------------------ ऽ तिस्त्र आहुतीर्जुहोति ऽ इति श्रूयते । तत्र ऽ जुहोति ऽ इत्येतदाख्यातं ऽ समिधो यजति ऽ इत्यादिवन्नाभ्यस्तम्, किंतु सकृदेवाऽम्नातम् । तत एकमिदं कर्म । त्रित्वसंख्या तु तस्यैव कर्मण आवृत्त्या नेतव्या । यथा प्रयाजेष्वेकादशत्वसंख्या पञ्चानामेव प्रयाजानामावृत्त्या नीता, तद्वत् - इति प्राप्ते - ब्रूमः- किमिदमाख्यातं पदान्तरनिरपेक्षमेव कर्मैक्ये प्रमाणम्, उत पदान्तरान्वितम् । नाऽद्यः । वाक्यांशस्य पदमात्रस्य प्रमितिजनकत्वाभावात् । द्वितीये - त्रि -त्वसंख्यया विशेषितेनाऽख्यातेन कर्मबहुत्वं गम्यते । प्रयोजानां तु पूर्वमेव पञ्चसंख्यावरुद्धत्वादावृत्तिमन्तरेणैकादशत्वं दुःसंपादम् । इह त्वेतद्विधितः पूर्व कर्मण एकत्वसंख्यावरोधो नास्तीति वैषम्यम् । तदेतद्वृत्तिकारोदाहरणं भाष्यकारो नानुमन्यते । कर्मवाचिन आहुतिशब्दस्य विशेषणेन त्रिशब्देन कर्मबहुत्वस्य स्फुटतया पूर्वपक्षानुत्थानात् । इदं त्वत्रोदाहरणम् - ऽ सप्तदश प्राजापत्यान्पशूनालभते ऽ इति । अत्र ऽ प्रजापत्तिर्देवता येषां पशूनां ते प्राजापत्याः ऽ इति तद्धितव्युत्पत्तौ बहुत्वोपोताः पशव एकं द्रव्यम् । ततो द्रव्यैक्याद्देवतैक्याच्च यागस्य रूपमभिन्नमित्येकमिदं कर्म । या तु ऽसप्तदशऽ इति संख्या, सा पशुद्रव्यगता, न तु पूर्वोदाहृतत्रित्वसंख्येव क्रियागता । तस्मात् -- ऽन कर्मभेदमापादयति ऽ इति प्राप्ते - ब्रूमः- अत्र ऽ प्रजापतिर्देवता यस्य पशोः स प्राजापत्यः ऽ इति तद्धितान्तं प्रातिपदिकं व्युत्पाद्य पश्चात्तद्धितान्तप्रातिपादिकार्थस्य प्रजापतिदेवताविशिष्टपशोः कर्मत्वबहुत्वविवक्षायामुत्पन्ने इमे द्वितीयाविभक्तिबहुवचने । तत्र प्रथमभाविन्या द्वितीयाविभक्तेरेव तद्धितोत्पत्तिवेलायामन्वयो नास्ति, कुतः पश्चाद्भाविनो बहुवचनस्यान्वयः । एवं सति ऽ प्राजापत्यः ऽ इत्यनेन तद्धितान्तप्रातिपदिकनैकपशुद्रव्यमेकदेवतोपेतं यागस्य रूपं समर्प्यते । तादृशानां रूपाणां बहुत्वाय बहुवचनम् । बहुत्वविशेषश्च ऽ सप्तदशः ऽ इति निर्दिश्यते । तस्मात् - अत्र संख्यया कर्मभेदः । एवं च सति, अष्टमे वक्ष्यमाणं सप्तदशपशूनामैकादशिनपशुगणविकृतित्वमुपपद्यते
------------------ ' tistra āhutīrjuhoti ' iti śrūyate | tatra ' juhoti ' ityetadākhyātaṃ ' samidho yajati ' ityādivannābhyastam, kiṃtu sakṛdevā'mnātam | tata ekamidaṃ karma | tritvasaṃkhyā tu tasyaiva karmaṇa āvṛttyā netavyā | yathā prayājeṣvekādaśatvasaṃkhyā pañcānāmeva prayājānāmāvṛttyā nītā, tadvat - iti prāpte - brūmaḥ- kimidamākhyātaṃ padāntaranirapekṣameva karmaikye pramāṇam, uta padāntarānvitam | nā'dyaḥ | vākyāṃśasya padamātrasya pramitijanakatvābhāvāt | dvitīye - tri -tvasaṃkhyayā viśeṣitenā'khyātena karmabahutvaṃ gamyate | prayojānāṃ tu pūrvameva pañcasaṃkhyāvaruddhatvādāvṛttimantareṇaikādaśatvaṃ duḥsaṃpādam | iha tvetadvidhitaḥ pūrva karmaṇa ekatvasaṃkhyāvarodho nāstīti vaiṣamyam | tadetadvṛttikārodāharaṇaṃ bhāṣyakāro nānumanyate | karmavācina āhutiśabdasya viśeṣaṇena triśabdena karmabahutvasya sphuṭatayā pūrvapakṣānutthānāt | idaṃ tvatrodāharaṇam - ' saptadaśa prājāpatyānpaśūnālabhate ' iti | atra ' prajāpattirdevatā yeṣāṃ paśūnāṃ te prājāpatyāḥ ' iti taddhitavyutpattau bahutvopotāḥ paśava ekaṃ dravyam | tato dravyaikyāddevataikyācca yāgasya rūpamabhinnamityekamidaṃ karma | yā tu 'saptadaśa' iti saṃkhyā, sā paśudravyagatā, na tu pūrvodāhṛtatritvasaṃkhyeva kriyāgatā | tasmāt -- 'na karmabhedamāpādayati ' iti prāpte - brūmaḥ- atra ' prajāpatirdevatā yasya paśoḥ sa prājāpatyaḥ ' iti taddhitāntaṃ prātipadikaṃ vyutpādya paścāttaddhitāntaprātipādikārthasya prajāpatidevatāviśiṣṭapaśoḥ karmatvabahutvavivakṣāyāmutpanne ime dvitīyāvibhaktibahuvacane | tatra prathamabhāvinyā dvitīyāvibhaktereva taddhitotpattivelāyāmanvayo nāsti, kutaḥ paścādbhāvino bahuvacanasyānvayaḥ | evaṃ sati ' prājāpatyaḥ ' ityanena taddhitāntaprātipadikanaikapaśudravyamekadevatopetaṃ yāgasya rūpaṃ samarpyate | tādṛśānāṃ rūpāṇāṃ bahutvāya bahuvacanam | bahutvaviśeṣaśca ' saptadaśaḥ ' iti nirdiśyate | tasmāt - atra saṃkhyayā karmabhedaḥ | evaṃ ca sati, aṣṭame vakṣyamāṇaṃ saptadaśapaśūnāmaikādaśinapaśugaṇavikṛtitvamupapadyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.