Madhava: Jaiminiyanyayamalavistara [MJaiNyC] 2

------------------ विधिवाक्यमदृष्टार्थमखिलमत्रोदाहरणम । विधिवाक्ये यावन्ति पदानि सन्ति तानि सर्वाणि क्रियाकारकसंबन्धमनादृत्य प्रत्येकमपूर्वस्य प्रतिपादकानि । कुतः । अपूर्वस्य फलत्वेन सर्वेषां पदानां फलान्वयित्वात । अपूर्वप्रतिपादनाभावे ऽपि क्रियाकारकयोः परस्परान्वयो ऽस्त्येवेति चेत् । सत्यम् । तथापि प्रधानान्वयो लभ्येत । फलं हि प्रधानम् । पुरूषार्थतया साध्यमानत्वादिति प्राप्ते , ब्रूमः - अपूर्वस्यान्त्यन्तमदृष्टत्वादेककल्पनयैव वाक्यस्योपपत्तावनेककल्पने गौरवं स्यात् । तस्मादेकमपूर्वमेकेन शब्देन प्रतिपाद्यते । पदान्तरं तु तच्छेषतयान्वेति । ननु यस्य पदस्यार्थो ऽपूर्वस्य कल्पकस्तत्पदार्थस्य फलसाधनतया फलं प्रत्युपादेयत्वविधेयत्वगुणत्वान्यभ्युपगन्तव्यानि । तथा तस्यैव शेषभूतपदान्तरार्थे प्रत्युद्देश्यत्वानुवाद्यत्वप्रधानत्वानामपि प्राप्तत्वाद्विरुद्धत्रिकद्वयापत्तिरिति चेत् । मेवम् । "उद्भिदा यजेत पशुकामः" "श्येनेनाभिचरन्यजेत"इत्यादावुद्भिदादिशब्दानां नामत्वेनात्वये सति यागसाधनवाचित्वाभावेन यजतावुद्देश्यत्वादित्रिकापादकत्वाभावात् । तस्मादेकमेव पदमपूर्वप्रतिपादकम् । न च धर्मभेदचिन्तां प्रस्तुता परित्यज्य किमित्यपूर्वे चिन्त्यत इति वाच्यम् । अपूर्वस्यैव धर्मत्वात्

------------------ vidhivākyamadṛṣṭārthamakhilamatrodāharaṇama | vidhivākye yāvanti padāni santi tāni sarvāṇi kriyākārakasaṃbandhamanādṛtya pratyekamapūrvasya pratipādakāni | kutaḥ | apūrvasya phalatvena sarveṣāṃ padānāṃ phalānvayitvāta | apūrvapratipādanābhāve 'pi kriyākārakayoḥ parasparānvayo 'styeveti cet | satyam | tathāpi pradhānānvayo labhyeta | phalaṃ hi pradhānam | purūṣārthatayā sādhyamānatvāditi prāpte , brūmaḥ - apūrvasyāntyantamadṛṣṭatvādekakalpanayaiva vākyasyopapattāvanekakalpane gauravaṃ syāt | tasmādekamapūrvamekena śabdena pratipādyate | padāntaraṃ tu taccheṣatayānveti | nanu yasya padasyārtho 'pūrvasya kalpakastatpadārthasya phalasādhanatayā phalaṃ pratyupādeyatvavidheyatvaguṇatvānyabhyupagantavyāni | tathā tasyaiva śeṣabhūtapadāntarārthe pratyuddeśyatvānuvādyatvapradhānatvānāmapi prāptatvādviruddhatrikadvayāpattiriti cet | mevam | "udbhidā yajeta paśukāmaḥ" "śyenenābhicaranyajeta"ityādāvudbhidādiśabdānāṃ nāmatvenātvaye sati yāgasādhanavācitvābhāvena yajatāvuddeśyatvāditrikāpādakatvābhāvāt | tasmādekameva padamapūrvapratipādakam | na ca dharmabhedacintāṃ prastutā parityajya kimityapūrve cintyata iti vācyam | apūrvasyaiva dharmatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयसाधारणमुदासीनत्वविच्छेदसामान्यं भावनेति चेत् । न । शब्दभावनायामव्याप्तिः न हि शब्दस्य विभोरचेतनस्य स्पन्दः प्रयत्नो वास्ति । लिङ् - लेट् - लोट्तव्यप्रत्ययमात्रगता शब्दभावना । सर्वाख्यातगतार्ऽथभावना । तदुक्तम् -- "अभिधां भावनामाहुरन्यामेव लिङ्ङादयः । अर्थात्मभावना त्वन्या सर्वाख्यातेषु गम्यते"इति ॥ किंच स्पन्दादिवादिनो ऽपि न स्वरूपेण स्पन्दादीनां भावनात्वमाहुः, किंत्वन्योत्पादानुकूलं स्वरूपम् । तस्मादस्मदुक्तैव भावना । यथा ऽ पचति, इत्यत्रौदनफलोत्पत्त्यनुकूला, तथा ऽयजतिऽ इत्यत्र स्वर्गादिफलोत्पत्त्यनुकूला । तस्यां च फलभावनायां प्रत्ययवाच्यायामेकपदोपात्तत्वेन प्रत्यासम्नत्वात्प्रकृत्यर्थः करणम् , न तु द्रव्यादि । तस्य पदान्तरोपात्तत्वेन विप्रकृष्टत्वात् । साध्यरूपो ऽपि प्रकृत्यर्थः स्वसाधननिष्पादितः सञ्शक्नोति फलं साधयितुम् । द्रव्यादीनां तु प्रकृत्यर्थोत्पादनेन दृष्ट एवोपकारः । द्रव्यादिनिष्पादितेन धातुवाच्येन यागादिकरणेन स्वर्गादिफलोत्पत्तौ सत्यां येयमनुकूलव्यापारात्मा कृतिशब्दाभिधेया फलोत्पादना सेयं यज्यादिधातूनामन्यतमेव केनापि नाभिधीयते । सर्वधात्वर्थानुयायिस्वात् । अतो न भावनायाः प्रकृत्यर्थत्वमाशङ्कितुं शक्यम् । अस्तु तर्हि -- धात्वर्थसामान्यमेव भावनेति चेत् । न । प्रतिधात्वर्थे विलक्षणरूपत्वात् । अन्यद्धि पाकस्यौदनं प्रत्यानुकूल्यम् । अन्यच्च चलनस्य संयोगविभागौ प्रति । अन्यथा फलविभागानुपपत्तेः । भिन्नासु भावनाव्यक्तिषु भावनात्वसामान्यमनुवर्ततां नाम । नैतावताप्रकृत्यर्थसामान्यं तद्भवति । तस्माद्विशेषरूपात्सामान्यरूपाच्च यज्यादिधातुवाच्यादन्यैवाऽख्यातप्रत्ययवाच्या भावना । तथासति ऽयजेतऽ इत्यत्राऽख्यातस्य ऽभावयेत्ऽ इत्यर्थो भवति । तत्र ऽ किं भावयेत्, केन भावयेत्, कथं भावयेत्, इत्यकाङ्क्षायां ऽ स्वर्गे भावयेत् ऽ यागेन भावयेम्, अग्न्यन्वाधानप्रयाजावघातादिभिरुपकारं संपाद्य भावयेत् , इत्येवं भाज्यकरणेतिकर्तव्यतासमर्पणेनाऽकाङ्क्षापूरणात्प्रकरणाम्नातः सकलः शब्दसंदर्भो भावनावाचिन आख्यातस्यैव प्रपञ्चः । भाव्याद्यंशत्रयवती सेयमार्थी भावनेत्युच्यते । सा सर्वापि शब्दभावनाया भाव्या, विधायको लिङ्ङादिः करणम् । अर्थवादसंपादिता स्तुतिरितिकर्तव्यता । सेयं शब्दभावना लिङ्ङादिभिरेव गम्यते । ऽ अर्थभावनां सर्वैराख्यातप्रत्यैयर्गम्यत इत्युक्तम् । तस्यां चार्थभावनायां स्वर्गस्य भाव्यत्वं कमियोगादवगम्यते । प्रकृत्यर्थस्य करणत्वं तृतीयाश्रुत्या । तथा च श्रूयते -"दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत"ऽ चित्रया यजेत पशुकामः ऽ इति । तच्च करणत्वमपूर्वकल्पनामन्तरेण न संभवतीत्यभिधास्यते । तस्मादाख्यातप्रत्ययान्ताद्भावार्थपदादपूर्वे गन्यते । चिन्ताप्रयोजनं तु - ऽपूर्वपक्षे द्रव्याद्यपचारे प्रतिनिध्यभावः । सिद्धान्ते तु तत्सद्भावः ऽ इति

ubhayasādhāraṇamudāsīnatvavicchedasāmānyaṃ bhāvaneti cet | na | śabdabhāvanāyāmavyāptiḥ na hi śabdasya vibhoracetanasya spandaḥ prayatno vāsti | liṅ - leṭ - loṭtavyapratyayamātragatā śabdabhāvanā | sarvākhyātagatār'thabhāvanā | taduktam -- "abhidhāṃ bhāvanāmāhuranyāmeva liṅṅādayaḥ | arthātmabhāvanā tvanyā sarvākhyāteṣu gamyate"iti || kiṃca spandādivādino 'pi na svarūpeṇa spandādīnāṃ bhāvanātvamāhuḥ, kiṃtvanyotpādānukūlaṃ svarūpam | tasmādasmaduktaiva bhāvanā | yathā ' pacati, ityatraudanaphalotpattyanukūlā, tathā 'yajati' ityatra svargādiphalotpattyanukūlā | tasyāṃ ca phalabhāvanāyāṃ pratyayavācyāyāmekapadopāttatvena pratyāsamnatvātprakṛtyarthaḥ karaṇam , na tu dravyādi | tasya padāntaropāttatvena viprakṛṣṭatvāt | sādhyarūpo 'pi prakṛtyarthaḥ svasādhananiṣpāditaḥ sañśaknoti phalaṃ sādhayitum | dravyādīnāṃ tu prakṛtyarthotpādanena dṛṣṭa evopakāraḥ | dravyādiniṣpāditena dhātuvācyena yāgādikaraṇena svargādiphalotpattau satyāṃ yeyamanukūlavyāpārātmā kṛtiśabdābhidheyā phalotpādanā seyaṃ yajyādidhātūnāmanyatameva kenāpi nābhidhīyate | sarvadhātvarthānuyāyisvāt | ato na bhāvanāyāḥ prakṛtyarthatvamāśaṅkituṃ śakyam | astu tarhi -- dhātvarthasāmānyameva bhāvaneti cet | na | pratidhātvarthe vilakṣaṇarūpatvāt | anyaddhi pākasyaudanaṃ pratyānukūlyam | anyacca calanasya saṃyogavibhāgau prati | anyathā phalavibhāgānupapatteḥ | bhinnāsu bhāvanāvyaktiṣu bhāvanātvasāmānyamanuvartatāṃ nāma | naitāvatāprakṛtyarthasāmānyaṃ tadbhavati | tasmādviśeṣarūpātsāmānyarūpācca yajyādidhātuvācyādanyaivā'khyātapratyayavācyā bhāvanā | tathāsati 'yajeta' ityatrā'khyātasya 'bhāvayet' ityartho bhavati | tatra ' kiṃ bhāvayet, kena bhāvayet, kathaṃ bhāvayet, ityakāṅkṣāyāṃ ' svarge bhāvayet ' yāgena bhāvayem, agnyanvādhānaprayājāvaghātādibhirupakāraṃ saṃpādya bhāvayet , ityevaṃ bhājyakaraṇetikartavyatāsamarpaṇenā'kāṅkṣāpūraṇātprakaraṇāmnātaḥ sakalaḥ śabdasaṃdarbho bhāvanāvācina ākhyātasyaiva prapañcaḥ | bhāvyādyaṃśatrayavatī seyamārthī bhāvanetyucyate | sā sarvāpi śabdabhāvanāyā bhāvyā, vidhāyako liṅṅādiḥ karaṇam | arthavādasaṃpāditā stutiritikartavyatā | seyaṃ śabdabhāvanā liṅṅādibhireva gamyate | ' arthabhāvanāṃ sarvairākhyātapratyaiyargamyata ityuktam | tasyāṃ cārthabhāvanāyāṃ svargasya bhāvyatvaṃ kamiyogādavagamyate | prakṛtyarthasya karaṇatvaṃ tṛtīyāśrutyā | tathā ca śrūyate -"darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta"' citrayā yajeta paśukāmaḥ ' iti | tacca karaṇatvamapūrvakalpanāmantareṇa na saṃbhavatītyabhidhāsyate | tasmādākhyātapratyayāntādbhāvārthapadādapūrve ganyate | cintāprayojanaṃ tu - 'pūrvapakṣe dravyādyapacāre pratinidhyabhāvaḥ | siddhānte tu tatsadbhāvaḥ ' iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ पूर्वाधिकरणे वर्णकाभ्यां यदिदमुक्तम् - ऽअपूर्वस्यैकमेव पदं प्रत्यायकम् ऽ तच्च ऽयजेतऽ इत्याख्यातान्तभावार्थपदम्, इति । तदनुपन्नम् । अपूर्वसद्भावेमानाभावात् । ऽ यजेत ऽ इत्याभ्यां प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां करणभावनयोरभिधानात् । अपूर्वाभावे कालान्तरभाविस्वर्गसाधनत्वं विनश्वरस्य यागस्यानुपपन्नमिति चेत् । न । शास्त्रप्रामाण्येन तदुपपत्तेरिति प्राप्ते - ब्रूमः- ऽ दर्शपूर्णमासाभ्याम् ऽ इति तृतीयाश्रुत्या तावद्यागस्य स्वर्गसाधनत्वं प्रमितम् । तद्यथोपपद्यते तथावश्यं भवतापि कल्पनीयम् । तत्र किं यावत्फलं यागस्यावस्थानं कल्प्यते, किंवा विनष्टस्यापि स्वर्गोत्पादनम् । नाऽद्यः । यागे क्षणिकत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । न द्वितीयः । मृतयोर्दंपत्योः पुत्रोत्पत्त्यदर्शनात् । अतो मानान्तरविरुद्धाद्भवदीयकल्पनादस्मदीयमविरूद्धमपूर्वकल्पनं ज्यायः । कल्पिते ऽप्यपूर्वे तस्यैव स्वर्गसाधनत्वाद्यागस्य स्वर्गसाधनत्वश्रुतिर्विरूध्येतेति चेत् । न । ऽ यागावान्तरव्यापारो ऽपूर्वम् ऽ इत्यङ्गीकारात् । न ह्युद्यमननिपतनयोरवान्तरव्यापारयोः सत्त्वे कुठारस्य साधनत्वमपैति । यदि व्यापारवतो यागस्य नाशे व्यापारे न तिष्ठेत्तर्हि यागजन्या काचिच्छक्तिरपूर्वमस्तु । शक्तिव्यवधाने ऽपि यागस्य साधनत्वमविरूद्धम् । औष्ण्यव्यवहिते ऽप्यग्नौ दाहकत्वाङ्गीकारात् । यथाङ्गारजन्यमौष्ण्यं शान्तेष्यप्यङ्गारेषु जले ऽनुवर्तते, तथा यागजन्यमपूर्वे नष्टे ऽपि यागे कर्र्तयात्मन्यवनुवर्तताम् । तस्मादस्त्यर्पूवम् । तद्विशेषस्तु संप्रदायसिद्धयागप्रक्रिययावगन्तव्यः । तथा हि - प्रक्रिया पूर्वाचार्यैरित्थं दर्शिता -"प्रथमं तावत्फलवाक्येन कर्मणः फलसाधनता बोद्यते - ऽ यागेन स्वर्गे कुर्यात् ऽ इति । ऽकथं विनश्वरेण फलं कर्तव्यम् ऽ इत्यपेक्षायाम् ऽ अपूर्वे कृत्वा ऽ इत्युच्यते । ऽ कथमपूर्वे क्रियते ऽ इत्यपेक्षायां ऽ यागानुष्ठानप्रकारेण ऽ इति । तच्चापूर्वे दर्शपूर्णमासयोरनेकविधम् - फलापूर्वम् । समुदायापूर्वम् ष उत्पत्त्यपूर्वम्, अङ्गापूर्वे चेति । येन स्वर्ग आरभ्यते तत्फलापूर्वम् । अमावास्यायां त्रयाणां यागानामेकः समुदायः, पौर्णमास्यामपरः, तयोर्भिन्नकालवर्तिनोः संहत्य फलापूर्वारम्भायोगात्तदारम्भाय समुदायद्वयजन्यमपूर्वद्वयं कल्पनीयम् । तयोरेकैकस्याऽ रम्भायैकैकसमुदायवर्तिनां त्रयाणां यागामां भिन्नक्षणवर्तित्वेन संघातापत्त्यभावाद्यागत्रयणन्यानि त्रीण्युत्पत्त्यपूर्वाणि कल्पनीयानि । तेषां चाङ्गेपकारमन्तरेणानिष्पत्तेरङ्गानां चानेकक्षणवर्तिनां संघातासंभवादङ्गापूर्वाणि कल्पनीयानि । तत्र त्वयं विभागः- संविपत्योपकारकाण्यवघातादीनि द्रव्यदेवतासंस्कारद्वारेण यागस्वरूपस्यैवातिशयाधानेन तदत्पत्त्यपूर्वनिष्पत्तौ व्याप्रियन्ते । तद्द्वारेण फलापूर्वे । आरादुपकारकाणि तु प्रयाजादीन्युत्पत्त्युपूर्वेभ्यः फलापूर्वनिष्पत्तौ साक्षादेव व्याप्रियन्ते । एवं प्रकारभेदे सत्यपि सर्वाण्यङ्गान्यपूर्वनिष्पत्तावनुग्राहकाणि - इत्येकरूपेणेत्थंभावेन स्वी क्रियन्ते । अनयैव दिशा सर्वत्रापूर्वप्रक्रियावगन्तव्या

------------------ pūrvādhikaraṇe varṇakābhyāṃ yadidamuktam - 'apūrvasyaikameva padaṃ pratyāyakam ' tacca 'yajeta' ityākhyātāntabhāvārthapadam, iti | tadanupannam | apūrvasadbhāvemānābhāvāt | ' yajeta ' ityābhyāṃ prakṛtipratyayābhyāṃ karaṇabhāvanayorabhidhānāt | apūrvābhāve kālāntarabhāvisvargasādhanatvaṃ vinaśvarasya yāgasyānupapannamiti cet | na | śāstraprāmāṇyena tadupapatteriti prāpte - brūmaḥ- ' darśapūrṇamāsābhyām ' iti tṛtīyāśrutyā tāvadyāgasya svargasādhanatvaṃ pramitam | tadyathopapadyate tathāvaśyaṃ bhavatāpi kalpanīyam | tatra kiṃ yāvatphalaṃ yāgasyāvasthānaṃ kalpyate, kiṃvā vinaṣṭasyāpi svargotpādanam | nā'dyaḥ | yāge kṣaṇikatvasya pratyakṣasiddhatvāt | na dvitīyaḥ | mṛtayordaṃpatyoḥ putrotpattyadarśanāt | ato mānāntaraviruddhādbhavadīyakalpanādasmadīyamavirūddhamapūrvakalpanaṃ jyāyaḥ | kalpite 'pyapūrve tasyaiva svargasādhanatvādyāgasya svargasādhanatvaśrutirvirūdhyeteti cet | na | ' yāgāvāntaravyāpāro 'pūrvam ' ityaṅgīkārāt | na hyudyamananipatanayoravāntaravyāpārayoḥ sattve kuṭhārasya sādhanatvamapaiti | yadi vyāpāravato yāgasya nāśe vyāpāre na tiṣṭhettarhi yāgajanyā kācicchaktirapūrvamastu | śaktivyavadhāne 'pi yāgasya sādhanatvamavirūddham | auṣṇyavyavahite 'pyagnau dāhakatvāṅgīkārāt | yathāṅgārajanyamauṣṇyaṃ śānteṣyapyaṅgāreṣu jale 'nuvartate, tathā yāgajanyamapūrve naṣṭe 'pi yāge karrtayātmanyavanuvartatām | tasmādastyarpūvam | tadviśeṣastu saṃpradāyasiddhayāgaprakriyayāvagantavyaḥ | tathā hi - prakriyā pūrvācāryairitthaṃ darśitā -"prathamaṃ tāvatphalavākyena karmaṇaḥ phalasādhanatā bodyate - ' yāgena svarge kuryāt ' iti | 'kathaṃ vinaśvareṇa phalaṃ kartavyam ' ityapekṣāyām ' apūrve kṛtvā ' ityucyate | ' kathamapūrve kriyate ' ityapekṣāyāṃ ' yāgānuṣṭhānaprakāreṇa ' iti | taccāpūrve darśapūrṇamāsayoranekavidham - phalāpūrvam | samudāyāpūrvam ṣa utpattyapūrvam, aṅgāpūrve ceti | yena svarga ārabhyate tatphalāpūrvam | amāvāsyāyāṃ trayāṇāṃ yāgānāmekaḥ samudāyaḥ, paurṇamāsyāmaparaḥ, tayorbhinnakālavartinoḥ saṃhatya phalāpūrvārambhāyogāttadārambhāya samudāyadvayajanyamapūrvadvayaṃ kalpanīyam | tayorekaikasyā' rambhāyaikaikasamudāyavartināṃ trayāṇāṃ yāgāmāṃ bhinnakṣaṇavartitvena saṃghātāpattyabhāvādyāgatrayaṇanyāni trīṇyutpattyapūrvāṇi kalpanīyāni | teṣāṃ cāṅgepakāramantareṇāniṣpatteraṅgānāṃ cānekakṣaṇavartināṃ saṃghātāsaṃbhavādaṅgāpūrvāṇi kalpanīyāni | tatra tvayaṃ vibhāgaḥ- saṃvipatyopakārakāṇyavaghātādīni dravyadevatāsaṃskāradvāreṇa yāgasvarūpasyaivātiśayādhānena tadatpattyapūrvaniṣpattau vyāpriyante | taddvāreṇa phalāpūrve | ārādupakārakāṇi tu prayājādīnyutpattyupūrvebhyaḥ phalāpūrvaniṣpattau sākṣādeva vyāpriyante | evaṃ prakārabhede satyapi sarvāṇyaṅgānyapūrvaniṣpattāvanugrāhakāṇi - ityekarūpeṇetthaṃbhāvena svī kriyante | anayaiva diśā sarvatrāpūrvaprakriyāvagantavyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ गुरुणा यन्नियोगाख्यमपूर्वमभिप्रेयते तन्नास्ति । कुतः । अन्तरेणैव तदपूर्वे फलनिष्पत्तेः । न च यागनाशात्कथं फलसिद्धिरिति वाच्यम् । न हि यागक्रिया सर्वात्मना नश्यति, किंतु सूक्ष्मरूषत्वेनादृश्या सती स्वर्गदेहारम्भकेषु यागसंबन्धिद्रव्यगतपरमाणुषु यागकर्र्तयात्मनि वावस्थाय फलमारभत इति पूर्वपक्षः । नैतद्युक्तम् । उक्तेर्ऽथे प्रमाणाभावात् । न च नियोगे ऽपि प्रमाणाभावः शङ्कनीयः । वैदिकलिङादीनां तदभिधायकत्वात् । ततो धात्वर्थातिरिक्तं कालान्तरभाव्यकाम्यफलसाधनमपूर्वमत्वित

------------------ guruṇā yanniyogākhyamapūrvamabhipreyate tannāsti | kutaḥ | antareṇaiva tadapūrve phalaniṣpatteḥ | na ca yāganāśātkathaṃ phalasiddhiriti vācyam | na hi yāgakriyā sarvātmanā naśyati, kiṃtu sūkṣmarūṣatvenādṛśyā satī svargadehārambhakeṣu yāgasaṃbandhidravyagataparamāṇuṣu yāgakarrtayātmani vāvasthāya phalamārabhata iti pūrvapakṣaḥ | naitadyuktam | ukter'the pramāṇābhāvāt | na ca niyoge 'pi pramāṇābhāvaḥ śaṅkanīyaḥ | vaidikaliṅādīnāṃ tadabhidhāyakatvāt | tato dhātvarthātiriktaṃ kālāntarabhāvyakāmyaphalasādhanamapūrvamatvita

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते -"व्रीहीनवहन्ति" "तण्डुलान्पिनष्टि"इति । तत्र अक्धातपेषणे अपूर्वजनके, विहितधात्वर्थत्वात्, यजत्यादिघात्वर्थवत् ऽ । विपक्षे - विधिवाक्यवैयर्थ्यरूपो बाधकस्तर्को ऽवगन्तव्यः । तुषविमोकचूर्णत्वयोर्दृष्टप्रयोजनयोर्लोकसिद्धत्वेन तादर्थ्ये ऽवघातपेषणयोर्विधिर्र्व्यथः स्यात् । तस्मात् - अस्त्यपूर्वमिति प्राप्ते, ब्रूमः- दृष्टफले संभवत्यपूर्वे न कल्पनीयम् । यजत्यादिदृष्टान्तस्तु विषमः । तत्र हि क्रियाप्राधान्येन द्रव्यपारतन्त्र्याभावादपूर्वसाधनत्वं क्रियाया युक्तम् । इह तु ऽ व्रीहीन् ऽ इति कर्मकारकविभक्त्या व्रीहीणामीप्सिततमत्वेन प्राधान्यावगमाद्द्रव्यपरतन्त्रो ऽवघातो द्रव्य एवातिशयं कुर्यात्, न त्वपूर्वे जनयति । न च विधिवैयर्थ्यम् । नखनिर्भेदनादिना तुषविमोकसंभवे ऽपि ऽअवघातेनैवासौ कर्तव्यः ऽ इति यो नियमस्तस्य नियमस्यापूर्वहेतुत्वेन विधेयत्वात् । तस्मान्नास्त्यववातादिजन्यमपूर्नम्

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate -"vrīhīnavahanti" "taṇḍulānpinaṣṭi"iti | tatra akdhātapeṣaṇe apūrvajanake, vihitadhātvarthatvāt, yajatyādighātvarthavat ' | vipakṣe - vidhivākyavaiyarthyarūpo bādhakastarko 'vagantavyaḥ | tuṣavimokacūrṇatvayordṛṣṭaprayojanayorlokasiddhatvena tādarthye 'vaghātapeṣaṇayorvidhirrvyathaḥ syāt | tasmāt - astyapūrvamiti prāpte, brūmaḥ- dṛṣṭaphale saṃbhavatyapūrve na kalpanīyam | yajatyādidṛṣṭāntastu viṣamaḥ | tatra hi kriyāprādhānyena dravyapāratantryābhāvādapūrvasādhanatvaṃ kriyāyā yuktam | iha tu ' vrīhīn ' iti karmakārakavibhaktyā vrīhīṇāmīpsitatamatvena prādhānyāvagamāddravyaparatantro 'vaghāto dravya evātiśayaṃ kuryāt, na tvapūrve janayati | na ca vidhivaiyarthyam | nakhanirbhedanādinā tuṣavimokasaṃbhave 'pi 'avaghātenaivāsau kartavyaḥ ' iti yo niyamastasya niyamasyāpūrvahetutvena vidheyatvāt | tasmānnāstyavavātādijanyamapūrnam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ "सक्तूञ्जुहोति"इत्यत्र द्रव्यप्राधान्यं परित्यज्य द्वितीयाया भङ्गं कृत्वा क्रियाप्राधान्याय"सक्तुभिर्जुहोति"इति तृतीयात्वेन विपरिणामो वक्ष्यते । तथा"व्रीहिभिरवहन्ति"इति विपरिणामेन प्रधानभूता क्रिया द्रव्यव्यवधानमन्तरेण साक्षादेव नियोगे ऽन्वेतव्येति चेत् । मैवम् । वैषम्यात् । तत्र"होमेन सक्तुषु संस्कारो न भवति"भस्मीभूतानामन्यत्र विनियोगासंभवात् , इत्यभिप्रेत्य संस्कारकर्मत्वं परित्यक्तम् । इह दृष्टस्तुषविमाकेसंस्कार उपपद्यते । वितुषाणां तेषां पुरोडाशे विनियोगसंभवात्

------------------ "saktūñjuhoti"ityatra dravyaprādhānyaṃ parityajya dvitīyāyā bhaṅgaṃ kṛtvā kriyāprādhānyāya"saktubhirjuhoti"iti tṛtīyātvena vipariṇāmo vakṣyate | tathā"vrīhibhiravahanti"iti vipariṇāmena pradhānabhūtā kriyā dravyavyavadhānamantareṇa sākṣādeva niyoge 'nvetavyeti cet | maivam | vaiṣamyāt | tatra"homena saktuṣu saṃskāro na bhavati"bhasmībhūtānāmanyatra viniyogāsaṃbhavāt , ityabhipretya saṃskārakarmatvaṃ parityaktam | iha dṛṣṭastuṣavimākesaṃskāra upapadyate | vituṣāṇāṃ teṣāṃ puroḍāśe viniyogasaṃbhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोर्जुह्वादीनां दर्भैः संमार्जनमाम्नातम् -"स्त्रुचः संमार्ष्टि"इति । तत्र संमार्जनं प्रधानकर्म । कुतः । गुणकर्मलक्षणरहितत्वात्, प्रधानकर्मलक्षणयुक्तत्वाच्च । सूत्रकारो हि कर्मणां राशिद्वयं प्रतिज्ञाय तयोर्लक्षणं पृथक्सूत्रयामास-"तानि द्वैधं गुणप्रधानभूतानि""यैस्तु द्रव्यं चिकीर्ष्यते, गुणस्तत्र प्रतीयेत, तस्य द्रव्यप्रधानत्वात्""यैस्तु द्रव्यं न चिकीर्ष्यते, तानि प्रधानभूतानि, द्रव्यस्य गुणभूतत्वात्"च्च्पूमीसू। २ । १ । ६ - ८ छ्तैति । यैः कर्मभिर्द्रव्यमुत्पादयितुं संस्कर्तु वेष्यते, तेषु कर्मसु गुणत्वम् । कुतः । तस्य कर्मणो द्रव्यप्रधानत्वात् । द्रव्यं प्रधानमस्य, इति बहुव्रीहिः । "यूपं तक्षति"आहवनीयमादघाति" इत्यादौ यूपाहवनीयादिद्रव्यमुत्पादयितुमिष्यते । "व्रीहीनवहन्ति" "तण्डुलान्पिनष्टि"इत्यादौ व्रीह्यादिद्रव्यं संस्कर्तुमिष्टम् । प्रयाजादिषूक्तवैपरीत्यात्प्रधानकर्मत्वम् । एवं सत्यवघातेन यथा व्रीहीणां तुषविमोको दृष्टः संस्कारः, तथा संमार्जनेन जुह्वादिषु कंचिदतिशयं न पश्यामः । अतो ऽवघातवद्गुणकर्मत्वाभावात्प्रयाजादिवत्प्रधानकर्मत्वमिति प्राप्ते -- ब्रूमः- ऽस्त्रुचऽ इति द्वितीया कर्मकारके विहिता । कर्मत्वं चेप्सिततमत्वेसति भवति । "कर्तुरीप्सिततमं कर्म"च्च्पासू। १ । ४ । ४९ छ्तैति कर्मसंज्ञाविधानात् । क्रतुसाधनत्वेन च स्त्रुचां युक्तमीप्सिततमत्वम् । अतः प्रधानभूताः स्त्रुचः । तथासति संमार्जनक्रियाया गुणकर्मत्वमवघातवद्भविष्यति । यदि स्त्रुक्षुदृष्टो ऽतिशयो न स्यात्, तर्ह्यपूर्वे कल्पनीयम्

------------------ darśapūrṇamāsayorjuhvādīnāṃ darbhaiḥ saṃmārjanamāmnātam -"strucaḥ saṃmārṣṭi"iti | tatra saṃmārjanaṃ pradhānakarma | kutaḥ | guṇakarmalakṣaṇarahitatvāt, pradhānakarmalakṣaṇayuktatvācca | sūtrakāro hi karmaṇāṃ rāśidvayaṃ pratijñāya tayorlakṣaṇaṃ pṛthaksūtrayāmāsa-"tāni dvaidhaṃ guṇapradhānabhūtāni""yaistu dravyaṃ cikīrṣyate, guṇastatra pratīyeta, tasya dravyapradhānatvāt""yaistu dravyaṃ na cikīrṣyate, tāni pradhānabhūtāni, dravyasya guṇabhūtatvāt"ccpū.mī.sū. 2 | 1 | 6 - 8 chtaiti | yaiḥ karmabhirdravyamutpādayituṃ saṃskartu veṣyate, teṣu karmasu guṇatvam | kutaḥ | tasya karmaṇo dravyapradhānatvāt | dravyaṃ pradhānamasya, iti bahuvrīhiḥ | "yūpaṃ takṣati"āhavanīyamādaghāti" ityādau yūpāhavanīyādidravyamutpādayitumiṣyate | "vrīhīnavahanti" "taṇḍulānpinaṣṭi"ityādau vrīhyādidravyaṃ saṃskartumiṣṭam | prayājādiṣūktavaiparītyātpradhānakarmatvam | evaṃ satyavaghātena yathā vrīhīṇāṃ tuṣavimoko dṛṣṭaḥ saṃskāraḥ, tathā saṃmārjanena juhvādiṣu kaṃcidatiśayaṃ na paśyāmaḥ | ato 'vaghātavadguṇakarmatvābhāvātprayājādivatpradhānakarmatvamiti prāpte -- brūmaḥ- 'struca' iti dvitīyā karmakārake vihitā | karmatvaṃ cepsitatamatvesati bhavati | "karturīpsitatamaṃ karma"ccpā.sū. 1 | 4 | 49 chtaiti karmasaṃjñāvidhānāt | kratusādhanatvena ca strucāṃ yuktamīpsitatamatvam | ataḥ pradhānabhūtāḥ strucaḥ | tathāsati saṃmārjanakriyāyā guṇakarmatvamavaghātavadbhaviṣyati | yadi strukṣudṛṣṭo 'tiśayo na syāt, tarhyapūrve kalpanīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते -"प्रौगं शंसति" "निष्केवल्यं शंसति" "आज्यैः स्तुवते" "पृष्टैः स्तुवते"प्रौगनिष्केवल्यशब्दौ शस्त्रविशेषनामनी । आज्यपृष्टशब्दौ तु व्याख्यातौ । अप्रगीतमन्त्रसाध्या स्तुतिः शस्त्रम् । प्रगीतमन्त्रसाध्यास्तुतिः स्तोत्रम् । तयोः स्तुतशस्त्रयोर्गुणकर्मत्वं युक्तम् । कुतः । तुषविमोकवद्दृष्टार्थलाभात् । षठ्यमानेषु मन्त्रेष्वनुस्मरणेन देवता संस्क्रियत इति प्राप्ते -- ब्रूमः- स्तोतव्याया देवतायाः स्तावकैर्गुणैः संबन्धकीर्तनं स्तौतिशंसतिधात्वोर्वाच्योर्ऽथः । यदि मन्त्रवाक्यानि गुणसंबन्धाभिधानपराणि , तदा धात्वोर्मुख्यार्थलाभाच्छ्रतिरनुगृहीता भविष्यति । यदा तु गुणद्वारेणानुस्मरणीयदेवतास्वरूप प्रकाशनपराणि मन्त्रवाक्यानि स्युः, तदा धात्वोर्मुख्योर्ऽथो न स्यात् । लोके हि ऽ देवदत्तश्चतुर्वेदाभिज्ञः ऽ इत्युक्ते स्तुतिः प्रतीयते । तस्य वाक्यस्य गुणसंबन्धपरत्वाभावात् । यदा तु देवदत्तरूपपरता ऽ यश्चतुर्वेदी तमानय, इत्यादौ, तत्र न स्तुतिप्रतीतिः । तस्य चतुर्वेदसंबन्धद्वारेण देवदत्तस्वरूपोपलक्षणपरत्वेन गुणसंबन्धपरत्वाभावात् । ततश्च - ऽ आज्यैर्देवं प्रकाशयेत् , ऽ पृष्टैर्देवं प्रकाशयेत्, इत्येवं विध्यर्थपर्यवसानाद्धात्वोर्मुख्यार्थो बाध्येत । ततो धातुश्रुतिमबाधितुं स्तोत्रशस्त्रयोः प्रधानकर्मत्वमभ्युपेतव्यम् । तत्र दृष्टं प्रयोजनं नास्तीति चेत् । तर्ह्यपूर्वमस्तु

------------------ jyotiṣṭome śrūyate -"praugaṃ śaṃsati" "niṣkevalyaṃ śaṃsati" "ājyaiḥ stuvate" "pṛṣṭaiḥ stuvate"prauganiṣkevalyaśabdau śastraviśeṣanāmanī | ājyapṛṣṭaśabdau tu vyākhyātau | apragītamantrasādhyā stutiḥ śastram | pragītamantrasādhyāstutiḥ stotram | tayoḥ stutaśastrayorguṇakarmatvaṃ yuktam | kutaḥ | tuṣavimokavaddṛṣṭārthalābhāt | ṣaṭhyamāneṣu mantreṣvanusmaraṇena devatā saṃskriyata iti prāpte -- brūmaḥ- stotavyāyā devatāyāḥ stāvakairguṇaiḥ saṃbandhakīrtanaṃ stautiśaṃsatidhātvorvācyor'thaḥ | yadi mantravākyāni guṇasaṃbandhābhidhānaparāṇi , tadā dhātvormukhyārthalābhācchratiranugṛhītā bhaviṣyati | yadā tu guṇadvāreṇānusmaraṇīyadevatāsvarūpa prakāśanaparāṇi mantravākyāni syuḥ, tadā dhātvormukhyor'tho na syāt | loke hi ' devadattaścaturvedābhijñaḥ ' ityukte stutiḥ pratīyate | tasya vākyasya guṇasaṃbandhaparatvābhāvāt | yadā tu devadattarūpaparatā ' yaścaturvedī tamānaya, ityādau, tatra na stutipratītiḥ | tasya caturvedasaṃbandhadvāreṇa devadattasvarūpopalakṣaṇaparatvena guṇasaṃbandhaparatvābhāvāt | tataśca - ' ājyairdevaṃ prakāśayet , ' pṛṣṭairdevaṃ prakāśayet, ityevaṃ vidhyarthaparyavasānāddhātvormukhyārtho bādhyeta | tato dhātuśrutimabādhituṃ stotraśastrayoḥ pradhānakarmatvamabhyupetavyam | tatra dṛṣṭaṃ prayojanaṃ nāstīti cet | tarhyapūrvamastu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अयं मन्त्र आम्नायते -"देवांश्च याभिर्यजते ददाति च ज्योगित्ताभिः सचते गोपतिः सह"इति । अयमर्थः- गोपतिर्यजमानो याभिर्गोभिर्देवान्यजते याश्च गा ब्राह्मणेभ्यो ददाति चिरमेव ताभिः सह परलोके ऽवतिष्ठते इति । तत्र यथा ब्राह्मणगतमाख्यातपदं प्रधानगुणकर्मणोरन्यन्तरस्य विधायकम्, तथा मन्त्रगतमपीति चेत् । मैवम् । यच्छब्दादिना विधिशक्तेः क्षीणत्वात् । सति हि यच्छब्दे तस्य वाक्यस्यानुवादकत्वं प्रतीयते, न तु विधायकत्वम् । ऽयच्छब्दादेः ऽ इत्यादिशब्देनोत्तमपुरुषामन्त्रणादयः । ऽ बर्हिर्देवसदनं दामि ऽ इत्युत्तमपुरूमः । ऽअग्नीदग्नीन्विहरऽ इत्यामन्त्रणम् । एवं ब्रह्मणे ऽपि - ऽ यस्योभयं हविरार्तिमार्च्छत् ऽ इत्युदाहरणीयम् । तस्मात् - ऽ आख्यातस्य प्रधानकर्मविधायत्वं, गुणविधायकत्वं वा ऽ इत्येवं द्वावेव प्रकारौ न भवतः, किंतु - ऽ अभिधायकत्वम् ऽ इत्यप्यस्ति तृतीयः प्रकारः । ततो न मन्त्रगताख्यातस्य विधायकत्वम्

------------------ ayaṃ mantra āmnāyate -"devāṃśca yābhiryajate dadāti ca jyogittābhiḥ sacate gopatiḥ saha"iti | ayamarthaḥ- gopatiryajamāno yābhirgobhirdevānyajate yāśca gā brāhmaṇebhyo dadāti cirameva tābhiḥ saha paraloke 'vatiṣṭhate iti | tatra yathā brāhmaṇagatamākhyātapadaṃ pradhānaguṇakarmaṇoranyantarasya vidhāyakam, tathā mantragatamapīti cet | maivam | yacchabdādinā vidhiśakteḥ kṣīṇatvāt | sati hi yacchabde tasya vākyasyānuvādakatvaṃ pratīyate, na tu vidhāyakatvam | 'yacchabdādeḥ ' ityādiśabdenottamapuruṣāmantraṇādayaḥ | ' barhirdevasadanaṃ dāmi ' ityuttamapurūmaḥ | 'agnīdagnīnvihara' ityāmantraṇam | evaṃ brahmaṇe 'pi - ' yasyobhayaṃ havirārtimārcchat ' ityudāharaṇīyam | tasmāt - ' ākhyātasya pradhānakarmavidhāyatvaṃ, guṇavidhāyakatvaṃ vā ' ityevaṃ dvāveva prakārau na bhavataḥ, kiṃtu - ' abhidhāyakatvam ' ityapyasti tṛtīyaḥ prakāraḥ | tato na mantragatākhyātasya vidhāyakatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ चातुर्मास्येष्विदमाम्नायते - ऽ एतद्ब्राह्मणान्येव पञ्च हर्वीषि ऽ इति । तत्र - ब्राह्मणस्य लक्षणं नास्ति । कुतः । वेदभागानामियत्तानवधारणेन ब्राह्मणभागेष्वन्यभागेषु च लक्षणस्याव्याप्त्यतिव्याप्त्योः शोधयितुमशक्यत्वात् । पूर्वोक्तो मन्त्रभाग एकः । भागान्तराणि च कानिचित्पूर्वैरुदाहर्तु संगृहीतानि - "हेतुर्निर्वचनं निन्दा प्रशंसा संशयो विधिः । परक्रिया पुराकल्पो व्यवधारणकल्फना । "इति । ऽ तेन ह्मन्नं क्रियते ऽ इति हेतुः । ऽ तद्दधणे दधित्वम् ऽ इति निर्वचनम् । ऽ अमाध्या वै माषाः ऽ इति निन्दा । ऽवायुर्वै क्षेपिष्ठा देवताऽ इति प्रशंसा । ऽ तद्व्यचिकित्सज्जुहवानि , मा हौषम् ऽ इति संशयः । ऽ यजमानेन संमितौदुम्बरी भवति ऽ इति विधिः । ऽ भाषानेव मह्यं पचत ऽ इति परकृतिः । ऽ पुरा ब्राह्मणा अभैषुः ऽ इति पुराकल्पः । ऽ यावतो ऽश्चान्प्रतिगृह्णीयात्, तावतो वारुणांश्चतुष्कपालन्निर्वपेत् ऽ इति विशेषावधारणकल्पना । एवमन्यदप्युदाहार्यम् । न च ऽ हेत्वादीनामन्यतमं ब्राह्मणम्ऽइति लक्षणम् । मन्त्रेष्वपि हेत्वादिसद्भावात् । तथा हि - ऽ इन्दवोवामुशन्ति हि ऽ इति हेतुः । ऽ उदानिषुर्महीरीति तस्मादुदकमुच्यते ऽ इति निर्वचनम् । ऽमोघमन्नं विन्दते अप्रचेताः ऽ इति निन्दा । ऽ अग्निर्मूर्धा दिवः ककुत्पतिः ऽ इति प्रशंसा । ऽ अधः स्विदासीदुपरि स्विदासीत् ऽ इति संशयः । ऽ कपिञ्जलानालभेत ऽ इति विधिः । ऽ सहस्त्रमंयुतं ददत् ऽ इति परकृतिः । ऽ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः ऽ इति पुराकल्पः । ऽ इतिकरणबहुलं ब्राह्मणम् ऽ इति चेत् । न । ऽ इत्यददा इत्ययजथा इत्यपच इति ब्राह्मणो गायेत् ऽ इत्यस्मिन्ब्रह्मणेन गातव्ये मन्त्रे अतिव्याप्तेः । ऽ इत्याहेत्यनेन वाक्येनोपनिबद्धं ब्राह्मणम् ऽ इति चेत् । न । ऽ राजा चिद्यं भगं भक्षीत्याह ऽ ऽ यो वा रक्षाः शुचिरस्मीत्याह ऽ इत्यनयोर्मन्त्रयोरतिव्याप्तेः । ऽ आख्यायिकारूपं ब्राह्मणम् ऽ इति चेत् । न । यमयमीसंवादसूक्तादावतिव्याप्तेः । तस्मात् - ऽ नास्ति ब्राह्मणस्य लक्षणम् ऽ इति प्राप्ते - ब्रूमः- ऽ मन्त्रब्राह्मणरूपौ द्वावेव वेदभागौ ऽ इत्यङ्गीकारान्मन्त्रलक्षणस्य पूर्वमभिहितत्वात् ऽ अवशिष्टो वेदभागो ब्राह्मणम् ऽ इत्येतल्लक्षणं भवति -- इति

------------------ cāturmāsyeṣvidamāmnāyate - ' etadbrāhmaṇānyeva pañca harvīṣi ' iti | tatra - brāhmaṇasya lakṣaṇaṃ nāsti | kutaḥ | vedabhāgānāmiyattānavadhāraṇena brāhmaṇabhāgeṣvanyabhāgeṣu ca lakṣaṇasyāvyāptyativyāptyoḥ śodhayitumaśakyatvāt | pūrvokto mantrabhāga ekaḥ | bhāgāntarāṇi ca kānicitpūrvairudāhartu saṃgṛhītāni - "heturnirvacanaṃ nindā praśaṃsā saṃśayo vidhiḥ | parakriyā purākalpo vyavadhāraṇakalphanā | "iti | ' tena hmannaṃ kriyate ' iti hetuḥ | ' taddadhaṇe dadhitvam ' iti nirvacanam | ' amādhyā vai māṣāḥ ' iti nindā | 'vāyurvai kṣepiṣṭhā devatā' iti praśaṃsā | ' tadvyacikitsajjuhavāni , mā hauṣam ' iti saṃśayaḥ | ' yajamānena saṃmitaudumbarī bhavati ' iti vidhiḥ | ' bhāṣāneva mahyaṃ pacata ' iti parakṛtiḥ | ' purā brāhmaṇā abhaiṣuḥ ' iti purākalpaḥ | ' yāvato 'ścānpratigṛhṇīyāt, tāvato vāruṇāṃścatuṣkapālannirvapet ' iti viśeṣāvadhāraṇakalpanā | evamanyadapyudāhāryam | na ca ' hetvādīnāmanyatamaṃ brāhmaṇam'iti lakṣaṇam | mantreṣvapi hetvādisadbhāvāt | tathā hi - ' indavovāmuśanti hi ' iti hetuḥ | ' udāniṣurmahīrīti tasmādudakamucyate ' iti nirvacanam | 'moghamannaṃ vindate apracetāḥ ' iti nindā | ' agnirmūrdhā divaḥ kakutpatiḥ ' iti praśaṃsā | ' adhaḥ svidāsīdupari svidāsīt ' iti saṃśayaḥ | ' kapiñjalānālabheta ' iti vidhiḥ | ' sahastramaṃyutaṃ dadat ' iti parakṛtiḥ | ' yajñena yajñamayajanta devāḥ ' iti purākalpaḥ | ' itikaraṇabahulaṃ brāhmaṇam ' iti cet | na | ' ityadadā ityayajathā ityapaca iti brāhmaṇo gāyet ' ityasminbrahmaṇena gātavye mantre ativyāpteḥ | ' ityāhetyanena vākyenopanibaddhaṃ brāhmaṇam ' iti cet | na | ' rājā cidyaṃ bhagaṃ bhakṣītyāha ' ' yo vā rakṣāḥ śucirasmītyāha ' ityanayormantrayorativyāpteḥ | ' ākhyāyikārūpaṃ brāhmaṇam ' iti cet | na | yamayamīsaṃvādasūktādāvativyāpteḥ | tasmāt - ' nāsti brāhmaṇasya lakṣaṇam ' iti prāpte - brūmaḥ- ' mantrabrāhmaṇarūpau dvāveva vedabhāgau ' ityaṅgīkārānmantralakṣaṇasya pūrvamabhihitatvāt ' avaśiṣṭo vedabhāgo brāhmaṇam ' ityetallakṣaṇaṃ bhavati -- iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"अग्नये जुष्टं निर्वपामि"इत्यस्य सौर्ये चरौ ऽ सूर्याय जुष्टं निर्वपामि ऽ इत्येवं पदान्तरप्रक्षेप ऊहः । ऽ अदीक्षिष्टायं ब्राह्मणः ऽ इत्यस्य मन्त्रस्य शेषत्वेन प्रयोगकाले ब्राह्मणनामधेयविशेषं तदीयप्रवरं चैवं पठन्ति -"असौ देवदत्तो ऽमुष्य पुत्रो ऽमुष्य पौत्रो ऽमुष्य नप्तामुष्याः पुत्रो ऽमुष्याः पौत्रो ऽमुष्या नप्ता ऽ इति । ऽ आङ्गिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजगोत्रः ऽ इति च । एतेषामूहप्रवरनामधेयानां मन्त्रत्वमस्ति । कुतः । मन्त्रेण सहैकवाक्यत्वादिति चेत् । मैवम् । याज्ञिकप्रसिद्धिरूपस्य मन्त्रलक्षणस्यैतेष्वभावात् । न ह्यध्येतार ऊहादीन्मन्त्रकाण्डे ऽवीयते । तस्मात् - नास्ति मन्त्रत्वम्

"agnaye juṣṭaṃ nirvapāmi"ityasya saurye carau ' sūryāya juṣṭaṃ nirvapāmi ' ityevaṃ padāntaraprakṣepa ūhaḥ | ' adīkṣiṣṭāyaṃ brāhmaṇaḥ ' ityasya mantrasya śeṣatvena prayogakāle brāhmaṇanāmadheyaviśeṣaṃ tadīyapravaraṃ caivaṃ paṭhanti -"asau devadatto 'muṣya putro 'muṣya pautro 'muṣya naptāmuṣyāḥ putro 'muṣyāḥ pautro 'muṣyā naptā ' iti | ' āṅgirasabārhaspatyabhāradvājagotraḥ ' iti ca | eteṣāmūhapravaranāmadheyānāṃ mantratvamasti | kutaḥ | mantreṇa sahaikavākyatvāditi cet | maivam | yājñikaprasiddhirūpasya mantralakṣaṇasyaiteṣvabhāvāt | na hyadhyetāra ūhādīnmantrakāṇḍe 'vīyate | tasmāt - nāsti mantratvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते - ऽ अहे बुधिण्य मन्त्रं मे गोपाय यमृषयस्त्रैविदा विदुः । ऋचः सामानि, यजूंषि ऽ इति । "त्रीन्वेदान्विदन्ति"इति त्रिविदः, त्रिविदां संबन्धिनो ऽध्येतारस्त्रैविदाः । ते च यं मन्त्रभागमृगादिरूपेण त्रिविधमाहुः, तं गोपाय, इति योजना । तत्र त्रिविधानामृक्समयजुषां व्यवस्थितं लक्षणं नास्ति । कुतः । सांकर्यस्य दुष्परिहरत्वात् । ऽअध्यापकप्रसिद्धेर्ह्यृग्वेदादिषु पठितो मन्त्र ऋगादिः ऽ इति हि लक्षणं वक्तव्यम् । तच्च संकीर्णम् । ऽदेवो वः सवितोत्पूनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः ऽ इत्ययं मम्त्रो यजुर्वेदे संप्रतिपन्नयजुषां मध्ये पठितः । न च तस्य यजुष्ट्वमास्ति । तद्ब्राह्मणे ऽ सावित्र्यर्चा ऽ इत्यृक्त्वेन व्यवहृतत्वात् । ऽ एतत्साम गायन्नास्ते ऽ इति प्रतिज्ञाय किंचित्साम यजुर्वेदे गीतम् । ऽ अक्षितमसि ऽ ऽ अच्युतमसि ऽ ऽ प्राणसंशितमसि ऽ इति त्रीणि यजूंषि सामवेदे समाम्नातानि । तथा गीयमानस्य साम्ना आश्रयभूता ऋचः सामवेदे समाम्नायन्ते । तस्मात् - नास्ति लक्षणम् - इति चेत् । न । पादादीनामसंकीर्णलक्षणत्वात् । ऽ पादेनार्थेन चोपेता वृत्तबद्धामन्त्रा ऋचः । गीतिरूपा मन्त्राः सामानि । वृत्तगीतिवर्जितत्वेन प्रश्लिष्टपठिता मन्त्रा यजूंषि ऽ इत्युक्ते न क्वापि संकरः

------------------ idamāmnāyate - ' ahe budhiṇya mantraṃ me gopāya yamṛṣayastraividā viduḥ | ṛcaḥ sāmāni, yajūṃṣi ' iti | "trīnvedānvidanti"iti trividaḥ, trividāṃ saṃbandhino 'dhyetārastraividāḥ | te ca yaṃ mantrabhāgamṛgādirūpeṇa trividhamāhuḥ, taṃ gopāya, iti yojanā | tatra trividhānāmṛksamayajuṣāṃ vyavasthitaṃ lakṣaṇaṃ nāsti | kutaḥ | sāṃkaryasya duṣpariharatvāt | 'adhyāpakaprasiddherhyṛgvedādiṣu paṭhito mantra ṛgādiḥ ' iti hi lakṣaṇaṃ vaktavyam | tacca saṃkīrṇam | 'devo vaḥ savitotpūnātvacchidreṇa pavitreṇa vasoḥ sūryasya raśmibhiḥ ' ityayaṃ mamtro yajurvede saṃpratipannayajuṣāṃ madhye paṭhitaḥ | na ca tasya yajuṣṭvamāsti | tadbrāhmaṇe ' sāvitryarcā ' ityṛktvena vyavahṛtatvāt | ' etatsāma gāyannāste ' iti pratijñāya kiṃcitsāma yajurvede gītam | ' akṣitamasi ' ' acyutamasi ' ' prāṇasaṃśitamasi ' iti trīṇi yajūṃṣi sāmavede samāmnātāni | tathā gīyamānasya sāmnā āśrayabhūtā ṛcaḥ sāmavede samāmnāyante | tasmāt - nāsti lakṣaṇam - iti cet | na | pādādīnāmasaṃkīrṇalakṣaṇatvāt | ' pādenārthena copetā vṛttabaddhāmantrā ṛcaḥ | gītirūpā mantrāḥ sāmāni | vṛttagītivarjitatvena praśliṣṭapaṭhitā mantrā yajūṃṣi ' ityukte na kvāpi saṃkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽ प्रोक्षणीरासादय ऽ ऽ इध्मं बर्हिरुपसादय ऽ ऽ अग्नीदग्नीन्विहरऽ ऽ बर्हिः स्तृणीहि ऽ ऽइन्द्र आगच्छऽ ऽहरिव आगच्छऽ इत्यादयो निगदा आम्नाताः । परप्रत्यायनार्था मन्त्रा निगदः । एते च पूर्वोक्तेभ्य ऋग्यजुःसामभ्यो बहिर्भूताश्चतुर्थप्रकाराः । कुतः । पादगीत्कयोरृक्सामलक्षणयोरभावात् । प्रश्लिष्टपाठस्य यजुर्लक्षणस्य सत्त्वे ऽपि धर्मभेदेन यजुष्यन्तर्भावानुपपत्तेः । ऽ उपांशुयजुषा ऽ ऽ उच्चैर्निगदेन ऽ इति हि धर्मभेदः - इति प्राप्ते --- ब्रूमः- ऽ वहिर्ब्राह्मणा भोज्यन्ताम् ऽ ऽ पिरव्राजकास्त्वन्तः ऽ इत्यत्र सत्येव परिव्राजकानां ब्राह्मण्ये पूजानिमित्तो विशेषो यथा तथा निगदानां यजुर्लक्षणोपेतत्वेन यजुषामेव सतां परप्रत्यायननिमित्तमुच्चैस्त्वधर्मः । ततो मन्त्राणां त्रैविध्यं सुस्थितम्

------------------ ' prokṣaṇīrāsādaya ' ' idhmaṃ barhirupasādaya ' ' agnīdagnīnvihara' ' barhiḥ stṛṇīhi ' 'indra āgaccha' 'hariva āgaccha' ityādayo nigadā āmnātāḥ | parapratyāyanārthā mantrā nigadaḥ | ete ca pūrvoktebhya ṛgyajuḥsāmabhyo bahirbhūtāścaturthaprakārāḥ | kutaḥ | pādagītkayorṛksāmalakṣaṇayorabhāvāt | praśliṣṭapāṭhasya yajurlakṣaṇasya sattve 'pi dharmabhedena yajuṣyantarbhāvānupapatteḥ | ' upāṃśuyajuṣā ' ' uccairnigadena ' iti hi dharmabhedaḥ - iti prāpte --- brūmaḥ- ' vahirbrāhmaṇā bhojyantām ' ' piravrājakāstvantaḥ ' ityatra satyeva parivrājakānāṃ brāhmaṇye pūjānimitto viśeṣo yathā tathā nigadānāṃ yajurlakṣaṇopetatvena yajuṣāmeva satāṃ parapratyāyananimittamuccaistvadharmaḥ | tato mantrāṇāṃ traividhyaṃ susthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोराम्नायते - "देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे, अश्विनोर्बाहुभ्याम् , पूष्णो हस्ताभ्याम्, अग्नये जुष्टं र्निवपामि"इति । तत्र वाक्यानि भिन्नानि भवितुमर्हन्ति । कुतः । एकत्वनियामकस्य दुर्वोधत्वात् । अर्थैक्यं वाक्यैक्ये प्रयोजकमिति चेत् । न । एकस्मिन्पदे ऽतिव्याप्तेः । पदसमूहस्य वाक्यत्वे, समूहानामत्र बहूनां संभवाद्वाक्यभेदः स्यात् - इति चेत् । मैवम् । ऽ यद्विभागे साकाङ्क्षमविभागे चैकार्थम्, तदेकं वाक्यम् ऽ इति प्रयोजकस्य बोद्धुं शक्यत्वात् । ऽविभागे साकाङ्क्षम् ऽ इत्युक्ते ऽतिव्याप्तिः स्यात् । "स्योनं ते सदनं कृणोमि घृतस्य धारया सुसेवं कल्पयामि, तस्मिन्सीदामृते प्रतितिठ व्रीहीणां मेध सुमनस्यमानः"इत्यत्र ऽतस्मिन्ऽ - इत्यादिपदसमूहस्य विभागे सति प्रकृतवाचितच्छब्दार्थनिर्णयाय पूर्वपदसमूहसाकाङ्कत्वमस्ति, अतस्तद्व्यवच्छेत्तुम् ऽएकार्थम् ऽ इत्युच्यते । नहि तत्रैकार्थत्वमस्ति । पूर्वसमूहस्य सदनकरणमर्थः, उत्तरसमूहस्य पुरोडाशप्रतिष्ठापनम् । स्योनं समीचीनम् । सुसेवं सुष्ठु सेवितुं योग्यम् । मेध सारभूतपुरोडाशेत्यर्थः । अत्र द्वयोः समृहयोर्वाक्यद्वयमुभयवादिसिद्धम् । तत् ऽ एकार्थम् ऽ इत्यनेन व्यावर्त्यते । ऽ एकार्थम् ऽ इत्युक्ते ऽतिव्याप्तिः स्यात् । "भगो वां विभजतु, पूषा वां विभजतु"इत्यनयोर्विभजनमन्त्रत्वेन संमतयोः पदसमूबयोस्तात्पर्यविषयस्य द्रव्यविभागरूपस्यार्थस्यैकत्वात् , तद्रव्यवच्छेत्तुं ऽ विभागे साकाङ्क्षम् ऽ इत्युक्तम् । प्रकृते तु ऽ अग्नये जुष्टम् ऽ इत्यादिसमूहे पृथक्कृते पूर्वो ऽ देवस्य त्वा ऽइति समूहः साकाङ्क्षो भवति । एकीकृते तु कृत्स्नस्यैक एव निर्वापोर्ऽथः । एतेनैकवाक्यत्वनिर्णयेनानियतपरिमाणस्य यजुषो ऽवसानं निश्चेतुं शक्यम्

------------------ darśapūrṇamāsayorāmnāyate - "devasya tvā savituḥ prasave, aśvinorbāhubhyām , pūṣṇo hastābhyām, agnaye juṣṭaṃ rnivapāmi"iti | tatra vākyāni bhinnāni bhavitumarhanti | kutaḥ | ekatvaniyāmakasya durvodhatvāt | arthaikyaṃ vākyaikye prayojakamiti cet | na | ekasminpade 'tivyāpteḥ | padasamūhasya vākyatve, samūhānāmatra bahūnāṃ saṃbhavādvākyabhedaḥ syāt - iti cet | maivam | ' yadvibhāge sākāṅkṣamavibhāge caikārtham, tadekaṃ vākyam ' iti prayojakasya boddhuṃ śakyatvāt | 'vibhāge sākāṅkṣam ' ityukte 'tivyāptiḥ syāt | "syonaṃ te sadanaṃ kṛṇomi ghṛtasya dhārayā susevaṃ kalpayāmi, tasminsīdāmṛte pratitiṭha vrīhīṇāṃ medha sumanasyamānaḥ"ityatra 'tasmin' - ityādipadasamūhasya vibhāge sati prakṛtavācitacchabdārthanirṇayāya pūrvapadasamūhasākāṅkatvamasti, atastadvyavacchettum 'ekārtham ' ityucyate | nahi tatraikārthatvamasti | pūrvasamūhasya sadanakaraṇamarthaḥ, uttarasamūhasya puroḍāśapratiṣṭhāpanam | syonaṃ samīcīnam | susevaṃ suṣṭhu sevituṃ yogyam | medha sārabhūtapuroḍāśetyarthaḥ | atra dvayoḥ samṛhayorvākyadvayamubhayavādisiddham | tat ' ekārtham ' ityanena vyāvartyate | ' ekārtham ' ityukte 'tivyāptiḥ syāt | "bhago vāṃ vibhajatu, pūṣā vāṃ vibhajatu"ityanayorvibhajanamantratvena saṃmatayoḥ padasamūbayostātparyaviṣayasya dravyavibhāgarūpasyārthasyaikatvāt , tadravyavacchettuṃ ' vibhāge sākāṅkṣam ' ityuktam | prakṛte tu ' agnaye juṣṭam ' ityādisamūhe pṛthakkṛte pūrvo ' devasya tvā 'iti samūhaḥ sākāṅkṣo bhavati | ekīkṛte tu kṛtsnasyaika eva nirvāpor'thaḥ | etenaikavākyatvanirṇayenāniyataparimāṇasya yajuṣo 'vasānaṃ niścetuṃ śakyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ "इषे त्वोर्जे त्वा"इति श्रूयते । सो ऽयं पदसमुदाय एको मन्त्रः । कुतः । अस्य मन्त्रस्यादृष्टत्वे त्वेकस्यैवादृष्टस्य कल्पने लाघवात् । न च"उरु प्रथस्व"इत्यादिमन्त्रवदनुष्ठेयार्थस्मारकत्वं संभवति । क्रियापदाभावेन तदर्थप्रतीत्यभावात् -- इति प्राप्ते, ब्रूमः- ऽ इषे त्वेति च्छिनत्ति, ऊर्जे त्वेत्यनुमार्ष्टि ऽ इति पलाशशाखायाश्छेदनमार्जनयोरेतौ विनियुक्तौ । ततस्तदमनुसारेण"छिनद्मि"इति क्रियापदे ऽध्याहृते सत्यनुष्ठेयार्थस्मारकत्वादर्थभेदेन वाक्यभेदाद्यजुर्मन्त्रभेदः । इष्यमाणायान्नाय भोः पलाशशाखे त्वा छिनद्मि ऽ ऽ ऊर्जे रसाय बलाय वा त्वामनुमार्ज्मि ऽ इत्यर्थभेदः । एवम्"आयुर्यज्ञेन कल्पताम्" "प्राणो यज्ञेन कल्पताम्"इत्यादौ कॢप्तिसामान्यरूपस्यार्थस्यैकत्वे ऽप्यायुरादिभिर्भिन्नत्वादर्थभेदवाक्य भेदयोः स्पष्टत्वात् , ऽ कॢप्तीर्वाचयति ऽ इति कॢप्तिबहुत्वस्य चोदितत्वाच्च यजुर्भेदो द्रष्टव्यः

------------------ "iṣe tvorje tvā"iti śrūyate | so 'yaṃ padasamudāya eko mantraḥ | kutaḥ | asya mantrasyādṛṣṭatve tvekasyaivādṛṣṭasya kalpane lāghavāt | na ca"uru prathasva"ityādimantravadanuṣṭheyārthasmārakatvaṃ saṃbhavati | kriyāpadābhāvena tadarthapratītyabhāvāt -- iti prāpte, brūmaḥ- ' iṣe tveti cchinatti, ūrje tvetyanumārṣṭi ' iti palāśaśākhāyāśchedanamārjanayoretau viniyuktau | tatastadamanusāreṇa"chinadmi"iti kriyāpade 'dhyāhṛte satyanuṣṭheyārthasmārakatvādarthabhedena vākyabhedādyajurmantrabhedaḥ | iṣyamāṇāyānnāya bhoḥ palāśaśākhe tvā chinadmi ' ' ūrje rasāya balāya vā tvāmanumārjmi ' ityarthabhedaḥ | evam"āyuryajñena kalpatām" "prāṇo yajñena kalpatām"ityādau kḷptisāmānyarūpasyārthasyaikatve 'pyāyurādibhirbhinnatvādarthabhedavākya bhedayoḥ spaṣṭatvāt , ' kḷptīrvācayati ' iti kḷptibahutvasya coditatvācca yajurbhedo draṣṭavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे उपसद्धोमेष्वेवमाम्नायते -- "या ते अग्ने ऽयाशया तनूर्वर्षिष्ठा गह्वरेष्ठा । उग्रं वचो अपावधीत्वेषं वचो अपावधीत्स्वाहा । या ते अग्ने रजाशया, या ते अग्ने हराशया"इति । अयमर्थः- ऽ अयसा रजतेन हिरण्ये न च निर्मिता अग्नेस्तिस्त्रस्तनवः, तास्वाद्या येयमुक्ता तनुः सातिशयेन वृद्धं, गह्वरे तीक्ष्णे द्रव्ये लोहे ऽवस्थिता तया तन्वा क्षुत्पिपासे उपपातकम्, वीरहत्यादि महापतकं च हतवानस्मि ऽ इति । तथा च ब्राह्मणम्,"यदुग्रं वचो अपावधीत्त्वेषं वचो अपावधीत्स्वाहेति । अशनायापिपासे हवा उग्रं वचः । एनश्च वैरहत्यं च त्वेषं वचः"इति । तत्र स्वाहान्तः प्रथमो मन्त्रः संपूर्णवाक्यत्वान्निशेषो ऽध्याहर्तव्यः । न हि ऽ तनूर्वर्षिष्ठा ऽ इत्यादिभागस्तयोरन्वेतुं योग्यः । तस्य प्रथममन्त्रशेषत्वात्, इति प्राप्ते, ब्रूमः- वैदिकयोर्मन्त्रयोराकाङ्क्षा वैदिकेनैव वाक्यशेषेण पूरणीया । ततः ऽ तनूर्वर्षिष्ठा ऽ इत्यादिभाग उत्तरयोर्मन्त्रयोरनुषज्यते । यद्यप्यसावन्यशेषः, तथापिर् बुद्धस्थः सन्कल्पनीयादध्याहारात्संनिकृष्यते । तस्मात् - अनुषङ्गः कर्तव्यः

------------------ jyotiṣṭome upasaddhomeṣvevamāmnāyate -- "yā te agne 'yāśayā tanūrvarṣiṣṭhā gahvareṣṭhā | ugraṃ vaco apāvadhītveṣaṃ vaco apāvadhītsvāhā | yā te agne rajāśayā, yā te agne harāśayā"iti | ayamarthaḥ- ' ayasā rajatena hiraṇye na ca nirmitā agnestistrastanavaḥ, tāsvādyā yeyamuktā tanuḥ sātiśayena vṛddhaṃ, gahvare tīkṣṇe dravye lohe 'vasthitā tayā tanvā kṣutpipāse upapātakam, vīrahatyādi mahāpatakaṃ ca hatavānasmi ' iti | tathā ca brāhmaṇam,"yadugraṃ vaco apāvadhīttveṣaṃ vaco apāvadhītsvāheti | aśanāyāpipāse havā ugraṃ vacaḥ | enaśca vairahatyaṃ ca tveṣaṃ vacaḥ"iti | tatra svāhāntaḥ prathamo mantraḥ saṃpūrṇavākyatvānniśeṣo 'dhyāhartavyaḥ | na hi ' tanūrvarṣiṣṭhā ' ityādibhāgastayoranvetuṃ yogyaḥ | tasya prathamamantraśeṣatvāt, iti prāpte, brūmaḥ- vaidikayormantrayorākāṅkṣā vaidikenaiva vākyaśeṣeṇa pūraṇīyā | tataḥ ' tanūrvarṣiṣṭhā ' ityādibhāga uttarayormantrayoranuṣajyate | yadyapyasāvanyaśeṣaḥ, tathāpir buddhasthaḥ sankalpanīyādadhyāhārātsaṃnikṛṣyate | tasmāt - anuṣaṅgaḥ kartavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे दीक्षाप्रकरणे पठ्यते -"चित्पतिस्त्वा पुनातु" "वाक्पतिस्त्वा पुनातु" "देवस्त्वा सविता पुनात्वाच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः"इति । तत्र तृतीयमन्त्रशेषः ऽ अच्छिद्रेण ऽ - इत्यादिभागः प्रथमद्वितीययोर्मन्त्रयोर्नानुषज्यते । कुतः । निराकाङ्क्षत्वात् । न हि"चित्पतिस्त्वा पुनातु""वाक्पतिस्त्वा पुनातु"इत्यनयोः शेषिणोः संपूर्णवाक्ययोः काचिच्छेषाकाङ्क्षास्ति - इति प्राप्ते - ब्रूमः- ऽ मा भूच्छेषिणोराकाङ्क्षा, तथापि शेषस्याऽकाङ्क्षास्ति ऽ इति । ऽ पवित्रेण रश्मिभिः ऽ इत्युक्तं करणत्वं हि क्रियामपेक्षते । क्रिया च ऽ पुनातु ऽ इत्येषा त्रिष्वपि मन्त्रेष्वेका । तया क्रियया संबद्धः शेषः क्रियाद्वारा तृतीयमन्त्रे निरपेक्षे ऽपि यथान्वेति, तथा पूर्वयोरप्यन्वेतुमर्हति । तस्मात् - अस्त्यनुषङ्गः

------------------ jyotiṣṭome dīkṣāprakaraṇe paṭhyate -"citpatistvā punātu" "vākpatistvā punātu" "devastvā savitā punātvācchidreṇa pavitreṇa vasoḥ sūryasya raśmibhiḥ"iti | tatra tṛtīyamantraśeṣaḥ ' acchidreṇa ' - ityādibhāgaḥ prathamadvitīyayormantrayornānuṣajyate | kutaḥ | nirākāṅkṣatvāt | na hi"citpatistvā punātu""vākpatistvā punātu"ityanayoḥ śeṣiṇoḥ saṃpūrṇavākyayoḥ kāciccheṣākāṅkṣāsti - iti prāpte - brūmaḥ- ' mā bhūccheṣiṇorākāṅkṣā, tathāpi śeṣasyā'kāṅkṣāsti ' iti | ' pavitreṇa raśmibhiḥ ' ityuktaṃ karaṇatvaṃ hi kriyāmapekṣate | kriyā ca ' punātu ' ityeṣā triṣvapi mantreṣvekā | tayā kriyayā saṃbaddhaḥ śeṣaḥ kriyādvārā tṛtīyamantre nirapekṣe 'pi yathānveti, tathā pūrvayorapyanvetumarhati | tasmāt - astyanuṣaṅgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अग्नीषोमीयपशौ श्रूयते --"सं ते अप्राणो वातेन गच्छताम्, समङ्गानि यजत्रैः, सं यज्ञपतिराशिषा"इति । अयमर्थः- ऽ भोः पशो तव प्राणो ऽ वातेन बाह्येन वायुना संगच्छताम्, तव हृदयाद्यङ्गानि यागविशेषैः संयुज्यन्ताम्, यज्ञपतिराशिषा संयुज्यताम् ऽ इति । तत्र"यज्ञपतिः"इत्यस्मिंस्तृतीये मन्त्रे ऽसम्ऽ इत्युपसर्गस्य क्रियापदाकाङ्क्षत्वात्प्रथममन्त्रगतस्य ऽ गच्छताम् ऽ इति पदस्यैकवचनान्तस्य यज्ञपतिशब्देनान्वेतुं योग्यत्वात्पूर्ववद्बुद्धिस्थत्वेन संनिहितत्वादाकाङ्क्षासंनिधियोग्यतानां सद्भावेन क्रियापदमनुषज्यते -- इति प्राप्ते , - ब्रूमः- मध्यममन्त्रे बहुवचनान्तेन ऽ अङ्गानि ऽ इत्यनेनान्वेतुमयोग्यत्वात्तद्व्यवायेन बुद्धिसंनिध्यभावान्नास्त्यनुषङ्गः । ततो द्वितीयतृतीयमन्त्रयोर्यथोचितं वाक्यशेषो ऽध्याहर्तव्यः

------------------ agnīṣomīyapaśau śrūyate --"saṃ te aprāṇo vātena gacchatām, samaṅgāni yajatraiḥ, saṃ yajñapatirāśiṣā"iti | ayamarthaḥ- ' bhoḥ paśo tava prāṇo ' vātena bāhyena vāyunā saṃgacchatām, tava hṛdayādyaṅgāni yāgaviśeṣaiḥ saṃyujyantām, yajñapatirāśiṣā saṃyujyatām ' iti | tatra"yajñapatiḥ"ityasmiṃstṛtīye mantre 'sam' ityupasargasya kriyāpadākāṅkṣatvātprathamamantragatasya ' gacchatām ' iti padasyaikavacanāntasya yajñapatiśabdenānvetuṃ yogyatvātpūrvavadbuddhisthatvena saṃnihitatvādākāṅkṣāsaṃnidhiyogyatānāṃ sadbhāvena kriyāpadamanuṣajyate -- iti prāpte , - brūmaḥ- madhyamamantre bahuvacanāntena ' aṅgāni ' ityanenānvetumayogyatvāttadvyavāyena buddhisaṃnidhyabhāvānnāstyanuṣaṅgaḥ | tato dvitīyatṛtīyamantrayoryathocitaṃ vākyaśeṣo 'dhyāhartavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽ कर्मभेदचिन्ता नाध्यायार्थः, किंतु शास्त्रभेदचिन्ता ऽ इति गुरोर्मतम् । तत्र ऽ यजेत, दद्यात्, जुहुयात् ऽ इत्येतेषु लिङ्प्रत्ययबाच्यस्य नियोगस्यैकत्वाधातूनां नियोगवाचकत्वाभावेनाप्रयोजकत्वादेकनियोगार्थे कृत्स्नं शास्त्रमेकम् - इति पूर्वपक्षः । प्रतिधातु लिङ्प्रत्ययस्य भिन्नत्वाद्धात्वर्थानुबन्धभेदेन तद्विशिष्टे नियोगे ऽपि भेदस्य वारयितुमशक्यतया नियोगानुसारि शास्त्रं भिन्नम् - इति सिद्धान्तः

------------------ ' karmabhedacintā nādhyāyārthaḥ, kiṃtu śāstrabhedacintā ' iti gurormatam | tatra ' yajeta, dadyāt, juhuyāt ' ityeteṣu liṅpratyayabācyasya niyogasyaikatvādhātūnāṃ niyogavācakatvābhāvenāprayojakatvādekaniyogārthe kṛtsnaṃ śāstramekam - iti pūrvapakṣaḥ | pratidhātu liṅpratyayasya bhinnatvāddhātvarthānubandhabhedena tadviśiṣṭe niyoge 'pi bhedasya vārayitumaśakyatayā niyogānusāri śāstraṃ bhinnam - iti siddhāntaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते -"समिधो यजति" ऽतनूनपातं यजति ऽ ऽ इडो यजति ऽ"बर्हिर्यजति""स्वाहाकारं यजति"इति । तत्र पञ्चकृत्वः श्रूयमाणे यजतिपदे पूर्वोक्तेषु ऽ यजति ददाति ऽ इत्यादिपदेष्विव धातुभेदो नास्ति, येन भावनाभेद आशङ्क्येत । तस्मादाख्यातैक्यप्रयुक्तं भावनैक्यमनिवार्यमिति चेत् । मैवम् । यजतिपदाभ्यासेन कर्मभेदावगमात् । कर्मैकत्वे ऽभ्यासो निरर्थकः स्यात् । अथोच्येत -- ऽ समिघो यजति ऽ इत्यनेन प्रथमश्रुतेन वाक्येन विहितं समिन्नामकं यागमुपरितनैश्र्चतुर्भिर्यजतिपदैरनूद्य तनूनपादादयो देवतारूपा द्रव्यरूपा वा गुणाश्चत्वारो विकल्पिता विधीयन्ते, ततो ऽनुवादार्थत्वान्नाभ्यासवैयर्थ्यम् --- इति । तन्न । तनूनपादादिशब्दानां यागनामत्वेन गुणविधित्वाभावात् । न तावदत्र देवताविधिः । चतुर्थीतद्धितयोरश्रवणात् । नापि द्रव्यविधिः, तृतीयान्तत्वाभावात् । ततः ऽ अग्निहोत्रं जुहोति ऽ इत्यादाविन द्वितीयान्तानां युक्तं नामत्वम् । यत्तु - चतुर्णामुपरितानां यजतिपदानामनुवादत्वम् । तदसत् । तेषां विधायकत्वात् । यथा ऽ समिधो यजति ऽ इत्यत्र यजतिपदे विधित्वं श्रुत्या प्रतीयते, तथान्येष्वपि चतुर्षु पदेषु विधित्वं श्रौतम् । अनुवादत्वं तु पुरोवादरूपस्य ऽ समिधो यजतिऽ इत्यस्य संनिधिनावगम्यते । संनिधिश्च श्रुतेर्दुर्बलः । विधित्वे च पूर्ववाक्यविहितस्य समिन्नामकस्य यागस्य पुनर्विधानायोगात्तनूनपादादिनामकानि यागान्तराणि विधीयन्ते । नन्वेवं सति संज्ञाभेदात्कर्मभेदः संपद्यते, नत्वभ्यासात् । तथासति वक्ष्यमाणेनाधिकरणेन संकीर्यते । मैवम् । वैषम्यात् । ऽ अथैष ज्योतिः ऽ इत्यस्मिन्वक्ष्यमाणोदाहरणे यागावगप्तात्प्रागेन संज्ञात्वावगमात्संज्ञायाः कर्मभेदहेतुत्वम् । इह तु विधायकैर्यजतिपदैर्यागेष्ववगतेषु, भेदे चाभ्यासादवगते, भिन्नानां यागानां समित्संज्ञाया अन्याः संज्ञा अपेक्षितः । इति तनूनपादादीनां संज्ञात्वं पश्चादवगम्यते । तस्मात् - अभ्यास एवात्र भेदहेतुः

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate -"samidho yajati" 'tanūnapātaṃ yajati ' ' iḍo yajati '"barhiryajati""svāhākāraṃ yajati"iti | tatra pañcakṛtvaḥ śrūyamāṇe yajatipade pūrvokteṣu ' yajati dadāti ' ityādipadeṣviva dhātubhedo nāsti, yena bhāvanābheda āśaṅkyeta | tasmādākhyātaikyaprayuktaṃ bhāvanaikyamanivāryamiti cet | maivam | yajatipadābhyāsena karmabhedāvagamāt | karmaikatve 'bhyāso nirarthakaḥ syāt | athocyeta -- ' samigho yajati ' ityanena prathamaśrutena vākyena vihitaṃ saminnāmakaṃ yāgamuparitanaiśrcaturbhiryajatipadairanūdya tanūnapādādayo devatārūpā dravyarūpā vā guṇāścatvāro vikalpitā vidhīyante, tato 'nuvādārthatvānnābhyāsavaiyarthyam --- iti | tanna | tanūnapādādiśabdānāṃ yāganāmatvena guṇavidhitvābhāvāt | na tāvadatra devatāvidhiḥ | caturthītaddhitayoraśravaṇāt | nāpi dravyavidhiḥ, tṛtīyāntatvābhāvāt | tataḥ ' agnihotraṃ juhoti ' ityādāvina dvitīyāntānāṃ yuktaṃ nāmatvam | yattu - caturṇāmuparitānāṃ yajatipadānāmanuvādatvam | tadasat | teṣāṃ vidhāyakatvāt | yathā ' samidho yajati ' ityatra yajatipade vidhitvaṃ śrutyā pratīyate, tathānyeṣvapi caturṣu padeṣu vidhitvaṃ śrautam | anuvādatvaṃ tu purovādarūpasya ' samidho yajati' ityasya saṃnidhināvagamyate | saṃnidhiśca śruterdurbalaḥ | vidhitve ca pūrvavākyavihitasya saminnāmakasya yāgasya punarvidhānāyogāttanūnapādādināmakāni yāgāntarāṇi vidhīyante | nanvevaṃ sati saṃjñābhedātkarmabhedaḥ saṃpadyate, natvabhyāsāt | tathāsati vakṣyamāṇenādhikaraṇena saṃkīryate | maivam | vaiṣamyāt | ' athaiṣa jyotiḥ ' ityasminvakṣyamāṇodāharaṇe yāgāvagaptātprāgena saṃjñātvāvagamātsaṃjñāyāḥ karmabhedahetutvam | iha tu vidhāyakairyajatipadairyāgeṣvavagateṣu, bhede cābhyāsādavagate, bhinnānāṃ yāgānāṃ samitsaṃjñāyā anyāḥ saṃjñā apekṣitaḥ | iti tanūnapādādīnāṃ saṃjñātvaṃ paścādavagamyate | tasmāt - abhyāsa evātra bhedahetuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चैतत्कालविधायकम्,"यदाग्नेयः"-- इत्याद्युत्पत्तिवाक्यैरेव तद्विधानात् । कर्मान्तरत्वे तु कालं विधास्यति । तस्मात्कर्मान्तरविधिः- इति प्राप्ते , ब्रूमः- आस्तां तावद्द्रव्यम् । देवता तु विधित्सितस्य कर्मान्तरस्य सर्वथा न लभ्यते । वार्त्रघ्न्योर्वृधन्वत्योश्चाऽज्यभागदेवताप्रतिपादकत्वात् । हौत्रे मन्त्रकाण्डे सानिधेनीरावाहननिगदं प्रयाजमन्त्रांश्चाऽम्नाय प्रयाजानन्तरभाविनोराज्यभागयोः क्रमे वार्त्रघ्न्यौ वृधन्वत्यौ चाऽम्नाते लिङ्गं चाग्निविषयं सोमविषयं च तत्रोपलभ्यते । ततो लिङ्गक्रमाभ्यामाज्यभागविषयत्वमवगम्यते । यत्तु -"वार्त्रघ्नी पौर्णमास्याम्"- इत्यादि वाक्यम्, तल्लिङ्गक्रमकॢप्तयोराज्यभागाघ्गयोर्मन्त्रयुगलयोः कालद्वये व्यवस्थामाचष्टे । न तु नूतनकर्माङ्गतामनयोर्विदधाति । अतो रूपराहित्याद्विद्वद्वाक्यं कर्मान्तरविधायकं न भवति , किं तर्हि - पूर्वप्रकृतेष्वाग्नेयादिषु षट्सु त्रिकरूपौ द्वौ समुदायावनुवदति । न च कालवाचिभ्यां पौर्णमास्यमावास्याशब्दाभ्यां यागानुवादानुपपत्तिः । तत्कालविहितयोर्यागत्रिकयोरुपलक्षितत्वात् । न चानुवादो व्यर्थः । समुदायद्वित्वसिद्धेस्तत्प्रयोजनत्वात् । तत्सिद्धौ च"दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत"इत्यस्मिन्फलवाक्ये षड्यागविवक्षया द्विवचननिर्देश उपपद्यते । यदप्युक्तम् - अनुवादपक्षे"पौर्णमास्याम्"इत्यादिवाक्यवैर्थ्यम् - इति । तदयुक्तम् । कालविधाना संभवे ऽप्येकस्य त्रिकस्य सहप्रयोगविधानात् । आग्नेयोपांशुयाजाग्नीषोमीयाणां त्रयाणां पौर्णमासीकालविहितानां सहप्रयोगः ऽ पोर्णमास्या ऽ इत्यनेन तृतीयैकवचनान्तेन विधीयते । एवमितरत्रापि । ननु - विद्वद्वाक्यस्य कर्मान्तरविधायकत्वाभावे ऽपि नानुवादकत्वम् । तस्य यागाविधायकत्वाभ्युपगमात् । "आग्नेयो ऽष्टाकपालः"इत्यादिवाक्यानि तु विहितयागानुवादेन द्रव्यदेवतालक्षणगुणविधायकानि - इति चेत् । न । तथासत्येकेन वाक्येनानेकगुणविध्यसंभवात् । प्रतिगुणं पृथग्विधौ विध्यावृत्तिः प्रसज्येत । आग्नेयादिवाक्यानां विधायकत्वे तु विशिष्टविधित्वान्नास्ति विध्यावृत्तिदोषः । तस्मादाग्नेयादिवाक्यविहितानां विद्वद्वाक्यमनुवादकम् । किंचानुवादत्वमभ्युपगम्य कर्मान्तरविधिं वदतः प्रयोजादीनामाग्नेयादीनां च गुणप्रधानभावो न सिध्येत् । तथा हि -- ऽ समिधो यजति ऽ ऽ आघारमाघारयति ऽ इत्यादयः कालयोगरहिताः केचिद्विधय आम्नाताः । ऽ यदाग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावास्यायां च पौर्णमास्यां च ऽ इत्यादयः कालयुक्ता अपरे । तेषामुभयेषां प्रकृतत्वात्"दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत"इति वाक्ये सर्वेषां फलसंबन्धो बोधनीयः । ऽदर्शपूर्णमासाभ्याम्, इति द्विवचनं बहुवचनत्वेन परिणेतव्यम् । विद्वद्वाक्यविहिते द्वे कर्मान्तरे प्रयाजादय आग्नेयादयश्चेति । एतेषु द्वित्वासंभवात् । सर्वेषां च फलसंबन्धे राजसूयगतेष्टिपशुसोमवत्समप्राधान्यात्प्रयाजादीनां गुणभावो न स्यात् । तदभावे चानङ्गत्वात्सौर्यादिविकृतिष्वाग्नेयादीनामिवातिदेशो न स्यात् । अनुवादपक्षे तु त्रिकयोः कालयोगेन दर्शपूर्णमासशब्दार्हत्वात् । समुदायद्वित्वेन द्विवचनार्हत्वाच्चाऽग्नेयादीनामेव फलसंबन्धेन प्राधान्यम् । प्रयाजादीनां तु गुणभाव इति न को ऽपि दोषः । तस्मात् -- विद्वद्वाक्यमनुवादकम्

na caitatkālavidhāyakam,"yadāgneyaḥ"-- ityādyutpattivākyaireva tadvidhānāt | karmāntaratve tu kālaṃ vidhāsyati | tasmātkarmāntaravidhiḥ- iti prāpte , brūmaḥ- āstāṃ tāvaddravyam | devatā tu vidhitsitasya karmāntarasya sarvathā na labhyate | vārtraghnyorvṛdhanvatyoścā'jyabhāgadevatāpratipādakatvāt | hautre mantrakāṇḍe sānidhenīrāvāhananigadaṃ prayājamantrāṃścā'mnāya prayājānantarabhāvinorājyabhāgayoḥ krame vārtraghnyau vṛdhanvatyau cā'mnāte liṅgaṃ cāgniviṣayaṃ somaviṣayaṃ ca tatropalabhyate | tato liṅgakramābhyāmājyabhāgaviṣayatvamavagamyate | yattu -"vārtraghnī paurṇamāsyām"- ityādi vākyam, talliṅgakramakḷptayorājyabhāgāghgayormantrayugalayoḥ kāladvaye vyavasthāmācaṣṭe | na tu nūtanakarmāṅgatāmanayorvidadhāti | ato rūparāhityādvidvadvākyaṃ karmāntaravidhāyakaṃ na bhavati , kiṃ tarhi - pūrvaprakṛteṣvāgneyādiṣu ṣaṭsu trikarūpau dvau samudāyāvanuvadati | na ca kālavācibhyāṃ paurṇamāsyamāvāsyāśabdābhyāṃ yāgānuvādānupapattiḥ | tatkālavihitayoryāgatrikayorupalakṣitatvāt | na cānuvādo vyarthaḥ | samudāyadvitvasiddhestatprayojanatvāt | tatsiddhau ca"darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta"ityasminphalavākye ṣaḍyāgavivakṣayā dvivacananirdeśa upapadyate | yadapyuktam - anuvādapakṣe"paurṇamāsyām"ityādivākyavairthyam - iti | tadayuktam | kālavidhānā saṃbhave 'pyekasya trikasya sahaprayogavidhānāt | āgneyopāṃśuyājāgnīṣomīyāṇāṃ trayāṇāṃ paurṇamāsīkālavihitānāṃ sahaprayogaḥ ' porṇamāsyā ' ityanena tṛtīyaikavacanāntena vidhīyate | evamitaratrāpi | nanu - vidvadvākyasya karmāntaravidhāyakatvābhāve 'pi nānuvādakatvam | tasya yāgāvidhāyakatvābhyupagamāt | "āgneyo 'ṣṭākapālaḥ"ityādivākyāni tu vihitayāgānuvādena dravyadevatālakṣaṇaguṇavidhāyakāni - iti cet | na | tathāsatyekena vākyenānekaguṇavidhyasaṃbhavāt | pratiguṇaṃ pṛthagvidhau vidhyāvṛttiḥ prasajyeta | āgneyādivākyānāṃ vidhāyakatve tu viśiṣṭavidhitvānnāsti vidhyāvṛttidoṣaḥ | tasmādāgneyādivākyavihitānāṃ vidvadvākyamanuvādakam | kiṃcānuvādatvamabhyupagamya karmāntaravidhiṃ vadataḥ prayojādīnāmāgneyādīnāṃ ca guṇapradhānabhāvo na sidhyet | tathā hi -- ' samidho yajati ' ' āghāramāghārayati ' ityādayaḥ kālayogarahitāḥ kecidvidhaya āmnātāḥ | ' yadāgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyāyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca ' ityādayaḥ kālayuktā apare | teṣāmubhayeṣāṃ prakṛtatvāt"darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta"iti vākye sarveṣāṃ phalasaṃbandho bodhanīyaḥ | 'darśapūrṇamāsābhyām, iti dvivacanaṃ bahuvacanatvena pariṇetavyam | vidvadvākyavihite dve karmāntare prayājādaya āgneyādayaśceti | eteṣu dvitvāsaṃbhavāt | sarveṣāṃ ca phalasaṃbandhe rājasūyagateṣṭipaśusomavatsamaprādhānyātprayājādīnāṃ guṇabhāvo na syāt | tadabhāve cānaṅgatvātsauryādivikṛtiṣvāgneyādīnāmivātideśo na syāt | anuvādapakṣe tu trikayoḥ kālayogena darśapūrṇamāsaśabdārhatvāt | samudāyadvitvena dvivacanārhatvāccā'gneyādīnāmeva phalasaṃbandhena prādhānyam | prayājādīnāṃ tu guṇabhāva iti na ko 'pi doṣaḥ | tasmāt -- vidvadvākyamanuvādakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते -- ऽ जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते । यदन्वञ्चौ पुरोडाशावपांशुयाजमन्तरा यजति । विष्णुरुपांशु यष्टव्यो ऽजामित्वाय । प्रजापतिरुपांशु यष्टव्यो ऽजीमत्वाय । अग्नीषोमावुपांशु यष्टव्यावजामित्वाय"इति । तत्र विष्ण्वादिवाक्येषु विहितस्य यागत्रयसमुदायस्यानुवादः- इति चेत् । मैवम् । आग्नेयाग्नीषोमीयपुरोडाशद्वयनैरवन्तर्यकृतस्य जामित्वदोषस्य वाक्योपक्रम उपन्यासात्परोडाशयोरन्तराले किंचिद्विधित्सितम् । न ह्यन्तरालगुणविशिष्टं विधेयं विष्ण्वादिवाक्येषु प्रतीयते । पूर्ववाक्ये तु तत्प्रतीयत इति विधायकं तद्वाक्यम् । न चात्र ऽयजतिऽ इति वर्तमानापदेशः शङ्कनीयः । पञ्चमलकारस्याऽश्रयणात् । अन्तरालकालवदुपांशुत्वगुणस्यापि विशेषणत्वात्तद्विशिष्टकर्मण उपांशुयाजनाप्रकत्वम् । सत्येवं गुणद्वयविशिष्टकर्मण्याद्येन वाक्येन विहिते विष्ण्वादिवाक्यमर्थवादः स्यात् । न चात्र विहितयागानुवादेन देवताविधिः शङ्कनीयः । समाधातव्येन जामित्वदोषेणोपक्रमात्, आजामित्वेन समाधानेनोपसंहाराच्च ऽ जामि वै ऽ इत्यादेः ऽ अजामित्वाय ऽ इत्यन्तस्य सर्वस्य महावाक्यस्यैकत्वप्रतीतेः । न खल्वेकस्मिन्वाक्ये विधेयबाहुल्यं संभवति । न चात्र विधित्सितस्योपांशुयाजस्य द्रव्याभावः । ध्रौवस्य तद्रद्रव्यत्वात् । नापि देवताया अभावः । नानाशाखासूपांशुयाजक्रमे पठितैर्वैष्णवप्राजापत्याग्नीषोमीयमन्त्रैर्विकल्पेन देवतात्रयस्य प्रतीयमानत्वात् । तस्मात् - यजतीत्येतद्विधायकम्

------------------ idamāmnāyate -- ' jāmi vā etadyajñasya kriyate | yadanvañcau puroḍāśāvapāṃśuyājamantarā yajati | viṣṇurupāṃśu yaṣṭavyo 'jāmitvāya | prajāpatirupāṃśu yaṣṭavyo 'jīmatvāya | agnīṣomāvupāṃśu yaṣṭavyāvajāmitvāya"iti | tatra viṣṇvādivākyeṣu vihitasya yāgatrayasamudāyasyānuvādaḥ- iti cet | maivam | āgneyāgnīṣomīyapuroḍāśadvayanairavantaryakṛtasya jāmitvadoṣasya vākyopakrama upanyāsātparoḍāśayorantarāle kiṃcidvidhitsitam | na hyantarālaguṇaviśiṣṭaṃ vidheyaṃ viṣṇvādivākyeṣu pratīyate | pūrvavākye tu tatpratīyata iti vidhāyakaṃ tadvākyam | na cātra 'yajati' iti vartamānāpadeśaḥ śaṅkanīyaḥ | pañcamalakārasyā'śrayaṇāt | antarālakālavadupāṃśutvaguṇasyāpi viśeṣaṇatvāttadviśiṣṭakarmaṇa upāṃśuyājanāprakatvam | satyevaṃ guṇadvayaviśiṣṭakarmaṇyādyena vākyena vihite viṣṇvādivākyamarthavādaḥ syāt | na cātra vihitayāgānuvādena devatāvidhiḥ śaṅkanīyaḥ | samādhātavyena jāmitvadoṣeṇopakramāt, ājāmitvena samādhānenopasaṃhārācca ' jāmi vai ' ityādeḥ ' ajāmitvāya ' ityantasya sarvasya mahāvākyasyaikatvapratīteḥ | na khalvekasminvākye vidheyabāhulyaṃ saṃbhavati | na cātra vidhitsitasyopāṃśuyājasya dravyābhāvaḥ | dhrauvasya tadradravyatvāt | nāpi devatāyā abhāvaḥ | nānāśākhāsūpāṃśuyājakrame paṭhitairvaiṣṇavaprājāpatyāgnīṣomīyamantrairvikalpena devatātrayasya pratīyamānatvāt | tasmāt - yajatītyetadvidhāyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते - ऽ अग्निहोत्रं जुहोति ऽ ऽदधण जुहोति ऽ ऽपयसा जुहोतिऽ इति च । इदमपरमाम्नायत् - ऽआधारमाघारयतिऽ ऽऊर्ध्वमाघारयतिऽ ऽ ऋजुमाघारयतिऽ इति च । तत्राग्निहोत्रवाक्यं दध्यादिवाक्यविहितस्य कर्मसमुदायस्यानुवादः । आघारवाक्यं चोर्ध्वादिवाक्यविहितस्य । न त्वेद्वाक्यद्वयं कर्मविधायकम् । कुतः । द्रव्यदेवतालक्षणस्य यागरूपस्याभावात् - इति चेत् । तत्र वक्तव्यम् - किं दध्यादिवाक्येन गुणामात्रं विधीयते, किंवा गुणविशिष्टकर्म । नाऽद्यः । अग्निहोत्रादिवाक्यस्य त्वन्मते कर्मविधायकत्वाभावेन गुणिनः कस्यचिदसिद्धौ गुण्यनुवादपुरःसरस्य गुणमात्रविधानस्यासंभवात् । द्वितीये विधिगौरवं स्यात् । तच्च सत्यां गतावयुक्तम् । अतो ऽग्निहोत्रादिवाक्यं कर्मविधायकम् । तत्र द्रव्यं दध्यादिवाक्यैर्लभ्यते । देवता तु मान्त्रवर्णिकी । आघारे ऽप्येवं द्रव्यदेवते उन्नेतव्ये

------------------ idamāmnāyate - ' agnihotraṃ juhoti ' 'dadhaṇa juhoti ' 'payasā juhoti' iti ca | idamaparamāmnāyat - 'ādhāramāghārayati' 'ūrdhvamāghārayati' ' ṛjumāghārayati' iti ca | tatrāgnihotravākyaṃ dadhyādivākyavihitasya karmasamudāyasyānuvādaḥ | āghāravākyaṃ cordhvādivākyavihitasya | na tvedvākyadvayaṃ karmavidhāyakam | kutaḥ | dravyadevatālakṣaṇasya yāgarūpasyābhāvāt - iti cet | tatra vaktavyam - kiṃ dadhyādivākyena guṇāmātraṃ vidhīyate, kiṃvā guṇaviśiṣṭakarma | nā'dyaḥ | agnihotrādivākyasya tvanmate karmavidhāyakatvābhāvena guṇinaḥ kasyacidasiddhau guṇyanuvādapuraḥsarasya guṇamātravidhānasyāsaṃbhavāt | dvitīye vidhigauravaṃ syāt | tacca satyāṃ gatāvayuktam | ato 'gnihotrādivākyaṃ karmavidhāyakam | tatra dravyaṃ dadhyādivākyairlabhyate | devatā tu māntravarṇikī | āghāre 'pyevaṃ dravyadevate unnetavye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽ सोमेन यजेत ऽ इति श्रूयते । तत्र ऽ ऐन्द्रवायवं गृह्रणाति, मैत्रावरूणं गृह्रणाति ऽ इत्यादीन्यपि श्रुतानि । एवम् ऽ अग्निषोमीयं पशुमालभेत ऽ इति श्रूयते । तत्र ऽ हृदयस्याग्रे ऽवद्यति । अथ जिह्वायाः । अथ वक्षसः ऽ इत्यादीन्यपि श्रुतानि । तत्रैन्द्रवाय्वादिवाक्यैर्यागा विधीयन्ते । इन्द्रवाय्वादिप्रातिपदिकैर्देवतानार्ं, तद्धतेन सोमरसद्रव्यस्य च प्रतीयमानत्वात् । एतेषां ग्रहणवाक्यविहितानां यागानां समुदायः ऽ सोमेन यजेत ऽ इत्यनेनानूद्यते । तथावदानवाक्येषु हृदयादिद्रव्यं श्रुतम् । ततो द्रव्यविशिष्टा यागास्तत्र विधीयन्ते । तदनुवादेन पश्वालम्भवाक्ये ऽग्नीषोमरूपा देवता विधीयते । तस्मात् - अवदानवाक्यविहितानां यागानां समुदायः"पशुमालभेत"इत्यनेनानूद्यते - इति प्राप्ते -- ब्रूमः- सति हि पुरोवादे ऽनुवादो भवति । न चात्र पुरोवादो ऽस्ति । ऽसोमेन यजेत ऽ इत्यनेन प्रतीतस्यार्थस्य ग्रहणवाक्येष्वप्रतीतेः । नहि ग्रहणं यजनं भवति । नापि तद्धितप्रत्ययोक्तो रसः सोमलता । न च - तद्धितप्रत्ययः सर्वनामार्थे विहितः प्रकृतं ब्रूते, न तु रसम् - इति शङ्कनीयम् । ऽ धारया गृह्राति ऽ इति रसस्यैव प्रकृतत्वात् । तथा"पशुमालभेत"इत्यनेन प्रतीतोर्ऽथो नावदानवाक्येषु प्रतीयते । ततः पुरोवादाभावेनानुवादासंभवाद्यजत्यालभतिभ्यां कर्मणी विधीयेते । ग्रहणवाक्यैस्तु देवताविशिष्टः सोमसंस्कारो विधीयते । अवदानवाक्यैश्च पशुसंस्कारः

------------------ ' somena yajeta ' iti śrūyate | tatra ' aindravāyavaṃ gṛhraṇāti, maitrāvarūṇaṃ gṛhraṇāti ' ityādīnyapi śrutāni | evam ' agniṣomīyaṃ paśumālabheta ' iti śrūyate | tatra ' hṛdayasyāgre 'vadyati | atha jihvāyāḥ | atha vakṣasaḥ ' ityādīnyapi śrutāni | tatraindravāyvādivākyairyāgā vidhīyante | indravāyvādiprātipadikairdevatānārṃ, taddhatena somarasadravyasya ca pratīyamānatvāt | eteṣāṃ grahaṇavākyavihitānāṃ yāgānāṃ samudāyaḥ ' somena yajeta ' ityanenānūdyate | tathāvadānavākyeṣu hṛdayādidravyaṃ śrutam | tato dravyaviśiṣṭā yāgāstatra vidhīyante | tadanuvādena paśvālambhavākye 'gnīṣomarūpā devatā vidhīyate | tasmāt - avadānavākyavihitānāṃ yāgānāṃ samudāyaḥ"paśumālabheta"ityanenānūdyate - iti prāpte -- brūmaḥ- sati hi purovāde 'nuvādo bhavati | na cātra purovādo 'sti | 'somena yajeta ' ityanena pratītasyārthasya grahaṇavākyeṣvapratīteḥ | nahi grahaṇaṃ yajanaṃ bhavati | nāpi taddhitapratyayokto rasaḥ somalatā | na ca - taddhitapratyayaḥ sarvanāmārthe vihitaḥ prakṛtaṃ brūte, na tu rasam - iti śaṅkanīyam | ' dhārayā gṛhrāti ' iti rasasyaiva prakṛtatvāt | tathā"paśumālabheta"ityanena pratītor'tho nāvadānavākyeṣu pratīyate | tataḥ purovādābhāvenānuvādāsaṃbhavādyajatyālabhatibhyāṃ karmaṇī vidhīyete | grahaṇavākyaistu devatāviśiṣṭaḥ somasaṃskāro vidhīyate | avadānavākyaiśca paśusaṃskāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽ तिस्त्र आहुतीर्जुहोति ऽ इति श्रूयते । तत्र ऽ जुहोति ऽ इत्येतदाख्यातं ऽ समिधो यजति ऽ इत्यादिवन्नाभ्यस्तम्, किंतु सकृदेवाऽम्नातम् । तत एकमिदं कर्म । त्रित्वसंख्या तु तस्यैव कर्मण आवृत्त्या नेतव्या । यथा प्रयाजेष्वेकादशत्वसंख्या पञ्चानामेव प्रयाजानामावृत्त्या नीता, तद्वत् - इति प्राप्ते - ब्रूमः- किमिदमाख्यातं पदान्तरनिरपेक्षमेव कर्मैक्ये प्रमाणम्, उत पदान्तरान्वितम् । नाऽद्यः । वाक्यांशस्य पदमात्रस्य प्रमितिजनकत्वाभावात् । द्वितीये - त्रि -त्वसंख्यया विशेषितेनाऽख्यातेन कर्मबहुत्वं गम्यते । प्रयोजानां तु पूर्वमेव पञ्चसंख्यावरुद्धत्वादावृत्तिमन्तरेणैकादशत्वं दुःसंपादम् । इह त्वेतद्विधितः पूर्व कर्मण एकत्वसंख्यावरोधो नास्तीति वैषम्यम् । तदेतद्वृत्तिकारोदाहरणं भाष्यकारो नानुमन्यते । कर्मवाचिन आहुतिशब्दस्य विशेषणेन त्रिशब्देन कर्मबहुत्वस्य स्फुटतया पूर्वपक्षानुत्थानात् । इदं त्वत्रोदाहरणम् - ऽ सप्तदश प्राजापत्यान्पशूनालभते ऽ इति । अत्र ऽ प्रजापत्तिर्देवता येषां पशूनां ते प्राजापत्याः ऽ इति तद्धितव्युत्पत्तौ बहुत्वोपोताः पशव एकं द्रव्यम् । ततो द्रव्यैक्याद्देवतैक्याच्च यागस्य रूपमभिन्नमित्येकमिदं कर्म । या तु ऽसप्तदशऽ इति संख्या, सा पशुद्रव्यगता, न तु पूर्वोदाहृतत्रित्वसंख्येव क्रियागता । तस्मात् -- ऽन कर्मभेदमापादयति ऽ इति प्राप्ते - ब्रूमः- अत्र ऽ प्रजापतिर्देवता यस्य पशोः स प्राजापत्यः ऽ इति तद्धितान्तं प्रातिपदिकं व्युत्पाद्य पश्चात्तद्धितान्तप्रातिपादिकार्थस्य प्रजापतिदेवताविशिष्टपशोः कर्मत्वबहुत्वविवक्षायामुत्पन्ने इमे द्वितीयाविभक्तिबहुवचने । तत्र प्रथमभाविन्या द्वितीयाविभक्तेरेव तद्धितोत्पत्तिवेलायामन्वयो नास्ति, कुतः पश्चाद्भाविनो बहुवचनस्यान्वयः । एवं सति ऽ प्राजापत्यः ऽ इत्यनेन तद्धितान्तप्रातिपदिकनैकपशुद्रव्यमेकदेवतोपेतं यागस्य रूपं समर्प्यते । तादृशानां रूपाणां बहुत्वाय बहुवचनम् । बहुत्वविशेषश्च ऽ सप्तदशः ऽ इति निर्दिश्यते । तस्मात् - अत्र संख्यया कर्मभेदः । एवं च सति, अष्टमे वक्ष्यमाणं सप्तदशपशूनामैकादशिनपशुगणविकृतित्वमुपपद्यते

------------------ ' tistra āhutīrjuhoti ' iti śrūyate | tatra ' juhoti ' ityetadākhyātaṃ ' samidho yajati ' ityādivannābhyastam, kiṃtu sakṛdevā'mnātam | tata ekamidaṃ karma | tritvasaṃkhyā tu tasyaiva karmaṇa āvṛttyā netavyā | yathā prayājeṣvekādaśatvasaṃkhyā pañcānāmeva prayājānāmāvṛttyā nītā, tadvat - iti prāpte - brūmaḥ- kimidamākhyātaṃ padāntaranirapekṣameva karmaikye pramāṇam, uta padāntarānvitam | nā'dyaḥ | vākyāṃśasya padamātrasya pramitijanakatvābhāvāt | dvitīye - tri -tvasaṃkhyayā viśeṣitenā'khyātena karmabahutvaṃ gamyate | prayojānāṃ tu pūrvameva pañcasaṃkhyāvaruddhatvādāvṛttimantareṇaikādaśatvaṃ duḥsaṃpādam | iha tvetadvidhitaḥ pūrva karmaṇa ekatvasaṃkhyāvarodho nāstīti vaiṣamyam | tadetadvṛttikārodāharaṇaṃ bhāṣyakāro nānumanyate | karmavācina āhutiśabdasya viśeṣaṇena triśabdena karmabahutvasya sphuṭatayā pūrvapakṣānutthānāt | idaṃ tvatrodāharaṇam - ' saptadaśa prājāpatyānpaśūnālabhate ' iti | atra ' prajāpattirdevatā yeṣāṃ paśūnāṃ te prājāpatyāḥ ' iti taddhitavyutpattau bahutvopotāḥ paśava ekaṃ dravyam | tato dravyaikyāddevataikyācca yāgasya rūpamabhinnamityekamidaṃ karma | yā tu 'saptadaśa' iti saṃkhyā, sā paśudravyagatā, na tu pūrvodāhṛtatritvasaṃkhyeva kriyāgatā | tasmāt -- 'na karmabhedamāpādayati ' iti prāpte - brūmaḥ- atra ' prajāpatirdevatā yasya paśoḥ sa prājāpatyaḥ ' iti taddhitāntaṃ prātipadikaṃ vyutpādya paścāttaddhitāntaprātipādikārthasya prajāpatidevatāviśiṣṭapaśoḥ karmatvabahutvavivakṣāyāmutpanne ime dvitīyāvibhaktibahuvacane | tatra prathamabhāvinyā dvitīyāvibhaktereva taddhitotpattivelāyāmanvayo nāsti, kutaḥ paścādbhāvino bahuvacanasyānvayaḥ | evaṃ sati ' prājāpatyaḥ ' ityanena taddhitāntaprātipadikanaikapaśudravyamekadevatopetaṃ yāgasya rūpaṃ samarpyate | tādṛśānāṃ rūpāṇāṃ bahutvāya bahuvacanam | bahutvaviśeṣaśca ' saptadaśaḥ ' iti nirdiśyate | tasmāt - atra saṃkhyayā karmabhedaḥ | evaṃ ca sati, aṣṭame vakṣyamāṇaṃ saptadaśapaśūnāmaikādaśinapaśugaṇavikṛtitvamupapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ "अथैष ज्योतिः, अथैष विश्वज्योतिः, अथैष सर्वज्योतिः, अनेन सहस्त्रदक्षिणेन यजेत ऽ इति श्रूयते । अत्र प्रकृतं ज्योतिष्टोपम् ऽएष ज्योतिः ऽ इत्यनूद्य तस्मिन्सहस्त्रदानलक्षणो गुणो विधीयते -- इति चेत् । न । प्रकृतस्य ज्योतिष्टोमस्य ऽ अथ ऽ इत्यनेन विच्छिन्नत्वात् । न चैवं सति ऽ अयैष ज्योतिः ऽ इत्युक्त एतच्छब्दो ऽनुपपन्न इति वाच्यम् । संनिहितवाचिनैतच्छब्देनातीतसंनिहितस्येवाऽगामिसंनिहितस्यापि परामर्शसंभवात् । आगामिसंनिहितश्च ज्योतिः शब्दार्थः । स च ज्योतिः शब्दो ऽती मपरामृशन्नपूर्वसंज्ञारूपत्वान्नूतनं किंचित्कर्माभिधत्ते । ततो यथा पूर्वत्र संख्यया कर्मभेदः, तथात्रापि संज्ञया कर्म भिद्यते । विश्वज्योतिः सर्वज्योतिः शब्दयोरप्ययं न्यायो द्रष्टव्यः

------------------ "athaiṣa jyotiḥ, athaiṣa viśvajyotiḥ, athaiṣa sarvajyotiḥ, anena sahastradakṣiṇena yajeta ' iti śrūyate | atra prakṛtaṃ jyotiṣṭopam 'eṣa jyotiḥ ' ityanūdya tasminsahastradānalakṣaṇo guṇo vidhīyate -- iti cet | na | prakṛtasya jyotiṣṭomasya ' atha ' ityanena vicchinnatvāt | na caivaṃ sati ' ayaiṣa jyotiḥ ' ityukta etacchabdo 'nupapanna iti vācyam | saṃnihitavācinaitacchabdenātītasaṃnihitasyevā'gāmisaṃnihitasyāpi parāmarśasaṃbhavāt | āgāmisaṃnihitaśca jyotiḥ śabdārthaḥ | sa ca jyotiḥ śabdo 'tī maparāmṛśannapūrvasaṃjñārūpatvānnūtanaṃ kiṃcitkarmābhidhatte | tato yathā pūrvatra saṃkhyayā karmabhedaḥ, tathātrāpi saṃjñayā karma bhidyate | viśvajyotiḥ sarvajyotiḥ śabdayorapyayaṃ nyāyo draṣṭavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽतप्ते पयसि दध्यानयति , सा वैश्वदेव्यामिक्षा, वाजिभ्यो वाजिनम् ऽ इति श्रूयते । घनीभूतः पयःपिण्ड आमिक्षा, जलं वाजिनम् । तत्र --- आमिक्षाद्रव्यभाजो ये विश्वे देवा उक्ताः, ते ऽवाजिभ्यःऽ इत्यनेनानूद्यन्ते । ऽवाजो ऽन्नमामिक्षारूपमेषामस्ति ऽ इति तन्निष्पत्तेः । ताननूद्य वाजिनद्रव्यरूपो गुणो विधीयते । तच्च द्रव्यमामिक्षाद्रव्येण सह समुच्चीनतां विकल्प्यतां वा, इति प्राप्ते -- ब्रूमः- उत्पत्तिशिष्टेनाऽमिक्षाद्रव्येणावरुद्धेवैश्वदेवयागे वाजिनद्रव्यस्योत्पन्नशिष्टस्य प्रवेशाभावाद्वाजिनं वाजिशब्दार्थस्य देवतान्तरमापादयति । ततो द्रव्यदेवतालक्षणस्य रूपस्य भिन्नत्वात्कर्मान्तरम्

------------------ 'tapte payasi dadhyānayati , sā vaiśvadevyāmikṣā, vājibhyo vājinam ' iti śrūyate | ghanībhūtaḥ payaḥpiṇḍa āmikṣā, jalaṃ vājinam | tatra --- āmikṣādravyabhājo ye viśve devā uktāḥ, te 'vājibhyaḥ' ityanenānūdyante | 'vājo 'nnamāmikṣārūpameṣāmasti ' iti tanniṣpatteḥ | tānanūdya vājinadravyarūpo guṇo vidhīyate | tacca dravyamāmikṣādravyeṇa saha samuccīnatāṃ vikalpyatāṃ vā, iti prāpte -- brūmaḥ- utpattiśiṣṭenā'mikṣādravyeṇāvaruddhevaiśvadevayāge vājinadravyasyotpannaśiṣṭasya praveśābhāvādvājinaṃ vājiśabdārthasya devatāntaramāpādayati | tato dravyadevatālakṣaṇasya rūpasya bhinnatvātkarmāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ "दधण जुहोति"इति श्रूयते । तत्र -"अग्निहोत्रं जुहोति"इत्येतस्मात्प्रकृतात्कर्मणो ऽन्यद्दधिहोमरूपं कर्म - इति पूर्वन्यायेनावगम्यते । यथा पूर्वत्र वाजिनद्रव्येण कर्म भिद्यते, तथा दधिद्रव्येणेति चेत् । न । वैषम्यात् । यथा वैश्वदेवो याग आमिक्षागुणावरुद्धः, तथाग्निहोत्रं न गुणान्तरावरुद्धम् । प्रत्युत - निर्गुणत्वाद्गुणमाकाङ्क्षति । तस्मादयं गुणविधिः । एवं"पयसा जुहोति"इत्यादिषु द्रष्टव्यम् । पयोदध्यादीनां सर्वेषामुत्पन्नशिष्टतयां समबलत्वादेकैकेन द्रव्येणाग्निहोत्रनिष्पत्तेश्च व्रीहीयववद्विकल्पः

------------------ "dadhaṇa juhoti"iti śrūyate | tatra -"agnihotraṃ juhoti"ityetasmātprakṛtātkarmaṇo 'nyaddadhihomarūpaṃ karma - iti pūrvanyāyenāvagamyate | yathā pūrvatra vājinadravyeṇa karma bhidyate, tathā dadhidravyeṇeti cet | na | vaiṣamyāt | yathā vaiśvadevo yāga āmikṣāguṇāvaruddhaḥ, tathāgnihotraṃ na guṇāntarāvaruddham | pratyuta - nirguṇatvādguṇamākāṅkṣati | tasmādayaṃ guṇavidhiḥ | evaṃ"payasā juhoti"ityādiṣu draṣṭavyam | payodadhyādīnāṃ sarveṣāmutpannaśiṣṭatayāṃ samabalatvādekaikena dravyeṇāgnihotraniṣpatteśca vrīhīyavavadvikalpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ "दघ्नेद्रियकामस्य जुहुयात्"इति श्रूयते । तदिदं मकृतादग्निहोत्रादन्यत्कर्म । म त्वत्र विधिः । कुतः । ऽइन्द्रियकामस्यऽ इत्यक्तस्य फलस्य धात्वर्थ मन्तरेण द्रव्यमात्रादनिष्पत्तेः - इति चेत् । नैवम् । कर्मान्तरविधौ ऽदधमता होमेनोन्द्रियं भावयेत्ऽ इति मत्वर्थलक्षणा प्रसङ्गात् । गुणविशिष्टक्रियाविधौ, गौरवात् । प्रकृतहानामकृतप्रक्रियाप्रसङ्गाच्च । गुणमात्रं तु फलाय विधीयते । यद्यपि ऽदधण जुहोतिऽ इति प्राप्तम्, तथापि फलसंबन्धो न प्रप्तः । धात्वरथाभाते फलासंभव इति चेत् । न । ऽअग्निहोत्रं जुहोतिऽइति विहितस्य धात्वर्थस्यानूद्यमानत्वात्

------------------ "daghnedriyakāmasya juhuyāt"iti śrūyate | tadidaṃ makṛtādagnihotrādanyatkarma | ma tvatra vidhiḥ | kutaḥ | 'indriyakāmasya' ityaktasya phalasya dhātvartha mantareṇa dravyamātrādaniṣpatteḥ - iti cet | naivam | karmāntaravidhau 'dadhamatā homenondriyaṃ bhāvayet' iti matvarthalakṣaṇā prasaṅgāt | guṇaviśiṣṭakriyāvidhau, gauravāt | prakṛtahānāmakṛtaprakriyāprasaṅgācca | guṇamātraṃ tu phalāya vidhīyate | yadyapi 'dadhaṇa juhoti' iti prāptam, tathāpi phalasaṃbandho na praptaḥ | dhātvarathābhāte phalāsaṃbhava iti cet | na | 'agnihotraṃ juhoti'iti vihitasya dhātvarthasyānūdyamānatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽ त्रिवृदग्निष्टुदग्निष्टोमस्तस्य वायव्यास्वृक्ष्वेकविंशमग्निष्टोमसाम कृत्वा ब्रह्मवचसकामो यजेत ऽ इत्यस्य संनिधौ श्रूयते - ऽ एतस्यैव रेवतीषु वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा पशुकामो ह्येतेन यजेत ऽ इति । अस्यायमर्थः - ऽ अग्निष्टोमस्य विकृतिरूपः कश्चिदेकाहो ऽग्निष्टुन्नामकः । स च पृष्ठस्तोत्रे त्रिवृत्सोमयुक्ततया ऽत्रिवृत्ऽ इत्युच्यते । अग्निष्टोमोक्थादीनां सप्तानां सोमसंस्थानां मध्ये ऽग्निष्टोमसंस्थारूपत्वात् ऽ अग्निष्टोमः ऽ इत्यप्युच्यते । प्रकृतौ तृतीयसवन आर्भवपवमानस्योपरि यज्ञायज्ञीयं साम गीयते । तेन च साम्नाग्निष्टोमयागस्य समाप्यमानत्वात् ऽ अग्निष्टोमसाम ऽ इत्युच्यते । तच्च प्रकृतौ ऽयज्ञायज्ञा वो अग्नयः ऽ इत्याद्याग्नेयीष्वृक्षु गीयते । अस्मिंस्त्वग्निष्टुति ब्रह्मवर्चसकामेन वायव्यास्वृक्षु तत्साम गातव्यम् । तञ्च प्रकृताविवैकविंशस्तोमयुक्तम् । पशुकामत्य तु ऽ रेवतीर्नः सधमादःऽ- इत्यादिषु रेवतीष्वक्षु वारवन्तीयं साम गायेत्, इति । तत्र रेवतीनामृचां वारवन्तीयनामकेन साम्ना यः संबन्धः, सो ऽयं पशुफलायाग्निष्टुति विधीयते । ऽएतस्यैव ऽ इति प्रकृतपरामर्शकेनैतच्छब्देन, अन्यव्यावर्तकेनैवकारेण चाग्निष्टुतः समर्प्यमाणत्वात् । यथा पूर्वाधिकरण इन्द्रियफलाय प्रकृते ऽग्निहोत्रे दधिगुणो विहितः,तद्वत् । इति प्राप्ते, ब्रूमः- विषमो दृष्टान्तः । दधणे होमजनकत्वं न शास्त्रेण बोधनीयम् । तस्य लोकतो ऽवगन्तुं शक्यत्वात् । फलसंबन्ध एक एव शास्त्रबोध्य इति न तत्र वाक्यभेदः । इह तु - रेवत्युगाधारकवारवन्तीयसाम्नो ऽग्निष्टुत्कर्मसाधनत्वं फलसाधनत्वं चेत्युभयस्य शास्त्रैकबोध्यत्वाद्दुर्वारो वाक्यभेदः । तेन पशुफलकं यथोक्तगुणविशिष्टं कर्मान्तरमत्र विधीयते । एतच्छब्द एवकारश्च विधीयमानकर्मान्तरविषयतया योजनीयौ

------------------ ' trivṛdagniṣṭudagniṣṭomastasya vāyavyāsvṛkṣvekaviṃśamagniṣṭomasāma kṛtvā brahmavacasakāmo yajeta ' ityasya saṃnidhau śrūyate - ' etasyaiva revatīṣu vāravantīyamagniṣṭomasāma kṛtvā paśukāmo hyetena yajeta ' iti | asyāyamarthaḥ - ' agniṣṭomasya vikṛtirūpaḥ kaścidekāho 'gniṣṭunnāmakaḥ | sa ca pṛṣṭhastotre trivṛtsomayuktatayā 'trivṛt' ityucyate | agniṣṭomokthādīnāṃ saptānāṃ somasaṃsthānāṃ madhye 'gniṣṭomasaṃsthārūpatvāt ' agniṣṭomaḥ ' ityapyucyate | prakṛtau tṛtīyasavana ārbhavapavamānasyopari yajñāyajñīyaṃ sāma gīyate | tena ca sāmnāgniṣṭomayāgasya samāpyamānatvāt ' agniṣṭomasāma ' ityucyate | tacca prakṛtau 'yajñāyajñā vo agnayaḥ ' ityādyāgneyīṣvṛkṣu gīyate | asmiṃstvagniṣṭuti brahmavarcasakāmena vāyavyāsvṛkṣu tatsāma gātavyam | tañca prakṛtāvivaikaviṃśastomayuktam | paśukāmatya tu ' revatīrnaḥ sadhamādaḥ'- ityādiṣu revatīṣvakṣu vāravantīyaṃ sāma gāyet, iti | tatra revatīnāmṛcāṃ vāravantīyanāmakena sāmnā yaḥ saṃbandhaḥ, so 'yaṃ paśuphalāyāgniṣṭuti vidhīyate | 'etasyaiva ' iti prakṛtaparāmarśakenaitacchabdena, anyavyāvartakenaivakāreṇa cāgniṣṭutaḥ samarpyamāṇatvāt | yathā pūrvādhikaraṇa indriyaphalāya prakṛte 'gnihotre dadhiguṇo vihitaḥ,tadvat | iti prāpte, brūmaḥ- viṣamo dṛṣṭāntaḥ | dadhaṇe homajanakatvaṃ na śāstreṇa bodhanīyam | tasya lokato 'vagantuṃ śakyatvāt | phalasaṃbandha eka eva śāstrabodhya iti na tatra vākyabhedaḥ | iha tu - revatyugādhārakavāravantīyasāmno 'gniṣṭutkarmasādhanatvaṃ phalasādhanatvaṃ cetyubhayasya śāstraikabodhyatvāddurvāro vākyabhedaḥ | tena paśuphalakaṃ yathoktaguṇaviśiṣṭaṃ karmāntaramatra vidhīyate | etacchabda evakāraśca vidhīyamānakarmāntaraviṣayatayā yojanīyau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽ यो वृष्टिकामो यो ऽन्नाद्यकामो यः स्वर्गकामः स सौभरेण स्तुवीत, सर्वे वै कामाः सौभरे ऽ इति समाम्नाय पुनः समाम्नातम् - हीषित वृष्टिकामाय निधनं कुर्यात्, ऊर्गित्यन्नाद्यकामाय, ऊ इति स्वर्गकामाय ऽ इति । सौभरं नाम सामविशेषः । निधनं नाम पञ्चभिः सप्तभिर्वा भागैरुपेतस्य साम्नो ऽन्तिमो भागः । तस्मिन्निधने हीषादयो विशेषाः सौभरसामसाध्यस्तोत्रफलेभ्यो वृष्ट्यादिभ्यो ऽन्यानि वृष्ट्र्यादिफलानि जनयितुं विधीयन्ते । कुतः । हीषादिविधिवाक्ये ऽवृष्टिकामाय ऽ इत्यादिना चतुर्थीश्रवणात् । तादर्थ्ये ब्रुवती [चतुर्थी] हीषादीनां वृष्ट्यादिकामपुरुषशेषत्वं गमयति । तच्छेषत्वं च पुरुषाभिलवितफलसाधनत्वे सत्युपपद्यते । ततः सौभरस्य हीषितिनिधनविशेषस्य च फलभूते द्वे वृष्टी भवतः । तदुभयमेलनान्महती वृष्टिः- इति प्राप्ते, ब्रूमः- सौभरविधौ यो वृष्ट्यादिकामः स एव हीषादिविधौ प्रत्यभिज्ञायते । ततः सौभरस्य फलभूता ये वृष्ट्यादयः, त एव हीषादिवाक्येष्वनूद्यन्ते, इति न फलान्तरम् । अथोच्येत - नूतनफलान्तराभावात्, हीषादीनां च नानाशाखाध्ययनादेव सौभरे प्राप्तत्वादनर्थको ऽयं विधिः- इति । तन्न । फलत्रयकामाणां त्रयाणामनियमेनैव हीषादिषु मध्ये यस्य कस्यचिन्निधनस्य प्राप्तौ विधेर्नियमार्थत्वात् । तादर्थ्य तु फलान्तराभावे ऽपि सौभरवाक्योक्तवृष्ट्यादिफलसाधने सौभरे हीषादीनां नियम्यमानत्वादुपपद्यते । तस्मात् - अयं निधनविशेषनियमनाविधिः

------------------ ' yo vṛṣṭikāmo yo 'nnādyakāmo yaḥ svargakāmaḥ sa saubhareṇa stuvīta, sarve vai kāmāḥ saubhare ' iti samāmnāya punaḥ samāmnātam - hīṣita vṛṣṭikāmāya nidhanaṃ kuryāt, ūrgityannādyakāmāya, ū iti svargakāmāya ' iti | saubharaṃ nāma sāmaviśeṣaḥ | nidhanaṃ nāma pañcabhiḥ saptabhirvā bhāgairupetasya sāmno 'ntimo bhāgaḥ | tasminnidhane hīṣādayo viśeṣāḥ saubharasāmasādhyastotraphalebhyo vṛṣṭyādibhyo 'nyāni vṛṣṭryādiphalāni janayituṃ vidhīyante | kutaḥ | hīṣādividhivākye 'vṛṣṭikāmāya ' ityādinā caturthīśravaṇāt | tādarthye bruvatī [caturthī] hīṣādīnāṃ vṛṣṭyādikāmapuruṣaśeṣatvaṃ gamayati | taccheṣatvaṃ ca puruṣābhilavitaphalasādhanatve satyupapadyate | tataḥ saubharasya hīṣitinidhanaviśeṣasya ca phalabhūte dve vṛṣṭī bhavataḥ | tadubhayamelanānmahatī vṛṣṭiḥ- iti prāpte, brūmaḥ- saubharavidhau yo vṛṣṭyādikāmaḥ sa eva hīṣādividhau pratyabhijñāyate | tataḥ saubharasya phalabhūtā ye vṛṣṭyādayaḥ, ta eva hīṣādivākyeṣvanūdyante, iti na phalāntaram | athocyeta - nūtanaphalāntarābhāvāt, hīṣādīnāṃ ca nānāśākhādhyayanādeva saubhare prāptatvādanarthako 'yaṃ vidhiḥ- iti | tanna | phalatrayakāmāṇāṃ trayāṇāmaniyamenaiva hīṣādiṣu madhye yasya kasyacinnidhanasya prāptau vidherniyamārthatvāt | tādarthya tu phalāntarābhāve 'pi saubharavākyoktavṛṣṭyādiphalasādhane saubhare hīṣādīnāṃ niyamyamānatvādupapadyate | tasmāt - ayaṃ nidhanaviśeṣaniyamanāvidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रूयते -"यदि रथंतरसामा सोमः स्यादैन्द्रवायबाग्रान्ग्रहान्गृह्णीयात् । यदि बृहत्सामा शुक्राग्रान् । यदि जगत्सामाऽग्रयणाग्रान्"इति । तत्र - सोमशब्देन सोमलतासाधनको यागो ऽऽभिधीयते । तस्मिंश्च यागे बाध्यंदिने सवने पृष्ठस्तोत्रे रथंतरबृहज्जगन्नामकानि सामानि विकल्पेन विहितानि । "अभि त्वा शूर"- इत्येतस्यां योनावुत्पन्नं रथंतरम् । "त्वामिद्धि हवामहे"- इत्येतस्यामुत्पन्नं बृहत् । जगतीछन्दस्कायामृच्युत्पन्नं जगत् । ऐन्द्रमायवः, मैत्रावरुणः, आश्विनः, शुक्रः, मन्थ्याग्रयणः, उक्थ्यः, ध्रुवः, इत्यादिनामका ग्रहाः प्रातःसवने गृह्यन्ते । दारुपात्रेषु सोमरतस्य ग्रहणाद्ग्रहा भवन्ति । सोमयागस्य रथंतरसामोपेतत्वपक्ष एतेषु ग्रहेष्वैन्द्रवायवः प्रथमं ग्रहीतव्यः । बृहत्सामोपेतत्वपक्षे शुक्रः । जगत्सामोपेतत्वपक्ष आग्रयणः प्राथमिकः- इति विषयवाक्यार्थः । तत्र प्रकृतो ज्योतिष्टोमो गायत्रादिसामोपेतः, तद्व्यावृत्त्यर्थमिह रथंतरादयो गुणाः कीर्त्यन्ते । तस्मात् - ऐन्द्रवायवादिगुणोपेतानि कर्मान्तराण्यत्र विधीयन्ते - इति प्राप्ते, ब्रूमः-"यदि रथंतरसामा सोमः स्यात्"इत्युक्तो यः सोमशब्दः, तेन प्रकरणेन चात्र ज्योतिष्टोमः समर्प्यते । समर्पिते तस्मिन्यथोक्तग्रहाग्रत्वं गुणो विधीयते । न च रथंतरादिगुणानुवादेन ज्योतिष्टोमस्य व्यावृत्तिः संभवति । तस्य प्रातः सवनादौ गायत्रादिसामोपेतत्वे ऽपि पृष्ठस्तोत्रे रथंतरादियोगस्यापि सद्भावात् । किं तर्हि व्यावर्त्यत इति चेत् । रथंतरबृहज्जगतां परस्परव्यावृत्तिः- इति वदामः । रथंतरादयः पृष्ठस्तोत्रे विकल्पिताः । तत्र रथंतरानुवादेनेतरौ पक्षौ व्यावर्त्येते । एवमितरत्रापि । तस्मात् - गुणविधिः । ननु यः प्रकृतो ज्योतिष्टोमः सो ऽन्येषां सो ऽन्येषां सोमयागानां प्रकृतिः । नहि प्रकृतौ जगत्यामुत्पन्नं साम विहितमस्ति । अत एव दशमाध्याये पञ्चमपादस्य पञ्चदशाधिकरणे प्रथमवर्णके"यदि जगत्तामा"इति वाक्योक्तमाग्रयणाग्रत्वं विकृतौ विषुवन्नामके मुख्ये ऽहनि व्यवस्थापितम् । षाढम्, तथापि नात्र कश्चिद्विरोधः । आग्रयणाग्रत्ववाक्यं न कर्मान्तरविधायकम्, किंतु ऽअन्येन विहिते सोमयागे यत्र जगत्साम संभवति तत्र गुणविधायकम् - ऽ इत्येतावन्मात्रस्यात्र प्रतिपाद्यत्वात्

------------------ jyotiṣṭomaprakaraṇe śrūyate -"yadi rathaṃtarasāmā somaḥ syādaindravāyabāgrāngrahāngṛhṇīyāt | yadi bṛhatsāmā śukrāgrān | yadi jagatsāmā'grayaṇāgrān"iti | tatra - somaśabdena somalatāsādhanako yāgo ''bhidhīyate | tasmiṃśca yāge bādhyaṃdine savane pṛṣṭhastotre rathaṃtarabṛhajjagannāmakāni sāmāni vikalpena vihitāni | "abhi tvā śūra"- ityetasyāṃ yonāvutpannaṃ rathaṃtaram | "tvāmiddhi havāmahe"- ityetasyāmutpannaṃ bṛhat | jagatīchandaskāyāmṛcyutpannaṃ jagat | aindramāyavaḥ, maitrāvaruṇaḥ, āśvinaḥ, śukraḥ, manthyāgrayaṇaḥ, ukthyaḥ, dhruvaḥ, ityādināmakā grahāḥ prātaḥsavane gṛhyante | dārupātreṣu somaratasya grahaṇādgrahā bhavanti | somayāgasya rathaṃtarasāmopetatvapakṣa eteṣu graheṣvaindravāyavaḥ prathamaṃ grahītavyaḥ | bṛhatsāmopetatvapakṣe śukraḥ | jagatsāmopetatvapakṣa āgrayaṇaḥ prāthamikaḥ- iti viṣayavākyārthaḥ | tatra prakṛto jyotiṣṭomo gāyatrādisāmopetaḥ, tadvyāvṛttyarthamiha rathaṃtarādayo guṇāḥ kīrtyante | tasmāt - aindravāyavādiguṇopetāni karmāntarāṇyatra vidhīyante - iti prāpte, brūmaḥ-"yadi rathaṃtarasāmā somaḥ syāt"ityukto yaḥ somaśabdaḥ, tena prakaraṇena cātra jyotiṣṭomaḥ samarpyate | samarpite tasminyathoktagrahāgratvaṃ guṇo vidhīyate | na ca rathaṃtarādiguṇānuvādena jyotiṣṭomasya vyāvṛttiḥ saṃbhavati | tasya prātaḥ savanādau gāyatrādisāmopetatve 'pi pṛṣṭhastotre rathaṃtarādiyogasyāpi sadbhāvāt | kiṃ tarhi vyāvartyata iti cet | rathaṃtarabṛhajjagatāṃ parasparavyāvṛttiḥ- iti vadāmaḥ | rathaṃtarādayaḥ pṛṣṭhastotre vikalpitāḥ | tatra rathaṃtarānuvādenetarau pakṣau vyāvartyete | evamitaratrāpi | tasmāt - guṇavidhiḥ | nanu yaḥ prakṛto jyotiṣṭomaḥ so 'nyeṣāṃ so 'nyeṣāṃ somayāgānāṃ prakṛtiḥ | nahi prakṛtau jagatyāmutpannaṃ sāma vihitamasti | ata eva daśamādhyāye pañcamapādasya pañcadaśādhikaraṇe prathamavarṇake"yadi jagattāmā"iti vākyoktamāgrayaṇāgratvaṃ vikṛtau viṣuvannāmake mukhye 'hani vyavasthāpitam | ṣāḍham, tathāpi nātra kaścidvirodhaḥ | āgrayaṇāgratvavākyaṃ na karmāntaravidhāyakam, kiṃtu 'anyena vihite somayāge yatra jagatsāma saṃbhavati tatra guṇavidhāyakam - ' ityetāvanmātrasyātra pratipādyatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ राजसूयप्रकरणे काचिदिष्टिरवेष्टिनामिका श्रूयते - "आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेत् , हिरण्यं दक्षिणा । ऐन्द्रमाकादशकपालम्, ऋषभो दक्षिणा । वैश्वदेवं चरुम् , पिशङ्गी प्रष्ठौही दाक्षिणा । मैत्रावरुणीमामिक्षाम्, वशा दक्षिणा । बार्हस्पत्यं चरुम्, शितिपृष्ठो दिक्षणां"इति । तस्यामेवेष्टौ हविषां क्रमव्यत्ययः श्रूयते -"यदि ब्राह्मणो यजेत, बार्हस्पत्यं मध्ये निधायाऽहुतिं हुत्वा तमभिघारयेत् । यदि राजन्य ऐन्द्रम् । यदि वैश्यो वैश्वदेवम्"इति । तत्र यथा पूर्वाधिकरणे - ऐन्द्रवायवाग्रत्वं व्यवस्थापयितुं यदिशब्दयुक्तेन वाक्येन रथंतरं निमित्तत्वेनानूदितम्, एवमत्रापि पञ्चमस्थाने श्रूयमाणं बार्हस्पत्यं चरुं मध्ये तृतीयस्थाने स्थापयितुं ऽयदि रादन्यःऽ इत्यनुवादः । वैश्वदेवस्य तु स्वत एव तृतीयस्थाने श्रवणात्तत्र मध्ये निधानविधिर्नित्यामुवादः । ननु राजकर्तृके राजसूये ब्राह्मणवैश्ययोः प्राप्त्यभावान्नानुवादो युक्तः- इति चेत् । न । तयोरपि राज्ययोगहेतुराजशब्दार्थत्वात्, इति प्राप्ते, - ब्रूमः- राजशब्दः क्षत्त्रियजातौ रूढः, न तु राज्ययोगस्तस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । प्रत्युत- राज्यशब्दस्य राजयोगः प्रवृत्तिनिमित्तम् । ऽराज्ञः कर्मऽ इति विगृह्य राजप्रातिपदिकस्योपरि । प्रत्ययविशेषविधानात् । ब्राह्यणवैश्ययोः प्रजापालनेन राज्यशब्द उपचरितः । तस्मात् - अवेष्टौ ब्राह्मणवैश्यौ पूर्वमप्राप्तावनेन वचनेन प्राप्येते । ननु राजसूयस्य राजकर्तृकत्वात्तदन्तर्गताया अवेष्टेरपि तथात्वात्तस्यां ब्राह्मणवैश्ययोः प्रापणमयुक्तम् - इति चेत् । मैवम् । अन्तरवेष्टौ तदसंभवे ऽपि राजसूयाद्बहिः प्रयुज्यमानायामवेष्टौ तत्संभवात् । तस्मात् - अत्र ब्राह्मणादिकर्तृकं यथोक्तगुणविशिष्टं कर्मान्तरं विधीयत इति न रथंतरादितुल्यत्वम् । यदिशब्दस्तु निपातत्वादनर्थकोर्ऽथान्तरवाची वेत्युन्नेयम्

------------------ rājasūyaprakaraṇe kācidiṣṭiraveṣṭināmikā śrūyate - "āgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapet , hiraṇyaṃ dakṣiṇā | aindramākādaśakapālam, ṛṣabho dakṣiṇā | vaiśvadevaṃ carum , piśaṅgī praṣṭhauhī dākṣiṇā | maitrāvaruṇīmāmikṣām, vaśā dakṣiṇā | bārhaspatyaṃ carum, śitipṛṣṭho dikṣaṇāṃ"iti | tasyāmeveṣṭau haviṣāṃ kramavyatyayaḥ śrūyate -"yadi brāhmaṇo yajeta, bārhaspatyaṃ madhye nidhāyā'hutiṃ hutvā tamabhighārayet | yadi rājanya aindram | yadi vaiśyo vaiśvadevam"iti | tatra yathā pūrvādhikaraṇe - aindravāyavāgratvaṃ vyavasthāpayituṃ yadiśabdayuktena vākyena rathaṃtaraṃ nimittatvenānūditam, evamatrāpi pañcamasthāne śrūyamāṇaṃ bārhaspatyaṃ caruṃ madhye tṛtīyasthāne sthāpayituṃ 'yadi rādanyaḥ' ityanuvādaḥ | vaiśvadevasya tu svata eva tṛtīyasthāne śravaṇāttatra madhye nidhānavidhirnityāmuvādaḥ | nanu rājakartṛke rājasūye brāhmaṇavaiśyayoḥ prāptyabhāvānnānuvādo yuktaḥ- iti cet | na | tayorapi rājyayogaheturājaśabdārthatvāt, iti prāpte, - brūmaḥ- rājaśabdaḥ kṣattriyajātau rūḍhaḥ, na tu rājyayogastasya pravṛttinimittam | pratyuta- rājyaśabdasya rājayogaḥ pravṛttinimittam | 'rājñaḥ karma' iti vigṛhya rājaprātipadikasyopari | pratyayaviśeṣavidhānāt | brāhyaṇavaiśyayoḥ prajāpālanena rājyaśabda upacaritaḥ | tasmāt - aveṣṭau brāhmaṇavaiśyau pūrvamaprāptāvanena vacanena prāpyete | nanu rājasūyasya rājakartṛkatvāttadantargatāyā aveṣṭerapi tathātvāttasyāṃ brāhmaṇavaiśyayoḥ prāpaṇamayuktam - iti cet | maivam | antaraveṣṭau tadasaṃbhave 'pi rājasūyādbahiḥ prayujyamānāyāmaveṣṭau tatsaṃbhavāt | tasmāt - atra brāhmaṇādikartṛkaṃ yathoktaguṇaviśiṣṭaṃ karmāntaraṃ vidhīyata iti na rathaṃtarāditulyatvam | yadiśabdastu nipātatvādanarthakor'thāntaravācī vetyunneyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ "वसन्ते ब्राह्मणो ऽग्नीनादधीत । ग्रीष्मे राजन्यः । शरदि वैश्यः"इति श्रूयते । "वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत । ग्रीष्मे राजन्यम् । शरदि वैश्यम्"इति च । तत्र वसन्तादिकालविशेषं विधातुं ब्राह्मणादयो ऽनूद्यन्ते । न च तेषां प्राप्त्यभावः । क्रत्वनुष्ठानान्यथानुपपत्त्या कॢप्तत्वात् । न ह्याहुत्याधारभूतमग्निम्, अनुष्ठानप्रकारज्ञापिकां विद्यां च विना कर्मानुष्ठानं संभवति । अग्निश्च नाऽधानमन्तरेणास्तीति ब्राह्मणादिकर्तृकमाधानं कल्पयति, विद्या चोपनयनपूर्वकाध्ययनमन्तरेणा संभवन्ती ब्राह्मणाद्युपनयनं कल्पयति - इति तत्र प्राप्तिः- इति चेत् । मैवम् । लौकिकाग्नौ होतुं, पुस्तकपाठेनाधिगन्तुं च शक्यत्वेनाऽधानोपनयनयोरकल्पने ब्राह्मणादीनामप्राप्तेः । तस्मात् - वसन्तादिकालविशिष्टे ब्राह्मणादिकर्तृके आधानोपनयने अत्र विधीयेते

------------------ "vasante brāhmaṇo 'gnīnādadhīta | grīṣme rājanyaḥ | śaradi vaiśyaḥ"iti śrūyate | "vasante brāhmaṇamupanayīta | grīṣme rājanyam | śaradi vaiśyam"iti ca | tatra vasantādikālaviśeṣaṃ vidhātuṃ brāhmaṇādayo 'nūdyante | na ca teṣāṃ prāptyabhāvaḥ | kratvanuṣṭhānānyathānupapattyā kḷptatvāt | na hyāhutyādhārabhūtamagnim, anuṣṭhānaprakārajñāpikāṃ vidyāṃ ca vinā karmānuṣṭhānaṃ saṃbhavati | agniśca nā'dhānamantareṇāstīti brāhmaṇādikartṛkamādhānaṃ kalpayati, vidyā copanayanapūrvakādhyayanamantareṇā saṃbhavantī brāhmaṇādyupanayanaṃ kalpayati - iti tatra prāptiḥ- iti cet | maivam | laukikāgnau hotuṃ, pustakapāṭhenādhigantuṃ ca śakyatvenā'dhānopanayanayorakalpane brāhmaṇādīnāmaprāpteḥ | tasmāt - vasantādikālaviśiṣṭe brāhmaṇādikartṛke ādhānopanayane atra vidhīyete

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते -"दाक्षायणयज्ञेन स्वर्गकामो यजेत"इति । तत्र - दाक्षायणशब्दवाच्यस्य कस्यचिद्गुणस्य लोके प्रसिद्ध्यभावादुद्भिदादिवद्यणिसामानाधिकरण्येन कर्मनामत्वात् । "अथैष ज्योतिः"इत्यादिवदर्पूवसंज्ञायां कर्मान्तरविधिः- इति चेत् । न । दाक्षायणशब्दस्याऽवृत्तिवाचकत्वात् । तच्च शब्दनिर्वचनाद्वाक्यशेषाद्वावगम्यते । तथा हि - ऽअयनम्ऽ इत्यावृत्तिरुच्यते । ऽदक्षस्येमे दाक्षाः, तेषामयनम्ऽ इति तन्निर्वचनम् । दक्ष उत्साही पुनः पुनरावृत्तावनलस इत्यर्थः । तदीयानां प्रयोगाणामावृत्तिर्दाक्षायणशब्दार्थः । तथा चाऽवृत्त्या युक्तः प्रकृतो दर्शपूर्णमासात्मको यज्ञो दाक्षायणयज्ञः । आवृत्तिप्रकारस्तु"द्वे पौर्णमास्यौ यजेत । द्वे अमावास्ये"इत्यादिवाक्यशेषादवगम्यते । ततो दध्यादिवत्प्रसिद्धार्थत्वाद्दर्शपूर्णमासयोः प्रकृतयोरयं स्वर्गफलसिद्द्यर्थमावृत्त्याख्यगुणविधिः, न तूद्भिदादिवत्कर्मनामधेयम् । एवं"साकंप्रस्थाप्येन यजेत पशुकामः"इत्यत्रापि द्रष्टव्यम् । अमावास्यायागे द्वौ द्वौ दोहौ संपाद्य चतसृणां दधिपयसोः कुम्भीनां सह प्रस्थापनं साकं प्रस्थाप्यः । तद्युक्तो यागः साकंप्रस्थाप्यः । तथासति प्रकृते दर्शयागो पशुफलाय साकंप्रस्थाप्याख्यो गुणो विधीयते

------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate -"dākṣāyaṇayajñena svargakāmo yajeta"iti | tatra - dākṣāyaṇaśabdavācyasya kasyacidguṇasya loke prasiddhyabhāvādudbhidādivadyaṇisāmānādhikaraṇyena karmanāmatvāt | "athaiṣa jyotiḥ"ityādivadarpūvasaṃjñāyāṃ karmāntaravidhiḥ- iti cet | na | dākṣāyaṇaśabdasyā'vṛttivācakatvāt | tacca śabdanirvacanādvākyaśeṣādvāvagamyate | tathā hi - 'ayanam' ityāvṛttirucyate | 'dakṣasyeme dākṣāḥ, teṣāmayanam' iti tannirvacanam | dakṣa utsāhī punaḥ punarāvṛttāvanalasa ityarthaḥ | tadīyānāṃ prayogāṇāmāvṛttirdākṣāyaṇaśabdārthaḥ | tathā cā'vṛttyā yuktaḥ prakṛto darśapūrṇamāsātmako yajño dākṣāyaṇayajñaḥ | āvṛttiprakārastu"dve paurṇamāsyau yajeta | dve amāvāsye"ityādivākyaśeṣādavagamyate | tato dadhyādivatprasiddhārthatvāddarśapūrṇamāsayoḥ prakṛtayorayaṃ svargaphalasiddyarthamāvṛttyākhyaguṇavidhiḥ, na tūdbhidādivatkarmanāmadheyam | evaṃ"sākaṃprasthāpyena yajeta paśukāmaḥ"ityatrāpi draṣṭavyam | amāvāsyāyāge dvau dvau dohau saṃpādya catasṛṇāṃ dadhipayasoḥ kumbhīnāṃ saha prasthāpanaṃ sākaṃ prasthāpyaḥ | tadyukto yāgaḥ sākaṃprasthāpyaḥ | tathāsati prakṛte darśayāgo paśuphalāya sākaṃprasthāpyākhyo guṇo vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अनारभ्येदमाम्नायत् - ऽवायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामःऽ इति, ऽसौर्ये चरुं निर्वपेद्ब्रह्मवर्चसकामःऽ इति च । तथा -दर्शपूर्णमासयोरिदमाम्नायतेर् -"इषामालभेत"इति,"चतुरो मुष्टीन्निर्वपति"इति चर् । इषा शकटगतो लाङ्गलदण्डवद्दीर्घः काष्ठविशेषः । तस्या आलम्भः स्पर्शः । तमेतं दर्शपूर्णमासगतमीषालम्भमनूद्य तस्यामालभ्यायामीषायां श्वेतत्वगुणो विधीयते । तस्य च श्वेतकाष्ठस्य वायुना स्पृश्यमानत्वाद्वायव्यता संभवति । तथा - चतुर्मुष्टिनिर्वपणमनूद्य चरुर्गुणत्वेन विधीयते । चरुः स्थाली । सा च निर्वापस्याऽश्रयः । निरुप्तस्य हविष आग्नेयतया सूर्यवत्प्रभासंबन्धात्सौर्यवत् । भूतिब्रह्मवर्चसे फले च सर्वकामिकयोर्दर्शपूर्णमासयोः पूर्वसिद्धे एवानूद्येते । तस्मात् - गुणविधी - इत्येकः पूर्वपक्षः । नहि फलपदयोर्नित्यवच्छ्रुतयोः संभवत्प्रयोजनयोश्च पाक्षिकानुवादत्वम्, आनर्थक्यं वा युक्तम् । तस्मात् --गुणफलविशिष्टे कर्मान्तरे विधीयेते । तदापि यागस्याश्रवणादीलम्भनिर्वापयोरेव श्रवणाद्यावदुक्तकर्मविधिः- इति द्वितीयः पूर्वपक्षः । श्वेतपशुचरुद्रव्ययोः, वायुसूर्यदेवतयोश्च स्पष्टं प्रतीयमानतया रूपवतोर्यागयोरार्थिकयोर्वारयितुमशक्यत्वाद्द्रव्यदेवताविशिष्टयोर्यागयोर्विधिरभ्युपगन्तव्यः । ऽभूतिकामो वायव्येन श्वेतेन पशुना यजेतऽ ऽब्रह्मवर्चसकामः सौर्येण चरुणा यजेतऽ इत्येवंविधोर्ऽथसिद्धो विधिः । द्रव्यदेवतासंबन्धकल्पितस्य यागस्य लिङ्प्रत्ययेन कर्तव्यताविधावालम्भनिर्वापयोर्धात्वर्थयोः का गतिः- इति चेत् । ऽअनुवादःऽ इति ब्रूमः- इति सिद्धान्तः

------------------ anārabhyedamāmnāyat - 'vāyavyaṃ śvetamālabheta bhūtikāmaḥ' iti, 'saurye caruṃ nirvapedbrahmavarcasakāmaḥ' iti ca | tathā -darśapūrṇamāsayoridamāmnāyater -"iṣāmālabheta"iti,"caturo muṣṭīnnirvapati"iti car | iṣā śakaṭagato lāṅgaladaṇḍavaddīrghaḥ kāṣṭhaviśeṣaḥ | tasyā ālambhaḥ sparśaḥ | tametaṃ darśapūrṇamāsagatamīṣālambhamanūdya tasyāmālabhyāyāmīṣāyāṃ śvetatvaguṇo vidhīyate | tasya ca śvetakāṣṭhasya vāyunā spṛśyamānatvādvāyavyatā saṃbhavati | tathā - caturmuṣṭinirvapaṇamanūdya carurguṇatvena vidhīyate | caruḥ sthālī | sā ca nirvāpasyā'śrayaḥ | niruptasya haviṣa āgneyatayā sūryavatprabhāsaṃbandhātsauryavat | bhūtibrahmavarcase phale ca sarvakāmikayordarśapūrṇamāsayoḥ pūrvasiddhe evānūdyete | tasmāt - guṇavidhī - ityekaḥ pūrvapakṣaḥ | nahi phalapadayornityavacchrutayoḥ saṃbhavatprayojanayośca pākṣikānuvādatvam, ānarthakyaṃ vā yuktam | tasmāt --guṇaphalaviśiṣṭe karmāntare vidhīyete | tadāpi yāgasyāśravaṇādīlambhanirvāpayoreva śravaṇādyāvaduktakarmavidhiḥ- iti dvitīyaḥ pūrvapakṣaḥ | śvetapaśucarudravyayoḥ, vāyusūryadevatayośca spaṣṭaṃ pratīyamānatayā rūpavatoryāgayorārthikayorvārayitumaśakyatvāddravyadevatāviśiṣṭayoryāgayorvidhirabhyupagantavyaḥ | 'bhūtikāmo vāyavyena śvetena paśunā yajeta' 'brahmavarcasakāmaḥ sauryeṇa caruṇā yajeta' ityevaṃvidhor'thasiddho vidhiḥ | dravyadevatāsaṃbandhakalpitasya yāgasya liṅpratyayena kartavyatāvidhāvālambhanirvāpayordhātvarthayoḥ kā gatiḥ- iti cet | 'anuvādaḥ' iti brūmaḥ- iti siddhāntaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अग्निहोत्रदोहाधिकारे श्रूयते -"वत्समालभेत"इति । तत्र ऽविमतो वत्सालम्भो यजिः स्यात्, प्राणिद्रव्यकालम्भत्वात्, वायव्यालम्भवत्ऽ इति चेत् । न । देवताराहित्येन तद्वैषम्यात् । किंच - ऽअयं वत्सालम्भो ऽग्निहोत्राङ्गसंस्कारः, तत्प्राये पठितत्वात्, इतरसंस्कारवत्ऽ । तस्मात् - अये स्पर्शमात्रविधिः

------------------ agnihotradohādhikāre śrūyate -"vatsamālabheta"iti | tatra 'vimato vatsālambho yajiḥ syāt, prāṇidravyakālambhatvāt, vāyavyālambhavat' iti cet | na | devatārāhityena tadvaiṣamyāt | kiṃca - 'ayaṃ vatsālambho 'gnihotrāṅgasaṃskāraḥ, tatprāye paṭhitatvāt, itarasaṃskāravat' | tasmāt - aye sparśamātravidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अग्नौ श्रूयते - ऽनैवारश्चरुर्भवतिऽ इति, ऽचरुमुपदधातिऽ इति च । तत्र - नीवारचरुद्रव्यको यागो विधीयते । न चात्र देवताया अभावः । ऽबृहस्पतेवां एतदन्नं यद्मीवाराःऽ इति वाक्यशेषेण देवतासिद्धेः । उपधानं तु यागोपयुक्तस्य प्रतिपत्तिः स्विष्टकृदादिवत् - इति प्राप्ते, ब्रूमः- ऽयागविधौ निश्चिते सति पश्चाद्देवतायामपेक्षितायां वाक्यशेषबलाद्देवताकॢष्टिः, इह तु देवताकल्पनेन यागविधित्वनिश्चयः । इत्यन्योन्याश्रयः । तस्मात् - इहोपधानमात्रं विधीयते

------------------ agnau śrūyate - 'naivāraścarurbhavati' iti, 'carumupadadhāti' iti ca | tatra - nīvāracarudravyako yāgo vidhīyate | na cātra devatāyā abhāvaḥ | 'bṛhaspatevāṃ etadannaṃ yadmīvārāḥ' iti vākyaśeṣeṇa devatāsiddheḥ | upadhānaṃ tu yāgopayuktasya pratipattiḥ sviṣṭakṛdādivat - iti prāpte, brūmaḥ- 'yāgavidhau niścite sati paścāddevatāyāmapekṣitāyāṃ vākyaśeṣabalāddevatākḷṣṭiḥ, iha tu devatākalpanena yāgavidhitvaniścayaḥ | ityanyonyāśrayaḥ | tasmāt - ihopadhānamātraṃ vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽत्वाष्ट्रं पात्नीवतमालभेतऽ इति प्रकृत्येदमाम्नातम्-ऽपर्याग्निकृतं पात्नीवतमुत्सृजन्तिऽ इति । तत्र पर्यग्निकृतशब्देन संस्कृतपशुद्रव्यस्य पात्नीवतशब्देन पत्नीवन्नामकदेवतासंबन्धस्य च प्रतीयमानत्वादमं यागविधिः । एवं सति पर्यग्निकृतपात्नीवतशब्दयोरव्यवहितान्वयो लभ्यते । सिद्धान्ते तु ऽपर्यग्निकृतमुत्सृजन्तिऽ इत्यन्वयं वाञ्छन्ति । तदा व्यवहितान्वयो दुर्वारः । तस्मात्-षायव्यपशुवद्यागविधिः- इति प्राप्ते, ब्रूमः- अनारभ्याधीतत्वान्नास्ति सयव्ये प्रकृतप्रत्यभिज्ञा । इह त्वालभ्यत्वेन प्रकृतः पशुः पात्नीवतशब्देन प्रत्यभिज्ञायते । तमनूद्य पर्यग्निकृतशब्दान्वितेन ऽउत्सृजन्तिऽ इत्याख्यातेन पर्यग्निकरणाख्यो गुणो विधीयते । न च प्रकृतिमतस्य पर्यग्निकरणस्य विकृतौ चोदकेन प्राप्तत्वादनर्थको ऽयं विधिरिधिवाच्यम् । उपरितनाङ्गाननुवृत्तेर्दिधिप्रयोजनत्वात् । नन्वेवं सति परिसंख्या स्यात् । सा च दोषत्रयदुष्टा । स्वार्थत्यागः, अन्यार्थस्वीकारः, प्राप्तवाधश्चेति त्रयो दोषाः । पर्यग्निकरणवाक्ये स्वार्थो बिधिस्त्यज्येत, अन्यार्थे निषेधः स्वी क्रियेत, चोदकप्राप्तान्युपरितनाङ्गानि बाध्येरन् । मैवम् । ऽपर्यग्निकरणोत्तरमावीन्यङ्गानि नानुष्ठेयानिऽ इत्येतस्याः परिसंख्याया अनङ्गीकारात् । कथं तर्हि तन्निवृत्तिः- ऽआर्थिकीऽ इति ब्रूमः । चोदकप्रवृत्तेः प्रागेवायं विधिः प्रवर्तते, प्रत्यक्षोपदेशस्य शीघ्रबुद्धिजनकतया कल्प्यातिदेशात्प्रबलत्वात् । तथासत्युपदिष्टैरेवाङ्गैर्निराकाङ्क्षायां विकृतौ चोदकस्याप्रवृत्यैवोपरितनान्यङ्गानि न प्राप्यन्ते । न चानेन न्यायेन पर्यग्निकरणात्प्राचीनानामप्य प्राप्तिरिति वाच्यम् । विधीयमानस्य पर्याग्निकरणस्य नूतनत्वे सत्युपकारकल्पनापत्त्या प्रकृतौ यत्कॢप्तोपकारं पर्यग्निकरणं, तदवस्थापन्नस्यैवात्र विधेयत्वात् । प्रकृतौ च प्राचीनाङ्गनन्तरमादिन एवोपकारः कॢप्त इत्यत्रापि तादृशस्यैव विधानात्पर्याग्निकरणान्ताङ्गरीतिः सिध्यति । एवं च सति ऽउत्सृजन्तिऽ इत्याख्यातेन यथोक्तपर्यग्निकरणविधावर्थसिद्ध उपरितनाङ्गोत्सर्गो धातुनानूद्यते । तदेग्मत्र गुणविधिः

------------------ 'tvāṣṭraṃ pātnīvatamālabheta' iti prakṛtyedamāmnātam-'paryāgnikṛtaṃ pātnīvatamutsṛjanti' iti | tatra paryagnikṛtaśabdena saṃskṛtapaśudravyasya pātnīvataśabdena patnīvannāmakadevatāsaṃbandhasya ca pratīyamānatvādamaṃ yāgavidhiḥ | evaṃ sati paryagnikṛtapātnīvataśabdayoravyavahitānvayo labhyate | siddhānte tu 'paryagnikṛtamutsṛjanti' ityanvayaṃ vāñchanti | tadā vyavahitānvayo durvāraḥ | tasmāt-ṣāyavyapaśuvadyāgavidhiḥ- iti prāpte, brūmaḥ- anārabhyādhītatvānnāsti sayavye prakṛtapratyabhijñā | iha tvālabhyatvena prakṛtaḥ paśuḥ pātnīvataśabdena pratyabhijñāyate | tamanūdya paryagnikṛtaśabdānvitena 'utsṛjanti' ityākhyātena paryagnikaraṇākhyo guṇo vidhīyate | na ca prakṛtimatasya paryagnikaraṇasya vikṛtau codakena prāptatvādanarthako 'yaṃ vidhiridhivācyam | uparitanāṅgānanuvṛtterdidhiprayojanatvāt | nanvevaṃ sati parisaṃkhyā syāt | sā ca doṣatrayaduṣṭā | svārthatyāgaḥ, anyārthasvīkāraḥ, prāptavādhaśceti trayo doṣāḥ | paryagnikaraṇavākye svārtho bidhistyajyeta, anyārthe niṣedhaḥ svī kriyeta, codakaprāptānyuparitanāṅgāni bādhyeran | maivam | 'paryagnikaraṇottaramāvīnyaṅgāni nānuṣṭheyāni' ityetasyāḥ parisaṃkhyāyā anaṅgīkārāt | kathaṃ tarhi tannivṛttiḥ- 'ārthikī' iti brūmaḥ | codakapravṛtteḥ prāgevāyaṃ vidhiḥ pravartate, pratyakṣopadeśasya śīghrabuddhijanakatayā kalpyātideśātprabalatvāt | tathāsatyupadiṣṭairevāṅgairnirākāṅkṣāyāṃ vikṛtau codakasyāpravṛtyaivoparitanānyaṅgāni na prāpyante | na cānena nyāyena paryagnikaraṇātprācīnānāmapya prāptiriti vācyam | vidhīyamānasya paryāgnikaraṇasya nūtanatve satyupakārakalpanāpattyā prakṛtau yatkḷptopakāraṃ paryagnikaraṇaṃ, tadavasthāpannasyaivātra vidheyatvāt | prakṛtau ca prācīnāṅganantaramādina evopakāraḥ kḷpta ityatrāpi tādṛśasyaiva vidhānātparyāgnikaraṇāntāṅgarītiḥ sidhyati | evaṃ ca sati 'utsṛjanti' ityākhyātena yathoktaparyagnikaraṇavidhāvarthasiddha uparitanāṅgotsargo dhātunānūdyate | tadegmatra guṇavidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अमारभ्य श्रूयते - ऽएष वै द्दविषा हविर्यजते, यो ऽदाभ्यं गृहीत्वा सोमाय यजतेऽ इति ऽपरा वा एतस्याऽयुः प्राण एति, य्ॐऽशुं गृह्णातिऽ इति च । तत्र- अदाभ्यशब्दस्य ज्योतिरादिवदपूर्वनामत्वात्तन्नामको यागो ऽयजतेऽ इत्याख्यातेन विधीयते । ऽअंशुमऽ इत्यत्र यजतेरवश्रवणे ऽपि नामविशेषबलादेवापूर्वयागविधिः । न चात्र द्रव्यदेवतयोरभावः । ग्रहणलिङ्गेन ज्योतिष्टोमविकृतित्वादगतौ तदीयविध्यन्तातिदेशेन तत्सिद्धेः - इति प्राप्ते, ब्रूमः- भवत्वदाभ्यांशुशब्दयोर्नामत्वम् । ते च नामनी ग्रहयोरेव स्याताम्, न तु यागयोः । ऽगृहीत्वाऽ इतिशब्दस्यानन्तरमेव पाठात् । यजतिस्तु व्यवहितः । तादृशो ऽपि यजिरंशुवाक्ये नास्ति । तस्माद्ग्रहयोरेवात्र विधिः । ग्रहणं च ज्योतिष्टोमगतस्य सोमरसस्य संस्काररूपो गुणः, ऐन्द्रवायवादिग्रहणसमानत्वात् । यद्यप्यत्र न प्रकृतो ज्योतिष्ठोमः, तथापि तत्संबन्धिग्रहणद्वारा वाक्यस्य ज्योतिष्टोभगामित्वम् । अत एव ऽसोमायादाभ्यं गृहीत्वाऽ इति निर्दिश्यते । अथवा-तैत्तिरीयाणां षष्ठकाण्डे षष्ठे प्रपाठके प्राकरणिकं विनियोजकं वाक्यं द्रष्टव्यम् । तस्मात्-ज्योतिष्टोमे गुणविधिः

------------------ amārabhya śrūyate - 'eṣa vai ddaviṣā haviryajate, yo 'dābhyaṃ gṛhītvā somāya yajate' iti 'parā vā etasyā'yuḥ prāṇa eti, yoṃ'śuṃ gṛhṇāti' iti ca | tatra- adābhyaśabdasya jyotirādivadapūrvanāmatvāttannāmako yāgo 'yajate' ityākhyātena vidhīyate | 'aṃśuma' ityatra yajateravaśravaṇe 'pi nāmaviśeṣabalādevāpūrvayāgavidhiḥ | na cātra dravyadevatayorabhāvaḥ | grahaṇaliṅgena jyotiṣṭomavikṛtitvādagatau tadīyavidhyantātideśena tatsiddheḥ - iti prāpte, brūmaḥ- bhavatvadābhyāṃśuśabdayornāmatvam | te ca nāmanī grahayoreva syātām, na tu yāgayoḥ | 'gṛhītvā' itiśabdasyānantarameva pāṭhāt | yajatistu vyavahitaḥ | tādṛśo 'pi yajiraṃśuvākye nāsti | tasmādgrahayorevātra vidhiḥ | grahaṇaṃ ca jyotiṣṭomagatasya somarasasya saṃskārarūpo guṇaḥ, aindravāyavādigrahaṇasamānatvāt | yadyapyatra na prakṛto jyotiṣṭhomaḥ, tathāpi tatsaṃbandhigrahaṇadvārā vākyasya jyotiṣṭobhagāmitvam | ata eva 'somāyādābhyaṃ gṛhītvā' iti nirdiśyate | athavā-taittirīyāṇāṃ ṣaṣṭhakāṇḍe ṣaṣṭhe prapāṭhake prākaraṇikaṃ viniyojakaṃ vākyaṃ draṣṭavyam | tasmāt-jyotiṣṭome guṇavidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽय एवं विद्वानग्निं चिनुतेऽ इत्येवं विधाय श्रूयते-ऽअथातो ऽग्निमाग्निष्टोमेनानुयजति,तमुक्थ्येन ऽतं षोडशिना, तमतिरात्रेण, इत्यादि । अत्र - अग्निशब्दो यागवाची । स्तोत्रशस्त्रादेः क्रतुलिङ्गस्य श्रूयमाणत्वात् । तच्च लिङ्गमेवं श्रूयते-ऽअग्नेः स्तोत्रं,अग्नेः शस्त्रम्ऽ इति, ऽषडुपसदो ऽग्निश्रित्यस्य भवन्तिऽ इति च । यदि लिङ्गं प्रापकापेक्षम्, तर्हि यजिना तदनुवादः प्रापके ऽस्तु । अग्निमग्निष्टोमेनानुयजतिऽ इत्यतेस्मिन्वाक्ये ऽअग्निं यजतिऽ इति यजिसामानाधिकरण्यात् ऽउपांशु यजतिऽ इतिवद्यागनामत्वम् । अथोच्येत - अनुशब्दस्याग्निशब्देनान्वयाद्यज्यन्वयो ऽग्निष्टोमस्य, इति । तथाप्यग्नेः पुरोयजने सत्यग्निष्टोमस्यानुयजनं संभवति । ऽदेवदत्तमनुगच्छति यज्ञदत्तःऽ इत्यत्र देवदत्ते पुरोगमनदर्शनात् । तस्मात् ऽअग्निं चिनुतेऽ इत्यत्राग्निनामको याग आख्यातेन विधीयते । चिनोतिस्तु ऽइष्टकाभिरग्निं चिनुतेऽ इति वाक्यप्राप्तस्य चयनस्य सोमयागविकृतित्वेन प्राप्तस्य ग्रहसमुदायस्येवानुवादः- इति प्राप्ते, ब्रूमः- अग्निशब्दो रूढ्या बह्निद्रव्यमाचष्टे । रूढिश्च कॢप्ततया लिङ्गादिकल्प्याद्यागवाचित्वा- द्बलीयसीति न यागनामत्वम् । न चात्र षागरुपमस्ति । द्रव्यदेतयोरसिद्धेः । अतः ऽअग्निमादधीतऽ इत्युक्ताधानत्वात् ऽअग्निं चिनुतेऽ इत्युक्तं चयनमग्निद्रव्यसंस्कारः । न च संस्कृतस्य विनियोगाभावः । ऽअग्निमग्निष्टोमेन यजतेऽ इत्यादिवाक्यैरग्निष्टोमादौ विनियोगात् । तस्मात्-संस्कारविधिः

------------------ 'ya evaṃ vidvānagniṃ cinute' ityevaṃ vidhāya śrūyate-'athāto 'gnimāgniṣṭomenānuyajati,tamukthyena 'taṃ ṣoḍaśinā, tamatirātreṇa, ityādi | atra - agniśabdo yāgavācī | stotraśastrādeḥ kratuliṅgasya śrūyamāṇatvāt | tacca liṅgamevaṃ śrūyate-'agneḥ stotraṃ,agneḥ śastram' iti, 'ṣaḍupasado 'gniśrityasya bhavanti' iti ca | yadi liṅgaṃ prāpakāpekṣam, tarhi yajinā tadanuvādaḥ prāpake 'stu | agnimagniṣṭomenānuyajati' ityatesminvākye 'agniṃ yajati' iti yajisāmānādhikaraṇyāt 'upāṃśu yajati' itivadyāganāmatvam | athocyeta - anuśabdasyāgniśabdenānvayādyajyanvayo 'gniṣṭomasya, iti | tathāpyagneḥ puroyajane satyagniṣṭomasyānuyajanaṃ saṃbhavati | 'devadattamanugacchati yajñadattaḥ' ityatra devadatte purogamanadarśanāt | tasmāt 'agniṃ cinute' ityatrāgnināmako yāga ākhyātena vidhīyate | cinotistu 'iṣṭakābhiragniṃ cinute' iti vākyaprāptasya cayanasya somayāgavikṛtitvena prāptasya grahasamudāyasyevānuvādaḥ- iti prāpte, brūmaḥ- agniśabdo rūḍhyā bahnidravyamācaṣṭe | rūḍhiśca kḷptatayā liṅgādikalpyādyāgavācitvā- dbalīyasīti na yāganāmatvam | na cātra ṣāgarupamasti | dravyadetayorasiddheḥ | ataḥ 'agnimādadhīta' ityuktādhānatvāt 'agniṃ cinute' ityuktaṃ cayanamagnidravyasaṃskāraḥ | na ca saṃskṛtasya viniyogābhāvaḥ | 'agnimagniṣṭomena yajate' ityādivākyairagniṣṭomādau viniyogāt | tasmāt-saṃskāravidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ कुण्डपायिनामयने श्रूयते-ऽउपसद्भिश्चरित्वाऽ ऽमासमग्निहोत्रं जुहोतिऽ ऽमासं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतऽ इति । अत्र- प्राप्तं नित्याग्निहोत्रमनूद्य मासलक्षणो गुणो ऽप्राप्तत्वाद्विधीयते - इति चेत् । मैवम् । किं मास एव विधीयते,ऽउपसद्भिश्चरित्वाऽ इत्युक्तोपसदो ऽपि । नाऽद्यः । उपसदामपि नित्याग्निहोत्रप्राप्तिरहितानां त्वन्मते विधातव्यत्वात् । न द्वितीयः । प्राप्ते कर्मण्यनेकगुणविधौ वाक्यभेदापत्तेः । ननु मा भूत्तर्हि गुणविधिः । कर्मान्तरत्वे किं प्रमाणम् - इति चेत् । ऽप्रकरणान्तरम्ऽ- इति ब्रूमः । न सेतग्नित्याग्निहोत्रस्य प्रकरणम् । असंनिहितत्वात् । अयनस्य ह्येतत्प्रकरणम् । अयनमारभ्याधीतत्वात् । का तर्हि नित्याग्निहोत्रे गुणविधिशङ्का - इति चेत् । प्रकरणस्यासमर्पकत्वे ऽप्यग्निहोत्रशब्देनैतत्समर्पणादेषा शङ्का भवति । सा च वाक्यभेदापत्त्या निराकृता । तथा सति स्वतःसिद्धं प्रकरणभेदं निराकृत्य प्रकरणैक्यापादनेन गुणं विधापयितुं प्रवृत्तस्याग्निहोत्रशब्दस्य शक्तौ निरूद्धायां तदवस्थः प्रकरणभेदो नित्याग्निहोत्रादिदं कर्म भिनत्ति । अग्निहोत्रशब्दौ धर्मातिदेशार्थ इति सप्तमे वक्ष्यते । ननूपसन्मासाभ्यां विशिष्टमिदं कर्म विधीयते । ततो वाजिनन्यायेन गुणभेदात्कर्मभेदः, न प्रकरणभेदादिति चेत् । न । वैषम्यात् । ऽउपादेयतया विधेयो गुणो वाजिनम् । मासो न तथा इत्यपरं वैषम्यम् । परमार्थतस्त्वत्र प्रथमतरप्रतीतेन प्रकरणभेदेन सिद्धं कर्मभेदं गुणभेद उपोद्बलयति । ततः प्रकरणान्तरमेवात्र भेदहेतुः

------------------ kuṇḍapāyināmayane śrūyate-'upasadbhiścaritvā' 'māsamagnihotraṃ juhoti' 'māsaṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeta' iti | atra- prāptaṃ nityāgnihotramanūdya māsalakṣaṇo guṇo 'prāptatvādvidhīyate - iti cet | maivam | kiṃ māsa eva vidhīyate,'upasadbhiścaritvā' ityuktopasado 'pi | nā'dyaḥ | upasadāmapi nityāgnihotraprāptirahitānāṃ tvanmate vidhātavyatvāt | na dvitīyaḥ | prāpte karmaṇyanekaguṇavidhau vākyabhedāpatteḥ | nanu mā bhūttarhi guṇavidhiḥ | karmāntaratve kiṃ pramāṇam - iti cet | 'prakaraṇāntaram'- iti brūmaḥ | na setagnityāgnihotrasya prakaraṇam | asaṃnihitatvāt | ayanasya hyetatprakaraṇam | ayanamārabhyādhītatvāt | kā tarhi nityāgnihotre guṇavidhiśaṅkā - iti cet | prakaraṇasyāsamarpakatve 'pyagnihotraśabdenaitatsamarpaṇādeṣā śaṅkā bhavati | sā ca vākyabhedāpattyā nirākṛtā | tathā sati svataḥsiddhaṃ prakaraṇabhedaṃ nirākṛtya prakaraṇaikyāpādanena guṇaṃ vidhāpayituṃ pravṛttasyāgnihotraśabdasya śaktau nirūddhāyāṃ tadavasthaḥ prakaraṇabhedo nityāgnihotrādidaṃ karma bhinatti | agnihotraśabdau dharmātideśārtha iti saptame vakṣyate | nanūpasanmāsābhyāṃ viśiṣṭamidaṃ karma vidhīyate | tato vājinanyāyena guṇabhedātkarmabhedaḥ, na prakaraṇabhedāditi cet | na | vaiṣamyāt | 'upādeyatayā vidheyo guṇo vājinam | māso na tathā ityaparaṃ vaiṣamyam | paramārthatastvatra prathamatarapratītena prakaraṇabhedena siddhaṃ karmabhedaṃ guṇabheda upodbalayati | tataḥ prakaraṇāntaramevātra bhedahetuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अनारभ्य श्रूयते- ऽआग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेद्रुक्कामःऽ इति । रुक्कामस्तेजस्कामः । अत्र - इष्टीनां प्रकृतिभूतदर्शपूर्णमासगतमाग्नेययागमनूद्य तत्र तेजस्कामरूपं फलं विधीयते । कुतः । वाक्येनाऽग्नेयफलसंबन्धस्य मासमानत्वात् । न च पूर्वोक्तमासाग्निहोत्रन्यायेन कर्मान्तरत्वम् । वैषम्यात् । तत्रायनमारभ्याधीतत्वादस्ति प्रकरणान्तरत्वम् । इह त्वनारभ्याधीतत्वेन प्रकरणमेव तावन्नास्ति, कुतो ऽत्र प्रकरणान्तरत्वम् । किंच मासो ऽनुपादेयः । अग्निहोत्रानुसारेण संपादयितुमशक्यत्वात् । फलं तूपादेयम्, दार्शपौर्णमासिकाग्नेयानुसारेण तेजसः कामयितुं शक्यत्वात् । तस्मात्-फलविधिः- इति प्राप्ते, ब्रूमः- प्रकरणान्तरत्वाभावे ऽप्यनारभ्याधीतत्वादसंनिधिरस्त्येव । स एवात्र कर्म भिनत्ति । न चात्र वाजिनन्यायेन कर्मभेदः, अष्टाकपालद्रव्याग्निदेवतात्मनो रूपस्योभयत्रैकविधत्वात् । यदि प्रकरणान्तरत्वमप्यसंनिधिकृतमित्यसंनिधिरेव मासाग्निहोत्रकर्मभेदहेतुः, तर्हि तस्यैवायं प्रपञ्चो ऽस्तु । फलं च मासवदनुपादेयम् । अन्यथा साधनवदफलत्वप्रसङ्गात् । कामना च विषयसौन्दर्यज्ञानात्स्वत एवोत्पद्यते । न तु विधिश्रवणात्संपद्यते । यद्यधिकरणयोर्न्यायभेदः, यदि वा न्यायैक्यम् । सर्वथा तेजस्कामेष्टिः कर्मान्तरम् । काम्येष्टिकाण्डपठितेषु ऽऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेत्प्रजाकामःऽ इत्यादिष्वयमेव न्यायो द्रष्टव्यः

------------------ anārabhya śrūyate- 'āgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapedrukkāmaḥ' iti | rukkāmastejaskāmaḥ | atra - iṣṭīnāṃ prakṛtibhūtadarśapūrṇamāsagatamāgneyayāgamanūdya tatra tejaskāmarūpaṃ phalaṃ vidhīyate | kutaḥ | vākyenā'gneyaphalasaṃbandhasya māsamānatvāt | na ca pūrvoktamāsāgnihotranyāyena karmāntaratvam | vaiṣamyāt | tatrāyanamārabhyādhītatvādasti prakaraṇāntaratvam | iha tvanārabhyādhītatvena prakaraṇameva tāvannāsti, kuto 'tra prakaraṇāntaratvam | kiṃca māso 'nupādeyaḥ | agnihotrānusāreṇa saṃpādayitumaśakyatvāt | phalaṃ tūpādeyam, dārśapaurṇamāsikāgneyānusāreṇa tejasaḥ kāmayituṃ śakyatvāt | tasmāt-phalavidhiḥ- iti prāpte, brūmaḥ- prakaraṇāntaratvābhāve 'pyanārabhyādhītatvādasaṃnidhirastyeva | sa evātra karma bhinatti | na cātra vājinanyāyena karmabhedaḥ, aṣṭākapāladravyāgnidevatātmano rūpasyobhayatraikavidhatvāt | yadi prakaraṇāntaratvamapyasaṃnidhikṛtamityasaṃnidhireva māsāgnihotrakarmabhedahetuḥ, tarhi tasyaivāyaṃ prapañco 'stu | phalaṃ ca māsavadanupādeyam | anyathā sādhanavadaphalatvaprasaṅgāt | kāmanā ca viṣayasaundaryajñānātsvata evotpadyate | na tu vidhiśravaṇātsaṃpadyate | yadyadhikaraṇayornyāyabhedaḥ, yadi vā nyāyaikyam | sarvathā tejaskāmeṣṭiḥ karmāntaram | kāmyeṣṭikāṇḍapaṭhiteṣu 'aindrāgnamekādaśakapālaṃ nirvapetprajākāmaḥ' ityādiṣvayameva nyāyo draṣṭavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे देशकालनिमित्तान्याम्नायन्ते- ऽसमे यजेतऽ पौर्णमास्यां यजेतऽ ऽयावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतऽ इति । अवेष्टिप्रकरणे फलमाम्नातम्-ऽएतयान्नाद्यकामं याजयंत्ऽ इति । आदिशब्देन संस्कारो गृहीतः । स च दर्शपूर्णमासप्रकरणे समाम्नातः-ऽशेषं स्विष्टकृते समवद्यतिऽ इति । तत्र-देशकालनिमित्तफलसंस्कारा अननुष्ठेयत्वादनुपादेयाः । अत एव न विधेयाः । उपादानविधिशब्दयोः पर्यायत्वात् । ततः-कर्मविधिः - इत्यवश्यमभ्युपेयम् । तत्र-प्रकरणिनो दर्शादेः पूर्वविहितस्यैवैभिर्वाक्यैः पुनर्विधाने ऽसमिधो यजतिऽ इत्यादिवदभ्यासादेव कर्मभेदः - इति प्राप्ते, ब्रूमः- देशादीनामविधेयत्वे ऽपि विहितकर्मणा सह तेषां संबन्धो विधीयताम् । स च कर्मवत्पूर्वे न विहित इत्यप्राप्तत्वाद्विधिमर्हति । यदुक्तम- उपादानविधिशब्दौ पर्यायौ - इति । तदसत् । ऽअप्रवृत्तप्रवर्तनं विधानम, तच्च पुरुषविषयः शब्दव्यापारः । अननुष्ठितस्यानुष्ठानमुपादानम, तच्च कर्माविषयः पुरुषव्यापारःऽ इति महान्भेदः । यो ऽपि-दर्शादीनां पुनर्विधिः सो ऽपि देशादिसंबन्धं विधातुं कर्मानुवादः - इति न कर्मभेदमावहति । समिधो ऽयजतिऽ इत्यादौ विधेयगुणान्तराभावेनानुवादांसभवात्पुनर्विधानं भेदहोतुः- इति वैषम्यम्

------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe deśakālanimittānyāmnāyante- 'same yajeta' paurṇamāsyāṃ yajeta' 'yāvajjīvaṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeta' iti | aveṣṭiprakaraṇe phalamāmnātam-'etayānnādyakāmaṃ yājayaṃt' iti | ādiśabdena saṃskāro gṛhītaḥ | sa ca darśapūrṇamāsaprakaraṇe samāmnātaḥ-'śeṣaṃ sviṣṭakṛte samavadyati' iti | tatra-deśakālanimittaphalasaṃskārā ananuṣṭheyatvādanupādeyāḥ | ata eva na vidheyāḥ | upādānavidhiśabdayoḥ paryāyatvāt | tataḥ-karmavidhiḥ - ityavaśyamabhyupeyam | tatra-prakaraṇino darśādeḥ pūrvavihitasyaivaibhirvākyaiḥ punarvidhāne 'samidho yajati' ityādivadabhyāsādeva karmabhedaḥ - iti prāpte, brūmaḥ- deśādīnāmavidheyatve 'pi vihitakarmaṇā saha teṣāṃ saṃbandho vidhīyatām | sa ca karmavatpūrve na vihita ityaprāptatvādvidhimarhati | yaduktama- upādānavidhiśabdau paryāyau - iti | tadasat | 'apravṛttapravartanaṃ vidhānama, tacca puruṣaviṣayaḥ śabdavyāpāraḥ | ananuṣṭhitasyānuṣṭhānamupādānama, tacca karmāviṣayaḥ puruṣavyāpāraḥ' iti mahānbhedaḥ | yo 'pi-darśādīnāṃ punarvidhiḥ so 'pi deśādisaṃbandhaṃ vidhātuṃ karmānuvādaḥ - iti na karmabhedamāvahati | samidho 'yajati' ityādau vidheyaguṇāntarābhāvenānuvādāṃsabhavātpunarvidhānaṃ bhedahotuḥ- iti vaiṣamyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ यदाग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावस्यायां पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति । इति कालद्वये विहितम् । ऽयदाग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावास्यायां भवतिऽ इत्येकस्मिन्काले पुनर्विहितम् । तत्र - अविशेषपुनःश्रुतिलक्षणेनाभ्यासेन प्रयाजानामिव भेदः । तथा सत्याग्नेययागस्य दर्शकाले द्विःप्रयोगः- इति चेत् । न । प्रत्यभिज्ञानादाग्नेयस्यैकत्वे सत्येककालवाक्यस्यानुवादकत्वात् । न चानुवादो व्यर्थः । विधेयैन्द्राग्नस्तुत्यर्थत्वात् । यद्यप्याग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावास्यायां भवति, तथापि न केवलेनाग्निना साधुर्भवति । इन्द्रसहितो ऽग्निः समीचीनतरः । तस्मात्--- ऽऐन्द्राग्नः कर्तव्यःऽ इति विधेयस्तुतिः । प्रयाजवैषम्यं तूक्तमेवानुसंधेयम्

------------------ yadāgneyo 'ṣṭākapālo 'māvasyāyāṃ paurṇamāsyāṃ cācyuto bhavati | iti kāladvaye vihitam | 'yadāgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyāyāṃ bhavati' ityekasminkāle punarvihitam | tatra - aviśeṣapunaḥśrutilakṣaṇenābhyāsena prayājānāmiva bhedaḥ | tathā satyāgneyayāgasya darśakāle dviḥprayogaḥ- iti cet | na | pratyabhijñānādāgneyasyaikatve satyekakālavākyasyānuvādakatvāt | na cānuvādo vyarthaḥ | vidheyaindrāgnastutyarthatvāt | yadyapyāgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyāyāṃ bhavati, tathāpi na kevalenāgninā sādhurbhavati | indrasahito 'gniḥ samīcīnataraḥ | tasmāt--- 'aindrāgnaḥ kartavyaḥ' iti vidheyastutiḥ | prayājavaiṣamyaṃ tūktamevānusaṃdheyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ बह्वृचब्राह्मणे श्रूयते- ऽयावज्जीवमाग्निहोत्रं जुहोतिऽ इति । तत्रं यावज्जीवशब्दो मरणावधिकालपरः । तत्कालसंबन्धश्च प्रकृते काम्याग्निहोत्रे पूर्वमप्राप्तत्वात् ऽजुहोतिऽ इत्यनूदिते कर्मणि विधीयते । तथा सत्यस्य वाक्यस्य नित्यप्रयोगविधायकत्वाभावेन वाक्यान्तरविहितः काम्यप्रयोग एक एवाग्निहोत्रस्य पर्यवस्यति । स च काम्यप्रयोगो ऽभ्यसितव्यः । सकृदनुष्ठानस्य ऽअग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामःऽ इत्यनेनैव सिद्धत्वात् । ऽयावज्जीवम्ऽ इत्यस्य कालविधेर्वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । तस्मात्-अयं काम्यकर्मणो ऽभ्याससिद्धये कालरूपधर्मविधिः । इति प्राप्ते,- ब्रूमः- यावज्जीवशब्दो न कालस्य वाचकः, किंतु लक्षकः । वाच्यार्थस्तुकृत्स्नजीवनम् । न च-जीवनं कर्मधर्मत्वेन विधातुं शक्यम् । तस्य पुरुषधर्मत्वात् । तं च पुरुषधर्मे निमित्तीकृत्याग्निहोत्रप्रयोगो विधीयते । न च - अत्र कर्मभेदः । तद्धेतूनां शब्दान्तरादीनामभावात् । न च-अभ्यासस्तद्धेतुः । निमित्तविशेषसद्भावेनाविशेषपुनःश्रुतेरभावात् । अतः प्रयोगभेदः पर्यवस्यति । जीवनस्यात्र निमित्तत्वात् । सति निमित्ते नैमित्तिकस्य त्यागायोगान्नित्यत्वमर्थसिद्धम् । न च-जीवननिमित्तनैरन्तर्येण प्रयोगनैरन्तर्यापत्तिः । सायंप्रातःकालयोर्विहितत्वात् । तस्मात्-जीवनस्य पुरूषधर्मत्वान्नीत्यकाम्यप्रयोगौ भिन्नौ

------------------ bahvṛcabrāhmaṇe śrūyate- 'yāvajjīvamāgnihotraṃ juhoti' iti | tatraṃ yāvajjīvaśabdo maraṇāvadhikālaparaḥ | tatkālasaṃbandhaśca prakṛte kāmyāgnihotre pūrvamaprāptatvāt 'juhoti' ityanūdite karmaṇi vidhīyate | tathā satyasya vākyasya nityaprayogavidhāyakatvābhāvena vākyāntaravihitaḥ kāmyaprayoga eka evāgnihotrasya paryavasyati | sa ca kāmyaprayogo 'bhyasitavyaḥ | sakṛdanuṣṭhānasya 'agnihotraṃ juhuyātsvargakāmaḥ' ityanenaiva siddhatvāt | 'yāvajjīvam' ityasya kālavidhervaiyarthyaprasaṅgāt | tasmāt-ayaṃ kāmyakarmaṇo 'bhyāsasiddhaye kālarūpadharmavidhiḥ | iti prāpte,- brūmaḥ- yāvajjīvaśabdo na kālasya vācakaḥ, kiṃtu lakṣakaḥ | vācyārthastukṛtsnajīvanam | na ca-jīvanaṃ karmadharmatvena vidhātuṃ śakyam | tasya puruṣadharmatvāt | taṃ ca puruṣadharme nimittīkṛtyāgnihotraprayogo vidhīyate | na ca - atra karmabhedaḥ | taddhetūnāṃ śabdāntarādīnāmabhāvāt | na ca-abhyāsastaddhetuḥ | nimittaviśeṣasadbhāvenāviśeṣapunaḥśruterabhāvāt | ataḥ prayogabhedaḥ paryavasyati | jīvanasyātra nimittatvāt | sati nimitte naimittikasya tyāgāyogānnityatvamarthasiddham | na ca-jīvananimittanairantaryeṇa prayoganairantaryāpattiḥ | sāyaṃprātaḥkālayorvihitatvāt | tasmāt-jīvanasya purūṣadharmatvānnītyakāmyaprayogau bhinnau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ काठककाण्वमाध्यंदिनतैत्तिरीयादिशाखासु दर्शपूर्णमासाख्यं कर्माऽन्नातम् । तत्र शाखाभेदात्कर्म भिद्यते । कुतः । भेदकारणानां नामभेदादीनां बहूनामुपलम्भात् । काठक-काण्वादिको नामभेदः । कारीरीवाक्यान्यधीयानाः केचिच्छाखिनो भूमौ भोजनमाचरन्ति, शाखान्तरध्यायिनो नाऽचरन्ति, इति धर्मभेदः । एकस्यां शाखायामधीताः ऽइषे त्वाऽ इत्यादयो मन्त्राः, पलाशशाखाच्छेदादयः क्रियाश्च, शाखान्तरे ऽप्यधीयन्त इति पुनरुक्तिः । एवमशक्त्यादयो भेदहेतव उदाहार्याः । न ह्यल्पायुवा मनुष्येण सर्वशाखाध्ययनपूर्वकं कर्मानुष्ठानं कर्तु शक्यम् । तस्मात्-शाखाभेदेन कर्मभेदः । इति प्राप्ते- ब्रूमः- रूपाद्यभेदादेकं कर्म । आग्नेयाष्टाकपालादियागरूपं षदेवैकस्यां शाखायाम्, तदेवान्यत्राप्युपलभ्यते । ऽदर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतऽ इति यागरूपः पुरूषव्यापारश्चैकविधः । ऽदर्शपूर्णमासौऽ इति कर्मनामाप्येकम् । ऽस्वर्गकामःऽ इति फलसंबधो ऽप्येकः । तस्मात्- अभिन्नं कर्म । पूर्वपक्षहेतवस्त्वन्यथा संगच्छन्ते । काठकादिकं ज्योतिरादिवन्न कर्मसाम, ऽकाठकेन यजेतऽ इत्यश्रवणात् । ऽकाठकवधीतेऽ इति प्रयोगाद्ग्रन्थनोमत्यवगन्तव्यम् । भूभोजनादिरध्ययनधर्मः । पुनरुक्तिरध्येतृभेदान्न दुष्यतिऽ । अल्पायुवापि शाखान्तरस्थोपसंहारन्यायेन कर्मानुष्ठातुं शक्यते । तस्मात्- अनन्यथासिद्धरूपप्रत्यभिज्ञानाच्छाखाभेदे ऽपि कर्म न भिद्यते

------------------ kāṭhakakāṇvamādhyaṃdinataittirīyādiśākhāsu darśapūrṇamāsākhyaṃ karmā'nnātam | tatra śākhābhedātkarma bhidyate | kutaḥ | bhedakāraṇānāṃ nāmabhedādīnāṃ bahūnāmupalambhāt | kāṭhaka-kāṇvādiko nāmabhedaḥ | kārīrīvākyānyadhīyānāḥ kecicchākhino bhūmau bhojanamācaranti, śākhāntaradhyāyino nā'caranti, iti dharmabhedaḥ | ekasyāṃ śākhāyāmadhītāḥ 'iṣe tvā' ityādayo mantrāḥ, palāśaśākhācchedādayaḥ kriyāśca, śākhāntare 'pyadhīyanta iti punaruktiḥ | evamaśaktyādayo bhedahetava udāhāryāḥ | na hyalpāyuvā manuṣyeṇa sarvaśākhādhyayanapūrvakaṃ karmānuṣṭhānaṃ kartu śakyam | tasmāt-śākhābhedena karmabhedaḥ | iti prāpte- brūmaḥ- rūpādyabhedādekaṃ karma | āgneyāṣṭākapālādiyāgarūpaṃ ṣadevaikasyāṃ śākhāyām, tadevānyatrāpyupalabhyate | 'darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeta' iti yāgarūpaḥ purūṣavyāpāraścaikavidhaḥ | 'darśapūrṇamāsau' iti karmanāmāpyekam | 'svargakāmaḥ' iti phalasaṃbadho 'pyekaḥ | tasmāt- abhinnaṃ karma | pūrvapakṣahetavastvanyathā saṃgacchante | kāṭhakādikaṃ jyotirādivanna karmasāma, 'kāṭhakena yajeta' ityaśravaṇāt | 'kāṭhakavadhīte' iti prayogādgranthanomatyavagantavyam | bhūbhojanādiradhyayanadharmaḥ | punaruktiradhyetṛbhedānna duṣyati' | alpāyuvāpi śākhāntarasthopasaṃhāranyāyena karmānuṣṭhātuṃ śakyate | tasmāt- ananyathāsiddharūpapratyabhijñānācchākhābhede 'pi karma na bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.