacca 'yajeta' ityākhyātāntabhāvārthapadam, iti | tadanupannam | apūrvasadbhāvemānābhāvāt | ' yajeta ' ityābhyāṃ prakṛtipratyayābhyāṃ karaṇabhāvanayorabhidhānāt | apūrvābhāve kālāntarabhāvisvargasādhanatvaṃ vinaśvarasya yāgasyānupapannamiti cet | na | śāstraprāmāṇyena tadupapatteriti prāpte - brūmaḥ- ' darśapūrṇamāsābhyām ' iti tṛtīyāśrutyā tāvadyāgasya svargasādhanatvaṃ pramitam | tadyathopapadyate tathāvaśyaṃ bhavatāpi kalpanīyam | tatra kiṃ yāvatphalaṃ yāgasyāvasthānaṃ kalpyate, kiṃvā vinaṣṭasyāpi svargotpādanam | nā'dyaḥ | yāge kṣaṇikatvasya pratyakṣasiddhatvāt | na dvitīyaḥ | mṛtayordaṃpatyoḥ putrotpattyadarśanāt | ato mānāntaraviruddhādbhavadīyakalpanādasmadīyamavirūddhamapūrvakalpanaṃ jyāyaḥ | kalpite 'pyapūrve tasyaiva svargasādhanatvādyāgasya svargasādhanatvaśrutirvirūdhyeteti cet | na | ' yāgāvāntaravyāpāro 'pūrvam ' ityaṅgīkārāt | na hyudyamananipatanayoravāntaravyāpārayoḥ sattve kuṭhārasya sādhanatvamapaiti | yadi vyāpāravato yāgasya nāśe vyāpāre na tiṣṭhettarhi yāgajanyā kācicchaktirapūrvamastu | śaktivyavadhāne 'pi yāgasya sādhanatvamavirūddham | auṣṇyavyavahite 'pyagnau dāhakatvāṅgīkārāt | yathāṅgārajanyamauṣṇyaṃ śānteṣyapyaṅgāreṣu jale 'nuvartate, tathā yāgajanyamapūrve naṣṭe 'pi yāge karrtayātmanyavanuvartatām | tasmādastyarpūvam | tadviśeṣastu saṃpradāyasiddhayāgaprakriyayāvagantavyaḥ | tathā hi - prakriyā pūrvācāryairitthaṃ darśitā -"prathamaṃ tāvatphalavākyena karmaṇaḥ phalasādhanatā bodyate - ' yāgena svarge kuryāt ' iti | 'kathaṃ vinaśvareṇa phalaṃ kartavyam ' ityapekṣāyām ' apūrve kṛtvā ' ityucyate | ' kathamapūrve kriyate ' ityapekṣāyāṃ ' yāgānuṣṭhānaprakāreṇa ' iti | taccāpūrve darśapūrṇamāsayoranekavidham - phalāpūrvam | samudāyāpūrvam ṣa utpattyapūrvam, aṅgāpūrve ceti | yena svarga ārabhyate tatphalāpūrvam | amāvāsyāyāṃ trayāṇāṃ yāgānāmekaḥ samudāyaḥ, paurṇamāsyāmaparaḥ, tayorbhinnakālavartinoḥ saṃhatya phalāpūrvārambhāyogāttadārambhāya samudāyadvayajanyamapūrvadvayaṃ kalpanīyam | tayorekaikasyā' rambhāyaikaikasamudāyavartināṃ trayāṇāṃ yāgāmāṃ bhinnakṣaṇavartitvena saṃghātāpattyabhāvādyāgatrayaṇanyāni trīṇyutpattyapūrvāṇi kalpanīyāni | teṣāṃ cāṅgepakāramantareṇāniṣpatteraṅgānāṃ cānekakṣaṇavartināṃ saṃghātāsaṃbhavādaṅgāpūrvāṇi kalpanīyāni | tatra tvayaṃ vibhāgaḥ- saṃvipatyopakārakāṇyavaghātādīni dravyadevatāsaṃskāradvāreṇa yāgasvarūpasyaivātiśayādhānena tadatpattyapūrvaniṣpattau vyāpriyante | taddvāreṇa phalāpūrve | ārādupakārakāṇi tu prayājādīnyutpattyupūrvebhyaḥ phalāpūrvaniṣpattau sākṣādeva vyāpriyante | evaṃ prakārabhede satyapi sarvāṇyaṅgānyapūrvaniṣpattāvanugrāhakāṇi - ityekarūpeṇetthaṃbhāvena svī kriyante | anayaiva diśā sarvatrāpūrvaprakriyāvagantavyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ गुरुणा यन्नियोगाख्यमपूर्वमभिप्रेयते तन्नास्ति । कुतः । अन्तरेणैव तदपूर्वे फलनिष्पत्तेः । न च यागनाशात्कथं फलसिद्धिरिति वाच्यम् । न हि यागक्रिया सर्वात्मना नश्यति, किंतु सूक्ष्मरूषत्वेनादृश्या सती स्वर्गदेहारम्भकेषु यागसंबन्धिद्रव्यगतपरमाणुषु यागकर्र्तयात्मनि वावस्थाय फलमारभत इति पूर्वपक्षः । नैतद्युक्तम् । उक्तेर्ऽथे प्रमाणाभावात् । न च नियोगे ऽपि प्रमाणाभावः शङ्कनीयः । वैदिकलिङादीनां तदभिधायकत्वात् । ततो धात्वर्थातिरिक्तं कालान्तरभाव्यकाम्यफलसाधनमपूर्वमत्वित

------------------ guruṇā yanniyogākhyamapūrvamabhipreyate tannāsti | kutaḥ | antareṇaiva tadapūrve phalaniṣpatteḥ | na ca yāganāśātkathaṃ phalasiddhiriti vācyam | na hi yāgakriyā sarvātmanā naśyati, kiṃtu sūkṣmarūṣatvenādṛśyā satī svargadehārambhakeṣu yāgasaṃbandhidravyagataparamāṇuṣu yāgakarrtayātmani vāvasthāya phalamārabhata iti pūrvapakṣaḥ | naitadyuktam | ukter'the pramāṇābhāvāt | na ca niyoge 'pi pramāṇābhāvaḥ śaṅkanīyaḥ | vaidikaliṅādīnāṃ tadabhidhāyakatvāt | tato dhātvarthātiriktaṃ kālāntarabhāvyakāmyaphalasādhanamapūrvamatvita

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते -"व्रीहीनवहन्ति" "तण्डुलान्पिनष्टि"इति । तत्र अक्धातपेषणे अपूर्वजनके, विहितधात्वर्थत्वात्, यजत्यादिघात्वर्थवत् ऽ । विपक्षे - विधिवाक्यवैयर्थ्यरूपो बाधकस्तर्को ऽवगन्तव्यः । तुषविमोकचूर्णत्वयोर्दृष्टप्रयोजनयोर्लोकसिद्धत्वेन तादर्थ्ये ऽवघातपेषणयोर्विधिर्र्व्यथः स्यात् । तस्मात् - अस्त्यपूर्वमिति प्राप्ते, ब्रूमः- दृष्टफले संभवत्यपूर्वे न कल्पनीयम् । यजत्यादिदृष्टान्तस्तु विषमः । तत्र हि क्रियाप्राधान्येन द्रव्यपारतन्त्र्याभावादपूर्वसाधनत्वं क्रियाया युक्तम् । इह तु ऽ व्रीहीन् ऽ इति कर्मकारकविभक्त्या व्रीहीणामीप्सिततमत्वेन प्राधान्यावगमाद्द्रव्यपरतन्त्रो ऽवघातो द्रव्य एवातिशयं कुर्यात्, न त्वपूर्वे जनयति । न च विधिवैयर्थ्यम् । नखनिर्भेदनादिना तुषविमोकसंभवे ऽपि ऽअवघातेनैवासौ कर्तव्यः ऽ इति यो नियमस्तस्य नियमस्यापूर्वहेतुत्वेन विधेयत्वात् । तस्मान्नास्त्यववातादिजन्यमपूर्नम्

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate -"vrīhīnavahanti" "taṇḍulānpinaṣṭi"iti | tatra akdhātapeṣaṇe apūrvajanake, vihitadhātvarthatvāt, yajatyādighātvarthavat ' | vipakṣe - vidhivākyavaiyarthyarūpo bādhakastarko 'vagantavyaḥ | tuṣavimokacūrṇatvayordṛṣṭaprayojanayorlokasiddhatvena tādarthye 'vaghātapeṣaṇayorvidhirrvyathaḥ syāt | tasmāt - astyapūrvamiti prāpte, brūmaḥ- dṛṣṭaphale saṃbhavatyapūrve na kalpanīyam | yajatyādidṛṣṭāntastu viṣamaḥ | tatra hi kriyāprādhānyena dravyapāratantryābhāvādapūrvasādhanatvaṃ kriyāyā yuktam | iha tu ' vrīhīn ' iti karmakārakavibhaktyā vrīhīṇāmīpsitatamatvena prādhānyāvagamāddravyaparatantro 'vaghāto dravya evātiśayaṃ kuryāt, na tvapūrve janayati | na ca vidhivaiyarthyam | nakhanirbhedanādinā tuṣavimokasaṃbhave 'pi 'avaghātenaivāsau kartavyaḥ ' iti yo niyamastasya niyamasyāpūrvahetutvena vidheyatvāt | tasmānnāstyavavātādijanyamapūrnam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ "सक्तूञ्जुहोति"इत्यत्र द्रव्यप्राधान्यं परित्यज्य द्वितीयाया भङ्गं कृत्वा क्रियाप्राधान्याय"सक्तुभिर्जुहोति"इति तृतीयात्वेन विपरिणामो वक्ष्यते । तथा"व्रीहिभिरवहन्ति"इति विपरिणामेन प्रधानभूता क्रिया द्रव्यव्यवधानमन्तरेण साक्षादेव नियोगे ऽन्वेतव्येति चेत् । मैवम् । वैषम्यात् । तत्र"होमेन सक्तुषु संस्कारो न भवति"भस्मीभूतानामन्यत्र विनियोगासंभवात् , इत्यभिप्रेत्य संस्कारकर्मत्वं परित्यक्तम् । इह दृष्टस्तुषविमाकेसंस्कार उपपद्यते । वितुषाणां तेषां पुरोडाशे विनियोगसंभवात्

------------------ "saktūñjuhoti"ityatra dravyaprādhānyaṃ parityajya dvitīyāyā bhaṅgaṃ kṛtvā kriyāprādhānyāya"saktubhirjuhoti"iti tṛtīyātvena vipariṇāmo vakṣyate | tathā"vrīhibhiravahanti"iti vipariṇāmena pradhānabhūtā kriyā dravyavyavadhānamantareṇa sākṣādeva niyoge 'nvetavyeti cet | maivam | vaiṣamyāt | tatra"homena saktuṣu saṃskāro na bhavati"bhasmībhūtānāmanyatra viniyogāsaṃbhavāt , ityabhipretya saṃskārakarmatvaṃ parityaktam | iha dṛṣṭastuṣavimākesaṃskāra upapadyate | vituṣāṇāṃ teṣāṃ puroḍāśe viniyogasaṃbhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोर्जुह्वादीनां दर्भैः संमार्जनमाम्नातम् -"स्त्रुचः संमार्ष्टि"इति । तत्र संमार्जनं प्रधानकर्म । कुतः । गुणकर्मलक्षणरहितत्वात्, प्रधानकर्मलक्षणयुक्तत्वाच्च । सूत्रकारो हि कर्मणां राशिद्वयं प्रतिज्ञाय तयोर्लक्षणं पृथक्सूत्रयामास-"तानि द्वैधं गुणप्रधानभूतानि""यैस्तु द्रव्यं चिकीर्ष्यते, गुणस्तत्र प्रतीयेत, तस्य द्रव्यप्रधानत्वात्""यैस्तु द्रव्यं न चिकीर्ष्यते, तानि प्रधानभूतानि, द्रव्यस्य गुणभूतत्वात्"च्च्पूमीसू। २ । १ । ६ - ८ छ्तैति । यैः कर्मभिर्द्रव्यमुत्पादयितुं संस्कर्तु वेष्यते, तेषु कर्मसु गुणत्वम् । कुतः । तस्य कर्मणो द्रव्यप्रधानत्वात् । द्रव्यं प्रधानमस्य, इति बहुव्रीहिः । "यूपं तक्षति"आहवनीयमादघाति" इत्यादौ यूपाहवनीयादिद्रव्यमुत्पादयितुमिष्यते । "व्रीहीनवहन्ति" "तण्डुलान्पिनष्टि"इत्यादौ व्रीह्यादिद्रव्यं संस्कर्तुमिष्टम् । प्रयाजादिषूक्तवैपरीत्यात्प्रधानकर्मत्वम् । एवं सत्यवघातेन यथा व्रीहीणां तुषविमोको दृष्टः संस्कारः, तथा संमार्जनेन जुह्वादिषु कंचिदतिशयं न पश्यामः । अतो ऽवघातवद्गुणकर्मत्वाभावात्प्रयाजादिवत्प्रधानकर्मत्वमिति प्राप्ते -- ब्रूमः- ऽस्त्रुचऽ इति द्वितीया कर्मकारके विहिता । कर्मत्वं चेप्सिततमत्वेसति भवति । "कर्तुरीप्सिततमं कर्म"च्च्पासू। १ । ४ । ४९ छ्तैति कर्मसंज्ञाविधानात् । क्रतुसाधनत्वेन च स्त्रुचां युक्तमीप्सिततमत्वम् । अतः प्रधानभूताः स्त्रुचः । तथासति संमार्जनक्रियाया गुणकर्मत्वमवघातवद्भविष्यति । यदि स्त्रुक्षुदृष्टो ऽतिशयो न स्यात्, तर्ह्यपूर्वे कल्पनीयम्

------------------ darśapūrṇamāsayorjuhvādīnāṃ darbhaiḥ saṃmārjanamāmnātam -"strucaḥ saṃmārṣṭi"iti | tatra saṃmārjanaṃ pradhānakarma | kutaḥ | guṇakarmalakṣaṇarahitatvāt, pradhānakarmalakṣaṇayuktatvācca | sūtrakāro hi karmaṇāṃ rāśidvayaṃ pratijñāya tayorlakṣaṇaṃ pṛthaksūtrayāmāsa-"tāni dvaidhaṃ guṇapradhānabhūtāni""yaistu dravyaṃ cikīrṣyate, guṇastatra pratīyeta, tasya dravyapradhānatvāt""yaistu dravyaṃ na cikīrṣyate, tāni pradhānabhūtāni, dravyasya guṇabhūtatvāt"ccpū.mī.sū. 2 | 1 | 6 - 8 chtaiti | yaiḥ karmabhirdravyamutpādayituṃ saṃskartu veṣyate, teṣu karmasu guṇatvam | kutaḥ | tasya karmaṇo dravyapradhānatvāt | dravyaṃ pradhānamasya, iti bahuvrīhiḥ | "yūpaṃ takṣati"āhavanīyamādaghāti" ityādau yūpāhavanīyādidravyamutpādayitumiṣyate | "vrīhīnavahanti" "taṇḍulānpinaṣṭi"ityādau vrīhyādidravyaṃ saṃskartumiṣṭam | prayājādiṣūktavaiparītyātpradhānakarmatvam | evaṃ satyavaghātena yathā vrīhīṇāṃ tuṣavimoko dṛṣṭaḥ saṃskāraḥ, tathā saṃmārjanena juhvādiṣu kaṃcidatiśayaṃ na paśyāmaḥ | ato 'vaghātavadguṇakarmatvābhāvātprayājādivatpradhānakarmatvamiti prāpte -- brūmaḥ- 'struca' iti dvitīyā karmakārake vihitā | karmatvaṃ cepsitatamatvesati bhavati | "karturīpsitatamaṃ karma"ccpā.sū. 1 | 4 | 49 chtaiti karmasaṃjñāvidhānāt | kratusādhanatvena ca strucāṃ yuktamīpsitatamatvam | ataḥ pradhānabhūtāḥ strucaḥ | tathāsati saṃmārjanakriyāyā guṇakarmatvamavaghātavadbhaviṣyati | yadi strukṣudṛṣṭo 'tiśayo na syāt, tarhyapūrve kalpanīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते -"प्रौगं शंसति" "निष्केवल्यं शंसति" "आज्यैः स्तुवते" "पृष्टैः स्तुवते"प्रौगनिष्केवल्यशब्दौ शस्त्रविशेषनामनी । आज्यपृष्टशब्दौ तु व्याख्यातौ । अप्रगीतमन्त्रसाध्या स्तुतिः शस्त्रम् । प्रगीतमन्त्रसाध्यास्तुतिः स्तोत्रम् । तयोः स्तुतशस्त्रयोर्गुणकर्मत्वं युक्तम् । कुतः । तुषविमोकवद्दृष्टार्थलाभात् । षठ्यमानेषु मन्त्रेष्वनुस्मरणेन देवता संस्क्रियत इति प्राप्ते -- ब्रूमः- स्तोतव्याया देवतायाः स्तावकैर्गुणैः संबन्धकीर्तनं स्तौतिशंसतिधात्वोर्वाच्योर्ऽथः । यदि मन्त्रवाक्यानि गुणसंबन्धाभिधानपराणि , तदा धात्वोर्मुख्यार्थलाभाच्छ्रतिरनुगृहीता भविष्यति । यदा तु गुणद्वारेणानुस्मरणीयदेवतास्वरूप प्रकाशनपराणि मन्त्रवाक्यानि स्युः, तदा धात्वोर्मुख्योर्ऽथो न स्यात् । लोके हि ऽ देवदत्तश्चतुर्वेदाभिज्ञः ऽ इत्युक्ते स्तुतिः प्रतीयते । तस्य वाक्यस्य गुणसंबन्धपरत्वाभावात् । यदा तु देवदत्तरूपपरता ऽ यश्चतुर्वेदी तमानय, इत्यादौ, तत्र न स्तुतिप्रतीतिः । तस्य चतुर्वेदसंबन्धद्वारेण देवदत्तस्वरूपोपलक्षणपरत्वेन गुणसंबन्धपरत्वाभावात् । ततश्च - ऽ आज्यैर्देवं प्रकाशयेत् , ऽ पृष्टैर्देवं प्रकाशयेत्, इत्येवं विध्यर्थपर्यवसानाद्धात्वोर्मुख्यार्थो बाध्येत । ततो धातुश्रुतिमबाधितुं स्तोत्रशस्त्रयोः प्रधानकर्मत्वमभ्युपेतव्यम् । तत्र दृष्टं प्रयोजनं नास्तीति चेत् । तर्ह्यपूर्वमस्तु

------------------ jyotiṣṭome śrūyate -"praugaṃ śaṃsati" "niṣkevalyaṃ śaṃsati" "ājyaiḥ stuvate" "pṛṣṭaiḥ stuvate"prauganiṣkevalyaśabdau śastraviśeṣanāmanī | ājyapṛṣṭaśabdau tu vyākhyātau | apragītamantrasādhyā stutiḥ śastram | pragītamantrasādhyāstutiḥ stotram | tayoḥ stutaśastrayorguṇakarmatvaṃ yuktam | kutaḥ | tuṣavimokavaddṛṣṭārthalābhāt | ṣaṭhyamāneṣu mantreṣvanusmaraṇena devatā saṃskriyata iti prāpte -- brūmaḥ- stotavyāyā devatāyāḥ stāvakairguṇaiḥ saṃbandhakīrtanaṃ stautiśaṃsatidhātvorvācyor'thaḥ | yadi mantravākyāni guṇasaṃbandhābhidhānaparāṇi , tadā dhātvormukhyārthalābhācchratiranugṛhītā bhaviṣyati | yadā tu guṇadvāreṇānusmaraṇīyadevatāsvarūpa prakāśanaparāṇi mantravākyāni syuḥ, tadā dhātvormukhyor'tho na syāt | loke hi ' devadattaścaturvedābhijñaḥ ' ityukte stutiḥ pratīyate | tasya vākyasya guṇasaṃbandhaparatvābhāvāt | yadā tu devadattarūpaparatā ' yaścaturvedī tamānaya, ityādau, tatra na stutipratītiḥ | tasya caturvedasaṃbandhadvāreṇa devadattasvarūpopalakṣaṇaparatvena guṇasaṃbandhaparatvābhāvāt | tataśca - ' ājyairdevaṃ prakāśayet , ' pṛṣṭairdevaṃ prakāśayet, ityevaṃ vidhyarthaparyavasānāddhātvormukhyārtho bādhyeta | tato dhātuśrutimabādhituṃ stotraśastrayoḥ pradhānakarmatvamabhyupetavyam | tatra dṛṣṭaṃ prayojanaṃ nāstīti cet | tarhyapūrvamastu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अयं मन्त्र आम्नायते -"देवांश्च याभिर्यजते ददाति च ज्योगित्ताभिः सचते गोपतिः सह"इति । अयमर्थः- गोपतिर्यजमानो याभिर्गोभिर्देवान्यजते याश्च गा ब्राह्मणेभ्यो ददाति चिरमेव ताभिः सह परलोके ऽवतिष्ठते इति । तत्र यथा ब्राह्मणगतमाख्यातपदं प्रधानगुणकर्मणोरन्यन्तरस्य विधायकम्, तथा मन्त्रगतमपीति चेत् । मैवम् । यच्छब्दादिना विधिशक्तेः क्षीणत्वात् । सति हि यच्छब्दे तस्य वाक्यस्यानुवादकत्वं प्रतीयते, न तु विधायकत्वम् । ऽयच्छब्दादेः ऽ इत्यादिशब्देनोत्तमपुरुषामन्त्रणादयः । ऽ बर्हिर्देवसदनं दामि ऽ इत्युत्तमपुरूमः । ऽअग्नीदग्नीन्विहरऽ इत्यामन्त्रणम् । एवं ब्रह्मणे ऽपि - ऽ यस्योभयं हविरार्तिमार्च्छत् ऽ इत्युदाहरणीयम् । तस्मात् - ऽ आख्यातस्य प्रधानकर्मविधायत्वं, गुणविधायकत्वं वा ऽ इत्येवं द्वावेव प्रकारौ न भवतः, किंतु - ऽ अभिधायकत्वम् ऽ इत्यप्यस्ति तृतीयः प्रकारः । ततो न मन्त्रगताख्यातस्य विधायकत्वम्

------------------ ayaṃ mantra āmnāyate -"devāṃśca yābhiryajate dadāti ca jyogittābhiḥ sacate gopatiḥ saha"iti | ayamarthaḥ- gopatiryajamāno yābhirgobhirdevānyajate yāśca gā brāhmaṇebhyo dadāti cirameva tābhiḥ saha paraloke 'vatiṣṭhate iti | tatra yathā brāhmaṇagatamākhyātapadaṃ pradhānaguṇakarmaṇoranyantarasya vidhāyakam, tathā mantragatamapīti cet | maivam | yacchabdādinā vidhiśakteḥ kṣīṇatvāt | sati hi yacchabde tasya vākyasyānuvādakatvaṃ pratīyate, na tu vidhāyakatvam | 'yacchabdādeḥ ' ityādiśabdenottamapuruṣāmantraṇādayaḥ | ' barhirdevasadanaṃ dāmi ' ityuttamapurūmaḥ | 'agnīdagnīnvihara' ityāmantraṇam | evaṃ brahmaṇe 'pi - ' yasyobhayaṃ havirārtimārcchat ' ityudāharaṇīyam | tasmāt - ' ākhyātasya pradhānakarmavidhāyatvaṃ, guṇavidhāyakatvaṃ vā ' ityevaṃ dvāveva prakārau na bhavataḥ, kiṃtu - ' abhidhāyakatvam ' ityapyasti tṛtīyaḥ prakāraḥ | tato na mantragatākhyātasya vidhāyakatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ चातुर्मास्येष्विदमाम्नायते - ऽ एतद्ब्राह्मणान्येव पञ्च हर्वीषि ऽ इति । तत्र - ब्राह्मणस्य लक्षणं नास्ति । कुतः । वेदभागानामियत्तानवधारणेन ब्राह्मणभागेष्वन्यभागेषु च लक्षणस्याव्याप्त्यतिव्याप्त्योः शोधयितुमशक्यत्वात् । पूर्वोक्तो मन्त्रभाग एकः । भागान्तराणि च कानिचित्पूर्वैरुदाहर्तु संगृहीतानि - "हेतुर्निर्वचनं निन्दा प्रशंसा संशयो विधिः । परक्रिया पुराकल्पो व्यवधारणकल्फना । "इति । ऽ तेन ह्मन्नं क्रियते ऽ इति हेतुः । ऽ तद्दधणे दधित्वम् ऽ इति निर्वचनम् । ऽ अमाध्या वै माषाः ऽ इति निन्दा । ऽवायुर्वै क्षेपिष्ठा देवताऽ इति प्रशंसा । ऽ तद्व्यचिकित्सज्जुहवानि , मा हौषम् ऽ इति संशयः । ऽ यजमानेन संमितौदुम्बरी भवति ऽ इति विधिः । ऽ भाषानेव मह्यं पचत ऽ इति परकृतिः । ऽ पुरा ब्राह्मणा अभैषुः ऽ इति पुराकल्पः । ऽ यावतो ऽश्चान्प्रतिगृह्णीयात्, तावतो वारुणांश्चतुष्कपालन्निर्वपेत् ऽ इति विशेषावधारणकल्पना । एवमन्यदप्युदाहार्यम् । न च ऽ हेत्वादीनामन्यतमं ब्राह्मणम्ऽइति लक्षणम् । मन्त्रेष्वपि हेत्वादिसद्भावात् । तथा हि - ऽ इन्दवोवामुशन्ति हि ऽ इति हेतुः । ऽ उदानिषुर्महीरीति तस्मादुदकमुच्यते ऽ इति निर्वचनम् । ऽमोघमन्नं विन्दते अप्रचेताः ऽ इति निन्दा । ऽ अग्निर्मूर्धा दिवः ककुत्पतिः ऽ इति प्रशंसा । ऽ अधः स्विदासीदुपरि स्विदासीत् ऽ इति संशयः । ऽ कपिञ्जलानालभेत ऽ इति विधिः । ऽ सहस्त्रमंयुतं ददत् ऽ इति परकृतिः । ऽ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः ऽ इति पुराकल्पः । ऽ इतिकरणबहुलं ब्राह्मणम् ऽ इति चेत् । न । ऽ इत्यददा इत्ययजथा इत्यपच इति ब्राह्मणो गायेत् ऽ इत्यस्मिन्ब्रह्मणेन गातव्ये मन्त्रे अतिव्याप्तेः । ऽ इत्याहेत्यनेन वाक्येनोपनिबद्धं ब्राह्मणम् ऽ इति चेत् । न । ऽ राजा चिद्यं भगं भक्षीत्याह ऽ ऽ यो वा रक्षाः शुचिरस्मीत्याह ऽ इत्यनयोर्मन्त्रयोरतिव्याप्तेः । ऽ आख्यायिकारूपं ब्राह्मणम् ऽ इति चेत् । न । यमयमीसंवादसूक्तादावतिव्याप्तेः । तस्मात् - ऽ नास्ति ब्राह्मणस्य लक्षणम् ऽ इति प्राप्ते - ब्रूमः- ऽ मन्त्रब्राह्मणरूपौ द्वावेव वेदभागौ ऽ इत्यङ्गीकारान्मन्त्रलक्षणस्य पूर्वमभिहितत्वात् ऽ अवशिष्टो वेदभागो ब्राह्मणम् ऽ इत्येतल्लक्षणं भवति -- इति

------------------ cāturmāsyeṣvidamāmnāyate - ' etadbrāhmaṇānyeva pañca harvīṣi ' iti | tatra - brāhmaṇasya lakṣaṇaṃ nāsti | kutaḥ | vedabhāgānāmiyattānavadhāraṇena brāhmaṇabhāgeṣvanyabhāgeṣu ca lakṣaṇasyāvyāptyativyāptyoḥ śodhayitumaśakyatvāt | pūrvokto mantrabhāga ekaḥ | bhāgāntarāṇi ca kānicitpūrvairudāhartu saṃgṛhītāni - "heturnirvacanaṃ nindā praśaṃsā saṃśayo vidhiḥ | parakriyā purākalpo vyavadhāraṇakalphanā | "iti | ' tena hmannaṃ kriyate ' iti hetuḥ | ' taddadhaṇe dadhitvam ' iti nirvacanam | ' amādhyā vai māṣāḥ ' iti nindā | 'vāyurvai kṣepiṣṭhā devatā' iti praśaṃsā | ' tadvyacikitsajjuhavāni , mā hauṣam ' iti saṃśayaḥ | ' yajamānena saṃmitaudumbarī bhavati ' iti vidhiḥ | ' bhāṣāneva mahyaṃ pacata ' iti parakṛtiḥ | ' purā brāhmaṇā abhaiṣuḥ ' iti purākalpaḥ | ' yāvato 'ścānpratigṛhṇīyāt, tāvato vāruṇāṃścatuṣkapālannirvapet ' iti viśeṣāvadhāraṇakalpanā | evamanyadapyudāhāryam | na ca ' hetvādīnāmanyatamaṃ brāhmaṇam'iti lakṣaṇam | mantreṣvapi hetvādisadbhāvāt | tathā hi - ' indavovāmuśanti hi ' iti hetuḥ | ' udāniṣurmahīrīti tasmādudakamucyate ' iti nirvacanam | 'moghamannaṃ vindate apracetāḥ ' iti nindā | ' agnirmūrdhā divaḥ kakutpatiḥ ' iti praśaṃsā | ' adhaḥ svidāsīdupari svidāsīt ' iti saṃśayaḥ | ' kapiñjalānālabheta ' iti vidhiḥ | ' sahastramaṃyutaṃ dadat ' iti parakṛtiḥ | ' yajñena yajñamayajanta devāḥ ' iti purākalpaḥ | ' itikaraṇabahulaṃ brāhmaṇam ' iti cet | na | ' ityadadā ityayajathā ityapaca iti brāhmaṇo gāyet ' ityasminbrahmaṇena gātavye mantre ativyāpteḥ | ' ityāhetyanena vākyenopanibaddhaṃ brāhmaṇam ' iti cet | na | ' rājā cidyaṃ bhagaṃ bhakṣītyāha ' ' yo vā rakṣāḥ śucirasmītyāha ' ityanayormantrayorativyāpteḥ | ' ākhyāyikārūpaṃ brāhmaṇam ' iti cet | na | yamayamīsaṃvādasūktādāvativyāpteḥ | tasmāt - ' nāsti brāhmaṇasya lakṣaṇam ' iti prāpte - brūmaḥ- ' mantrabrāhmaṇarūpau dvāveva vedabhāgau ' ityaṅgīkārānmantralakṣaṇasya pūrvamabhihitatvāt ' avaśiṣṭo vedabhāgo brāhmaṇam ' ityetallakṣaṇaṃ bhavati -- iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"अग्नये जुष्टं निर्वपामि"इत्यस्य सौर्ये चरौ ऽ सूर्याय जुष्टं निर्वपामि ऽ इत्येवं पदान्तरप्रक्षेप ऊहः । ऽ अदीक्षिष्टायं ब्राह्मणः ऽ इत्यस्य मन्त्रस्य शेषत्वेन प्रयोगकाले ब्राह्मणनामधेयविशेषं तदीयप्रवरं चैवं पठन्ति -"असौ देवदत्तो ऽमुष्य पुत्रो ऽमुष्य पौत्रो ऽमुष्य नप्तामुष्याः पुत्रो ऽमुष्याः पौत्रो ऽमुष्या नप्ता ऽ इति । ऽ आङ्गिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजगोत्रः ऽ इति च । एतेषामूहप्रवरनामधेयानां मन्त्रत्वमस्ति । कुतः । मन्त्रेण सहैकवाक्यत्वादिति चेत् । मैवम् । याज्ञिकप्रसिद्धिरूपस्य मन्त्रलक्षणस्यैतेष्वभावात् । न ह्यध्येतार ऊहादीन्मन्त्रकाण्डे ऽवीयते । तस्मात् - नास्ति मन्त्रत्वम्

"agnaye juṣṭaṃ nirvapāmi"ityasya saurye carau ' sūryāya juṣṭaṃ nirvapāmi ' ityevaṃ padāntaraprakṣepa ūhaḥ | ' adīkṣiṣṭāyaṃ brāhmaṇaḥ ' ityasya mantrasya śeṣatvena prayogakāle brāhmaṇanāmadheyaviśeṣaṃ tadīyapravaraṃ caivaṃ paṭhanti -"asau devadatto 'muṣya putro 'muṣya pautro 'muṣya naptāmuṣyāḥ putro 'muṣyāḥ pautro 'muṣyā naptā ' iti | ' āṅgirasabārhaspatyabhāradvājagotraḥ ' iti ca | eteṣāmūhapravaranāmadheyānāṃ mantratvamasti | kutaḥ | mantreṇa sahaikavākyatvāditi cet | maivam | yājñikaprasiddhirūpasya mantralakṣaṇasyaiteṣvabhāvāt | na hyadhyetāra ūhādīnmantrakāṇḍe 'vīyate | tasmāt - nāsti mantratvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते - ऽ अहे बुधिण्य मन्त्रं मे गोपाय यमृषयस्त्रैविदा विदुः । ऋचः सामानि, यजूंषि ऽ इति । "त्रीन्वेदान्विदन्ति"इति त्रिविदः, त्रिविदां संबन्धिनो ऽध्येतारस्त्रैविदाः । ते च यं मन्त्रभागमृगादिरूपेण त्रिविधमाहुः, तं गोपाय, इति योजना । तत्र त्रिविधानामृक्समयजुषां व्यवस्थितं लक्षणं नास्ति । कुतः । सांकर्यस्य दुष्परिहरत्वात् । ऽअध्यापकप्रसिद्धेर्ह्यृग्वेदादिषु पठितो मन्त्र ऋगादिः ऽ इति हि लक्षणं वक्तव्यम् । तच्च संकीर्णम् । ऽदेवो वः सवितोत्पूनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः ऽ इत्ययं मम्त्रो यजुर्वेदे संप्रतिपन्नयजुषां मध्ये पठितः । न च तस्य यजुष्ट्वमास्ति । तद्ब्राह्मणे ऽ सावित्र्यर्चा ऽ इत्यृक्त्वेन व्यवहृतत्वात् । ऽ एतत्साम गायन्नास्ते ऽ इति प्रतिज्ञाय किंचित्साम यजुर्वेदे गीतम् । ऽ अक्षितमसि ऽ ऽ अच्युतमसि ऽ ऽ प्राणसंशितमसि ऽ इति त्रीणि यजूंषि सामवेदे समाम्नातानि । तथा गीयमानस्य साम्ना आश्रयभूता ऋचः सामवेदे समाम्नायन्ते । तस्मात् - नास्ति लक्षणम् - इति चेत् । न । पादादीनामसंकीर्णलक्षणत्वात् । ऽ पादेनार्थेन चोपेता वृत्तबद्धामन्त्रा ऋचः । गीतिरूपा मन्त्राः सामानि । वृत्तगीतिवर्जितत्वेन प्रश्लिष्टपठिता मन्त्रा यजूंषि ऽ इत्युक्ते न क्वापि संकरः

------------------ idamāmnāyate - ' ahe budhiṇya mantraṃ me gopāya yamṛṣayastraividā viduḥ | ṛcaḥ sāmāni, yajūṃṣi ' iti | "trīnvedānvidanti"iti trividaḥ, trividāṃ saṃbandhino 'dhyetārastraividāḥ | te ca yaṃ mantrabhāgamṛgādirūpeṇa trividhamāhuḥ, taṃ gopāya, iti yojanā | tatra trividhānāmṛksamayajuṣāṃ vyavasthitaṃ lakṣaṇaṃ nāsti | kutaḥ | sāṃkaryasya duṣpariharatvāt | 'adhyāpakaprasiddherhyṛgvedādiṣu paṭhito mantra ṛgādiḥ ' iti hi lakṣaṇaṃ vaktavyam | tacca saṃkīrṇam | 'devo vaḥ savitotpūnātvacchidreṇa pavitreṇa vasoḥ sūryasya raśmibhiḥ ' ityayaṃ mamtro yajurvede saṃpratipannayajuṣāṃ madhye paṭhitaḥ | na ca tasya yajuṣṭvamāsti | tadbrāhmaṇe ' sāvitryarcā ' ityṛktvena vyavahṛtatvāt | ' etatsāma gāyannāste ' iti pratijñāya kiṃcitsāma yajurvede gītam | ' akṣitamasi ' ' acyutamasi ' ' prāṇasaṃśitamasi ' iti trīṇi yajūṃṣi sāmavede samāmnātāni | tathā gīyamānasya sāmnā āśrayabhūtā ṛcaḥ sāmavede samāmnāyante | tasmāt - nāsti lakṣaṇam - iti cet | na | pādādīnāmasaṃkīrṇalakṣaṇatvāt | ' pādenārthena copetā vṛttabaddhāmantrā ṛcaḥ | gītirūpā mantrāḥ sāmāni | vṛttagītivarjitatvena praśliṣṭapaṭhitā mantrā yajūṃṣi ' ityukte na kvāpi saṃkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽ प्रोक्षणीरासादय ऽ ऽ इध्मं बर्हिरुपसादय ऽ ऽ अग्नीदग्नीन्विहरऽ ऽ बर्हिः स्तृणीहि ऽ ऽइन्द्र आगच्छऽ ऽहरिव आगच्छऽ इत्यादयो निगदा आम्नाताः । परप्रत्यायनार्था मन्त्रा निगदः । एते च पूर्वोक्तेभ्य ऋग्यजुःसामभ्यो बहिर्भूताश्चतुर्थप्रकाराः । कुतः । पादगीत्कयोरृक्सामलक्षणयोरभावात् । प्रश्लिष्टपाठस्य यजुर्लक्षणस्य सत्त्वे ऽपि धर्मभेदेन यजुष्यन्तर्भावानुपपत्तेः । ऽ उपांशुयजुषा ऽ ऽ उच्चैर्निगदेन ऽ इति हि धर्मभेदः - इति प्राप्ते --- ब्रूमः- ऽ वहिर्ब्राह्मणा भोज्यन्ताम् ऽ ऽ पिरव्राजकास्त्वन्तः ऽ इत्यत्र सत्येव परिव्राजकानां ब्राह्मण्ये पूजानिमित्तो विशेषो यथा तथा निगदानां यजुर्लक्षणोपेतत्वेन यजुषामेव सतां परप्रत्यायननिमित्तमुच्चैस्त्वधर्मः । ततो मन्त्राणां त्रैविध्यं सुस्थितम्

------------------ ' prokṣaṇīrāsādaya ' ' idhmaṃ barhirupasādaya ' ' agnīdagnīnvihara' ' barhiḥ stṛṇīhi ' 'indra āgaccha' 'hariva āgaccha' ityādayo nigadā āmnātāḥ | parapratyāyanārthā mantrā nigadaḥ | ete ca pūrvoktebhya ṛgyajuḥsāmabhyo bahirbhūtāścaturthaprakārāḥ | kutaḥ | pādagītkayorṛksāmalakṣaṇayorabhāvāt | praśliṣṭapāṭhasya yajurlakṣaṇasya sattve 'pi dharmabhedena yajuṣyantarbhāvānupapatteḥ | ' upāṃśuyajuṣā ' ' uccairnigadena ' iti hi dharmabhedaḥ - iti prāpte --- brūmaḥ- ' vahirbrāhmaṇā bhojyantām ' ' piravrājakāstvantaḥ ' ityatra satyeva parivrājakānāṃ brāhmaṇye pūjānimitto viśeṣo yathā tathā nigadānāṃ yajurlakṣaṇopetatvena yajuṣāmeva satāṃ parapratyāyananimittamuccaistvadharmaḥ | tato mantrāṇāṃ traividhyaṃ susthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोराम्नायते - "देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे, अश्विनोर्बाहुभ्याम् , पूष्णो हस्ताभ्याम्, अग्नये जुष्टं र्निवपामि"इति । तत्र वाक्यानि भिन्नानि भवितुमर्हन्ति । कुतः । एकत्वनियामकस्य दुर्वोधत्वात् । अर्थैक्यं वाक्यैक्ये प्रयोजकमिति चेत् । न । एकस्मिन्पदे ऽतिव्याप्तेः । पदसमूहस्य वाक्यत्वे, समूहानामत्र बहूनां संभवाद्वाक्यभेदः स्यात् - इति चेत् । मैवम् । ऽ यद्विभागे साकाङ्क्षमविभागे चैकार्थम्, तदेकं वाक्यम् ऽ इति प्रयोजकस्य बोद्धुं शक्यत्वात् । ऽविभागे साकाङ्क्षम् ऽ इत्युक्ते ऽतिव्याप्तिः स्यात् । "स्योनं ते सदनं कृणोमि घृतस्य धारया सुसेवं कल्पयामि, तस्मिन्सीदामृते प्रतितिठ व्रीहीणां मेध सुमनस्यमानः"इत्यत्र ऽतस्मिन्ऽ - इत्यादिपदसमूहस्य विभागे सति प्रकृतवाचितच्छब्दार्थनिर्णयाय पूर्वपदसमूहसाकाङ्कत्वमस्ति, अतस्तद्व्यवच्छेत्तुम् ऽएकार्थम् ऽ इत्युच्यते । नहि तत्रैकार्थत्वमस्ति । पूर्वसमूहस्य सदनकरणमर्थः, उत्तरसमूहस्य पुरोडाशप्रतिष्ठापनम् । स्योनं समीचीनम् । सुसेवं सुष्ठु सेवितुं योग्यम् । मेध सारभूतपुरोडाशेत्यर्थः । अत्र द्वयोः समृहयोर्वाक्यद्वयमुभयवादिसिद्धम् । तत् ऽ एकार्थम् ऽ इत्यनेन व्यावर्त्यते । ऽ एकार्थम् ऽ इत्युक्ते ऽतिव्याप्तिः स्यात् । "भगो वां विभजतु, पूषा वां विभजतु"इत्यनयोर्विभजनमन्त्रत्वेन संमतयोः पदसमूबयोस्तात्पर्यविषयस्य द्रव्यविभागरूपस्यार्थस्यैकत्वात् , तद्रव्यवच्छेत्तुं ऽ विभागे साकाङ्क्षम् ऽ इत्युक्तम् । प्रकृते तु ऽ अग्नये जुष्टम् ऽ इत्यादिसमूहे पृथक्कृते पूर्वो ऽ देवस्य त्वा ऽइति समूहः साकाङ्क्षो भवति । एकीकृते तु कृत्स्नस्यैक एव निर्वापोर्ऽथः । एतेनैकवाक्यत्वनिर्णयेनानियतपरिमाणस्य यजुषो ऽवसानं निश्चेतुं शक्यम्

------------------ darśapūrṇamāsayorāmnāyate - "devasya tvā savituḥ prasave, aśvinorbāhubhyām , pūṣṇo hastābhyām, agnaye juṣṭaṃ rnivapāmi"iti | tatra vākyāni bhinnāni bhavitumarhanti | kutaḥ | ekatvaniyāmakasya durvodhatvāt | arthaikyaṃ vākyaikye prayojakamiti cet | na | ekasminpade 'tivyāpteḥ | padasamūhasya vākyatve, samūhānāmatra bahūnāṃ saṃbhavādvākyabhedaḥ syāt - iti cet | maivam | ' yadvibhāge sākāṅkṣamavibhāge caikārtham, tadekaṃ vākyam ' iti prayojakasya boddhuṃ śakyatvāt | 'vibhāge sākāṅkṣam ' ityukte 'tivyāptiḥ syāt | "syonaṃ te sadanaṃ kṛṇomi ghṛtasya dhārayā susevaṃ kalpayāmi, tasminsīdāmṛte pratitiṭha vrīhīṇāṃ medha sumanasyamānaḥ"ityatra 'tasmin' - ityādipadasamūhasya vibhāge sati prakṛtavācitacchabdārthanirṇayāya pūrvapadasamūhasākāṅkatvamasti, atastadvyavacchettum 'ekārtham ' ityucyate | nahi tatraikārthatvamasti | pūrvasamūhasya sadanakaraṇamarthaḥ, uttarasamūhasya puroḍāśapratiṣṭhāpanam | syonaṃ samīcīnam | susevaṃ suṣṭhu sevituṃ yogyam | medha sārabhūtapuroḍāśetyarthaḥ | atra dvayoḥ samṛhayorvākyadvayamubhayavādisiddham | tat ' ekārtham ' ityanena vyāvartyate | ' ekārtham ' ityukte 'tivyāptiḥ syāt | "bhago vāṃ vibhajatu, pūṣā vāṃ vibhajatu"ityanayorvibhajanamantratvena saṃmatayoḥ padasamūbayostātparyaviṣayasya dravyavibhāgarūpasyārthasyaikatvāt , tadravyavacchettuṃ ' vibhāge sākāṅkṣam ' ityuktam | prakṛte tu ' agnaye juṣṭam ' ityādisamūhe pṛthakkṛte pūrvo ' devasya tvā 'iti samūhaḥ sākāṅkṣo bhavati | ekīkṛte tu kṛtsnasyaika eva nirvāpor'thaḥ | etenaikavākyatvanirṇayenāniyataparimāṇasya yajuṣo 'vasānaṃ niścetuṃ śakyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ "इषे त्वोर्जे त्वा"इति श्रूयते । सो ऽयं पदसमुदाय एको मन्त्रः । कुतः । अस्य मन्त्रस्यादृष्टत्वे त्वेकस्यैवादृष्टस्य कल्पने लाघवात् । न च"उरु प्रथस्व"इत्यादिमन्त्रवदनुष्ठेयार्थस्मारकत्वं संभवति । क्रियापदाभावेन तदर्थप्रतीत्यभावात् -- इति प्राप्ते, ब्रूमः- ऽ इषे त्वेति च्छिनत्ति, ऊर्जे त्वेत्यनुमार्ष्टि ऽ इति पलाशशाखायाश्छेदनमार्जनयोरेतौ विनियुक्तौ । ततस्तदमनुसारेण"छिनद्मि"इति क्रियापदे ऽध्याहृते सत्यनुष्ठेयार्थस्मारकत्वादर्थभेदेन वाक्यभेदाद्यजुर्मन्त्रभेदः । इष्यमाणायान्नाय भोः पलाशशाखे त्वा छिनद्मि ऽ ऽ ऊर्जे रसाय बलाय वा त्वामनुमार्ज्मि ऽ इत्यर्थभेदः । एवम्"आयुर्यज्ञेन कल्पताम्" "प्राणो यज्ञेन कल्पताम्"इत्यादौ कॢप्तिसामान्यरूपस्यार्थस्यैकत्वे ऽप्यायुरादिभिर्भिन्नत्वादर्थभेदवाक्य भेदयोः स्पष्टत्वात् , ऽ कॢप्तीर्वाचयति ऽ इति कॢप्तिबहुत्वस्य चोदितत्वाच्च यजुर्भेदो द्रष्टव्यः

------------------ "iṣe tvorje tvā"iti śrūyate | so 'yaṃ padasamudāya eko mantraḥ | kutaḥ | asya mantrasyādṛṣṭatve tvekasyaivādṛṣṭasya kalpane lāghavāt | na ca"uru prathasva"ityādimantravadanuṣṭheyārthasmārakatvaṃ saṃbhavati | kriyāpadābhāvena tadarthapratītyabhāvāt -- iti prāpte, brūmaḥ- ' iṣe tveti cchinatti, ūrje tvetyanumārṣṭi ' iti palāśaśākhāyāśchedanamārjanayoretau viniyuktau | tatastadamanusāreṇa"chinadmi"iti kriyāpade 'dhyāhṛte satyanuṣṭheyārthasmārakatvādarthabhedena vākyabhedādyajurmantrabhedaḥ | iṣyamāṇāyānnāya bhoḥ palāśaśākhe tvā chinadmi ' ' ūrje rasāya balāya vā tvāmanumārjmi ' ityarthabhedaḥ | evam"āyuryajñena kalpatām" "prāṇo yajñena kalpatām"ityādau kḷptisāmānyarūpasyārthasyaikatve 'pyāyurādibhirbhinnatvādarthabhedavākya bhedayoḥ spaṣṭatvāt , ' kḷptīrvācayati ' iti kḷptibahutvasya coditatvācca yajurbhedo draṣṭavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे उपसद्धोमेष्वेवमाम्नायते -- "या ते अग्ने ऽयाशया तनूर्वर्षिष्ठा गह्वरेष्ठा । उग्रं वचो अपावधीत्वेषं वचो अपावधीत्स्वाहा । या ते अग्ने रजाशया, या ते अग्ने हराशया"इति । अयमर्थः- ऽ अयसा रजतेन हिरण्ये न च निर्मिता अग्नेस्तिस्त्रस्तनवः, तास्वाद्या येयमुक्ता तनुः सातिशयेन वृद्धं, गह्वरे तीक्ष्णे द्रव्ये लोहे ऽवस्थिता तया तन्वा क्षुत्पिपासे उपपातकम्, वीरहत्यादि महापतकं च हतवानस्मि ऽ इति । तथा च ब्राह्मणम्,"यदुग्रं वचो अपावधीत्त्वेषं वचो अपावधीत्स्वाहेति । अशनायापिपासे हवा उग्रं वचः । एनश्च वैरहत्यं च त्वेषं वचः"इति । तत्र स्वाहान्तः प्रथमो मन्त्रः संपूर्णवाक्यत्वान्निशेषो ऽध्याहर्तव्यः । न हि ऽ तनूर्वर्षिष्ठा ऽ इत्यादिभागस्तयोरन्वेतुं योग्यः । तस्य प्रथममन्त्रशेषत्वात्, इति प्राप्ते, ब्रूमः- वैदिकयोर्मन्त्रयोराकाङ्क्षा वैदिकेनैव वाक्यशेषेण पूरणीया । ततः ऽ तनूर्वर्षिष्ठा ऽ इत्यादिभाग उत्तरयोर्मन्त्रयोरनुषज्यते । यद्यप्यसावन्यशेषः, तथापिर् बुद्धस्थः सन्कल्पनीयादध्याहारात्संनिकृष्यते । तस्मात् - अनुषङ्गः कर्तव्यः

------------------ jyotiṣṭome upasaddhomeṣvevamāmnāyate -- "yā te agne 'yāśayā tanūrvarṣiṣṭhā gahvareṣṭhā | ugraṃ vaco apāvadhītveṣaṃ vaco apāvadhītsvāhā | yā te agne rajāśayā, yā te agne harāśayā"iti | ayamarthaḥ- ' ayasā rajatena hiraṇye na ca nirmitā agnestistrastanavaḥ, tāsvādyā yeyamuktā tanuḥ sātiśayena vṛddhaṃ, gahvare tīkṣṇe dravye lohe 'vasthitā tayā tanvā kṣutpipāse upapātakam, vīrahatyādi mahāpatakaṃ ca hatavānasmi ' iti | tathā ca brāhmaṇam,"yadugraṃ vaco apāvadhīttveṣaṃ vaco apāvadhītsvāheti | aśanāyāpipāse havā ugraṃ vacaḥ | enaśca vairahatyaṃ ca tveṣaṃ vacaḥ"iti | tatra svāhāntaḥ prathamo mantraḥ saṃpūrṇavākyatvānniśeṣo 'dhyāhartavyaḥ | na hi ' tanūrvarṣiṣṭhā ' ityādibhāgastayoranvetuṃ yogyaḥ | tasya prathamamantraśeṣatvāt, iti prāpte, brūmaḥ- vaidikayormantrayorākāṅkṣā vaidikenaiva vākyaśeṣeṇa pūraṇīyā | tataḥ ' tanūrvarṣiṣṭhā ' ityādibhāga uttarayormantrayoranuṣajyate | yadyapyasāvanyaśeṣaḥ, tathāpir buddhasthaḥ sankalpanīyādadhyāhārātsaṃnikṛṣyate | tasmāt - anuṣaṅgaḥ kartavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे दीक्षाप्रकरणे पठ्यते -"चित्पतिस्त्वा पुनातु" "वाक्पतिस्त्वा पुनातु" "देवस्त्वा सविता पुनात्वाच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः"इति । तत्र तृतीयमन्त्रशेषः ऽ अच्छिद्रेण ऽ - इत्यादिभागः प्रथमद्वितीययोर्मन्त्रयोर्नानुषज्यते । कुतः । निराकाङ्क्षत्वात् । न हि"चित्पतिस्त्वा पुनातु""वाक्पतिस्त्वा पुनातु"इत्यनयोः शेषिणोः संपूर्णवाक्ययोः काचिच्छेषाकाङ्क्षास्ति - इति प्राप्ते - ब्रूमः- ऽ मा भूच्छेषिणोराकाङ्क्षा, तथापि शेषस्याऽकाङ्क्षास्ति ऽ इति । ऽ पवित्रेण रश्मिभिः ऽ इत्युक्तं करणत्वं हि क्रियामपेक्षते । क्रिया च ऽ पुनातु ऽ इत्येषा त्रिष्वपि मन्त्रेष्वेका । तया क्रियया संबद्धः शेषः क्रियाद्वारा तृतीयमन्त्रे निरपेक्षे ऽपि यथान्वेति, तथा पूर्वयोरप्यन्वेतुमर्हति । तस्मात् - अस्त्यनुषङ्गः

------------------ jyotiṣṭome dīkṣāprakaraṇe paṭhyate -"citpatistvā punātu" "vākpatistvā punātu" "devastvā savitā punātvācchidreṇa pavitreṇa vasoḥ sūryasya raśmibhiḥ"iti | tatra tṛtīyamantraśeṣaḥ ' acchidreṇa ' - ityādibhāgaḥ prathamadvitīyayormantrayornānuṣajyate | kutaḥ | nirākāṅkṣatvāt | na hi"citpatistvā punātu""vākpatistvā punātu"ityanayoḥ śeṣiṇoḥ saṃpūrṇavākyayoḥ kāciccheṣākāṅkṣāsti - iti prāpte - brūmaḥ- ' mā bhūccheṣiṇorākāṅkṣā, tathāpi śeṣasyā'kāṅkṣāsti ' iti | ' pavitreṇa raśmibhiḥ ' ityuktaṃ karaṇatvaṃ hi kriyāmapekṣate | kriyā ca ' punātu ' ityeṣā triṣvapi mantreṣvekā | tayā kriyayā saṃbaddhaḥ śeṣaḥ kriyādvārā tṛtīyamantre nirapekṣe 'pi yathānveti, tathā pūrvayorapyanvetumarhati | tasmāt - astyanuṣaṅgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अग्नीषोमीयपशौ श्रूयते --"सं ते अप्राणो वातेन गच्छताम्, समङ्गानि यजत्रैः, सं यज्ञपतिराशिषा"इति । अयमर्थः- ऽ भोः पशो तव प्राणो ऽ वातेन बाह्येन वायुना संगच्छताम्, तव हृदयाद्यङ्गानि यागविशेषैः संयुज्यन्ताम्, यज्ञपतिराशिषा संयुज्यताम् ऽ इति । तत्र"यज्ञपतिः"इत्यस्मिंस्तृतीये मन्त्रे ऽसम्ऽ इत्युपसर्गस्य क्रियापदाकाङ्क्षत्वात्प्रथममन्त्रगतस्य ऽ गच्छताम् ऽ इति पदस्यैकवचनान्तस्य यज्ञपतिशब्देनान्वेतुं योग्यत्वात्पूर्ववद्बुद्धिस्थत्वेन संनिहितत्वादाकाङ्क्षासंनिधियोग्यतानां सद्भावेन क्रियापदमनुषज्यते -- इति प्राप्ते , - ब्रूमः- मध्यममन्त्रे बहुवचनान्तेन ऽ अङ्गानि ऽ इत्यनेनान्वेतुमयोग्यत्वात्तद्व्यवायेन बुद्धिसंनिध्यभावान्नास्त्यनुषङ्गः । ततो द्वितीयतृतीयमन्त्रयोर्यथोचितं वाक्यशेषो ऽध्याहर्तव्यः

------------------ agnīṣomīyapaśau śrūyate --"saṃ te aprāṇo vātena gacchatām, samaṅgāni yajatraiḥ, saṃ yajñapatirāśiṣā"iti | ayamarthaḥ- ' bhoḥ paśo tava prāṇo ' vātena bāhyena vāyunā saṃgacchatām, tava hṛdayādyaṅgāni yāgaviśeṣaiḥ saṃyujyantām, yajñapatirāśiṣā saṃyujyatām ' iti | tatra"yajñapatiḥ"ityasmiṃstṛtīye mantre 'sam' ityupasargasya kriyāpadākāṅkṣatvātprathamamantragatasya ' gacchatām ' iti padasyaikavacanāntasya yajñapatiśabdenānvetuṃ yogyatvātpūrvavadbuddhisthatvena saṃnihitatvādākāṅkṣāsaṃnidhiyogyatānāṃ sadbhāvena kriyāpadamanuṣajyate -- iti prāpte , - brūmaḥ- madhyamamantre bahuvacanāntena ' aṅgāni ' ityanenānvetumayogyatvāttadvyavāyena buddhisaṃnidhyabhāvānnāstyanuṣaṅgaḥ | tato dvitīyatṛtīyamantrayoryathocitaṃ vākyaśeṣo 'dhyāhartavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.