------------------ पूर्वाधिकरणे वर्णकाभ्यां यदिदमुक्तम् - ऽअपूर्वस्यैकमेव पदं प्रत्यायकम् ऽ तच्च ऽयजेतऽ इत्याख्यातान्तभावार्थपदम्, इति । तदनुपन्नम् । अपूर्वसद्भावेमानाभावात् । ऽ यजेत ऽ इत्याभ्यां प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां करणभावनयोरभिधानात् । अपूर्वाभावे कालान्तरभाविस्वर्गसाधनत्वं विनश्वरस्य यागस्यानुपपन्नमिति चेत् । न । शास्त्रप्रामाण्येन तदुपपत्तेरिति प्राप्ते - ब्रूमः- ऽ दर्शपूर्णमासाभ्याम् ऽ इति तृतीयाश्रुत्या तावद्यागस्य स्वर्गसाधनत्वं प्रमितम् । तद्यथोपपद्यते तथावश्यं भवतापि कल्पनीयम् । तत्र किं यावत्फलं यागस्यावस्थानं कल्प्यते, किंवा विनष्टस्यापि स्वर्गोत्पादनम् । नाऽद्यः । यागे क्षणिकत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । न द्वितीयः । मृतयोर्दंपत्योः पुत्रोत्पत्त्यदर्शनात् । अतो मानान्तरविरुद्धाद्भवदीयकल्पनादस्मदीयमविरूद्धमपूर्वकल्पनं ज्यायः । कल्पिते ऽप्यपूर्वे तस्यैव स्वर्गसाधनत्वाद्यागस्य स्वर्गसाधनत्वश्रुतिर्विरूध्येतेति चेत् । न । ऽ यागावान्तरव्यापारो ऽपूर्वम् ऽ इत्यङ्गीकारात् । न ह्युद्यमननिपतनयोरवान्तरव्यापारयोः सत्त्वे कुठारस्य साधनत्वमपैति । यदि व्यापारवतो यागस्य नाशे व्यापारे न तिष्ठेत्तर्हि यागजन्या काचिच्छक्तिरपूर्वमस्तु । शक्तिव्यवधाने ऽपि यागस्य साधनत्वमविरूद्धम् । औष्ण्यव्यवहिते ऽप्यग्नौ दाहकत्वाङ्गीकारात् । यथाङ्गारजन्यमौष्ण्यं शान्तेष्यप्यङ्गारेषु जले ऽनुवर्तते, तथा यागजन्यमपूर्वे नष्टे ऽपि यागे कर्र्तयात्मन्यवनुवर्तताम् । तस्मादस्त्यर्पूवम् । तद्विशेषस्तु संप्रदायसिद्धयागप्रक्रिययावगन्तव्यः । तथा हि - प्रक्रिया पूर्वाचार्यैरित्थं दर्शिता -"प्रथमं तावत्फलवाक्येन कर्मणः फलसाधनता बोद्यते - ऽ यागेन स्वर्गे कुर्यात् ऽ इति । ऽकथं विनश्वरेण फलं कर्तव्यम् ऽ इत्यपेक्षायाम् ऽ अपूर्वे कृत्वा ऽ इत्युच्यते । ऽ कथमपूर्वे क्रियते ऽ इत्यपेक्षायां ऽ यागानुष्ठानप्रकारेण ऽ इति । तच्चापूर्वे दर्शपूर्णमासयोरनेकविधम् - फलापूर्वम् । समुदायापूर्वम् ष उत्पत्त्यपूर्वम्, अङ्गापूर्वे चेति । येन स्वर्ग आरभ्यते तत्फलापूर्वम् । अमावास्यायां त्रयाणां यागानामेकः समुदायः, पौर्णमास्यामपरः, तयोर्भिन्नकालवर्तिनोः संहत्य फलापूर्वारम्भायोगात्तदारम्भाय समुदायद्वयजन्यमपूर्वद्वयं कल्पनीयम् । तयोरेकैकस्याऽ रम्भायैकैकसमुदायवर्तिनां त्रयाणां यागामां भिन्नक्षणवर्तित्वेन संघातापत्त्यभावाद्यागत्रयणन्यानि त्रीण्युत्पत्त्यपूर्वाणि कल्पनीयानि । तेषां चाङ्गेपकारमन्तरेणानिष्पत्तेरङ्गानां चानेकक्षणवर्तिनां संघातासंभवादङ्गापूर्वाणि कल्पनीयानि । तत्र त्वयं विभागः- संविपत्योपकारकाण्यवघातादीनि द्रव्यदेवतासंस्कारद्वारेण यागस्वरूपस्यैवातिशयाधानेन तदत्पत्त्यपूर्वनिष्पत्तौ व्याप्रियन्ते । तद्द्वारेण फलापूर्वे । आरादुपकारकाणि तु प्रयाजादीन्युत्पत्त्युपूर्वेभ्यः फलापूर्वनिष्पत्तौ साक्षादेव व्याप्रियन्ते । एवं प्रकारभेदे सत्यपि सर्वाण्यङ्गान्यपूर्वनिष्पत्तावनुग्राहकाणि - इत्येकरूपेणेत्थंभावेन स्वी क्रियन्ते । अनयैव दिशा सर्वत्रापूर्वप्रक्रियावगन्तव्या
------------------ pūrvādhikaraṇe varṇakābhyāṃ yadidamuktam - 'apūrvasyaikameva padaṃ pratyāyakam ' tacca 'yajeta' ityākhyātāntabhāvārthapadam, iti | tadanupannam | apūrvasadbhāvemānābhāvāt | ' yajeta ' ityābhyāṃ prakṛtipratyayābhyāṃ karaṇabhāvanayorabhidhānāt | apūrvābhāve kālāntarabhāvisvargasādhanatvaṃ vinaśvarasya yāgasyānupapannamiti cet | na | śāstraprāmāṇyena tadupapatteriti prāpte - brūmaḥ- ' darśapūrṇamāsābhyām ' iti tṛtīyāśrutyā tāvadyāgasya svargasādhanatvaṃ pramitam | tadyathopapadyate tathāvaśyaṃ bhavatāpi kalpanīyam | tatra kiṃ yāvatphalaṃ yāgasyāvasthānaṃ kalpyate, kiṃvā vinaṣṭasyāpi svargotpādanam | nā'dyaḥ | yāge kṣaṇikatvasya pratyakṣasiddhatvāt | na dvitīyaḥ | mṛtayordaṃpatyoḥ putrotpattyadarśanāt | ato mānāntaraviruddhādbhavadīyakalpanādasmadīyamavirūddhamapūrvakalpanaṃ jyāyaḥ | kalpite 'pyapūrve tasyaiva svargasādhanatvādyāgasya svargasādhanatvaśrutirvirūdhyeteti cet | na | ' yāgāvāntaravyāpāro 'pūrvam ' ityaṅgīkārāt | na hyudyamananipatanayoravāntaravyāpārayoḥ sattve kuṭhārasya sādhanatvamapaiti | yadi vyāpāravato yāgasya nāśe vyāpāre na tiṣṭhettarhi yāgajanyā kācicchaktirapūrvamastu | śaktivyavadhāne 'pi yāgasya sādhanatvamavirūddham | auṣṇyavyavahite 'pyagnau dāhakatvāṅgīkārāt | yathāṅgārajanyamauṣṇyaṃ śānteṣyapyaṅgāreṣu jale 'nuvartate, tathā yāgajanyamapūrve naṣṭe 'pi yāge karrtayātmanyavanuvartatām | tasmādastyarpūvam | tadviśeṣastu saṃpradāyasiddhayāgaprakriyayāvagantavyaḥ | tathā hi - prakriyā pūrvācāryairitthaṃ darśitā -"prathamaṃ tāvatphalavākyena karmaṇaḥ phalasādhanatā bodyate - ' yāgena svarge kuryāt ' iti | 'kathaṃ vinaśvareṇa phalaṃ kartavyam ' ityapekṣāyām ' apūrve kṛtvā ' ityucyate | ' kathamapūrve kriyate ' ityapekṣāyāṃ ' yāgānuṣṭhānaprakāreṇa ' iti | taccāpūrve darśapūrṇamāsayoranekavidham - phalāpūrvam | samudāyāpūrvam ṣa utpattyapūrvam, aṅgāpūrve ceti | yena svarga ārabhyate tatphalāpūrvam | amāvāsyāyāṃ trayāṇāṃ yāgānāmekaḥ samudāyaḥ, paurṇamāsyāmaparaḥ, tayorbhinnakālavartinoḥ saṃhatya phalāpūrvārambhāyogāttadārambhāya samudāyadvayajanyamapūrvadvayaṃ kalpanīyam | tayorekaikasyā' rambhāyaikaikasamudāyavartināṃ trayāṇāṃ yāgāmāṃ bhinnakṣaṇavartitvena saṃghātāpattyabhāvādyāgatrayaṇanyāni trīṇyutpattyapūrvāṇi kalpanīyāni | teṣāṃ cāṅgepakāramantareṇāniṣpatteraṅgānāṃ cānekakṣaṇavartināṃ saṃghātāsaṃbhavādaṅgāpūrvāṇi kalpanīyāni | tatra tvayaṃ vibhāgaḥ- saṃvipatyopakārakāṇyavaghātādīni dravyadevatāsaṃskāradvāreṇa yāgasvarūpasyaivātiśayādhānena tadatpattyapūrvaniṣpattau vyāpriyante | taddvāreṇa phalāpūrve | ārādupakārakāṇi tu prayājādīnyutpattyupūrvebhyaḥ phalāpūrvaniṣpattau sākṣādeva vyāpriyante | evaṃ prakārabhede satyapi sarvāṇyaṅgānyapūrvaniṣpattāvanugrāhakāṇi - ityekarūpeṇetthaṃbhāvena svī kriyante | anayaiva diśā sarvatrāpūrvaprakriyāvagantavyā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.