------------------ ऽ कर्मभेदचिन्ता नाध्यायार्थः, किंतु शास्त्रभेदचिन्ता ऽ इति गुरोर्मतम् । तत्र ऽ यजेत, दद्यात्, जुहुयात् ऽ इत्येतेषु लिङ्प्रत्ययबाच्यस्य नियोगस्यैकत्वाधातूनां नियोगवाचकत्वाभावेनाप्रयोजकत्वादेकनियोगार्थे कृत्स्नं शास्त्रमेकम् - इति पूर्वपक्षः । प्रतिधातु लिङ्प्रत्ययस्य भिन्नत्वाद्धात्वर्थानुबन्धभेदेन तद्विशिष्टे नियोगे ऽपि भेदस्य वारयितुमशक्यतया नियोगानुसारि शास्त्रं भिन्नम् - इति सिद्धान्तः
------------------ ' karmabhedacintā nādhyāyārthaḥ, kiṃtu śāstrabhedacintā ' iti gurormatam | tatra ' yajeta, dadyāt, juhuyāt ' ityeteṣu liṅpratyayabācyasya niyogasyaikatvādhātūnāṃ niyogavācakatvābhāvenāprayojakatvādekaniyogārthe kṛtsnaṃ śāstramekam - iti pūrvapakṣaḥ | pratidhātu liṅpratyayasya bhinnatvāddhātvarthānubandhabhedena tadviśiṣṭe niyoge 'pi bhedasya vārayitumaśakyatayā niyogānusāri śāstraṃ bhinnam - iti siddhāntaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते -"समिधो यजति" ऽतनूनपातं यजति ऽ ऽ इडो यजति ऽ"बर्हिर्यजति""स्वाहाकारं यजति"इति । तत्र पञ्चकृत्वः श्रूयमाणे यजतिपदे पूर्वोक्तेषु ऽ यजति ददाति ऽ इत्यादिपदेष्विव धातुभेदो नास्ति, येन भावनाभेद आशङ्क्येत । तस्मादाख्यातैक्यप्रयुक्तं भावनैक्यमनिवार्यमिति चेत् । मैवम् । यजतिपदाभ्यासेन कर्मभेदावगमात् । कर्मैकत्वे ऽभ्यासो निरर्थकः स्यात् । अथोच्येत -- ऽ समिघो यजति ऽ इत्यनेन प्रथमश्रुतेन वाक्येन विहितं समिन्नामकं यागमुपरितनैश्र्चतुर्भिर्यजतिपदैरनूद्य तनूनपादादयो देवतारूपा द्रव्यरूपा वा गुणाश्चत्वारो विकल्पिता विधीयन्ते, ततो ऽनुवादार्थत्वान्नाभ्यासवैयर्थ्यम् --- इति । तन्न । तनूनपादादिशब्दानां यागनामत्वेन गुणविधित्वाभावात् । न तावदत्र देवताविधिः । चतुर्थीतद्धितयोरश्रवणात् । नापि द्रव्यविधिः, तृतीयान्तत्वाभावात् । ततः ऽ अग्निहोत्रं जुहोति ऽ इत्यादाविन द्वितीयान्तानां युक्तं नामत्वम् । यत्तु - चतुर्णामुपरितानां यजतिपदानामनुवादत्वम् । तदसत् । तेषां विधायकत्वात् । यथा ऽ समिधो यजति ऽ इत्यत्र यजतिपदे विधित्वं श्रुत्या प्रतीयते, तथान्येष्वपि चतुर्षु पदेषु विधित्वं श्रौतम् । अनुवादत्वं तु पुरोवादरूपस्य ऽ समिधो यजतिऽ इत्यस्य संनिधिनावगम्यते । संनिधिश्च श्रुतेर्दुर्बलः । विधित्वे च पूर्ववाक्यविहितस्य समिन्नामकस्य यागस्य पुनर्विधानायोगात्तनूनपादादिनामकानि यागान्तराणि विधीयन्ते । नन्वेवं सति संज्ञाभेदात्कर्मभेदः संपद्यते, नत्वभ्यासात् । तथासति वक्ष्यमाणेनाधिकरणेन संकीर्यते । मैवम् । वैषम्यात् । ऽ अथैष ज्योतिः ऽ इत्यस्मिन्वक्ष्यमाणोदाहरणे यागावगप्तात्प्रागेन संज्ञात्वावगमात्संज्ञायाः कर्मभेदहेतुत्वम् । इह तु विधायकैर्यजतिपदैर्यागेष्ववगतेषु, भेदे चाभ्यासादवगते, भिन्नानां यागानां समित्संज्ञाया अन्याः संज्ञा अपेक्षितः । इति तनूनपादादीनां संज्ञात्वं पश्चादवगम्यते । तस्मात् - अभ्यास एवात्र भेदहेतुः
------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate -"samidho yajati" 'tanūnapātaṃ yajati ' ' iḍo yajati '"barhiryajati""svāhākāraṃ yajati"iti | tatra pañcakṛtvaḥ śrūyamāṇe yajatipade pūrvokteṣu ' yajati dadāti ' ityādipadeṣviva dhātubhedo nāsti, yena bhāvanābheda āśaṅkyeta | tasmādākhyātaikyaprayuktaṃ bhāvanaikyamanivāryamiti cet | maivam | yajatipadābhyāsena karmabhedāvagamāt | karmaikatve 'bhyāso nirarthakaḥ syāt | athocyeta -- ' samigho yajati ' ityanena prathamaśrutena vākyena vihitaṃ saminnāmakaṃ yāgamuparitanaiśrcaturbhiryajatipadairanūdya tanūnapādādayo devatārūpā dravyarūpā vā guṇāścatvāro vikalpitā vidhīyante, tato 'nuvādārthatvānnābhyāsavaiyarthyam --- iti | tanna | tanūnapādādiśabdānāṃ yāganāmatvena guṇavidhitvābhāvāt | na tāvadatra devatāvidhiḥ | caturthītaddhitayoraśravaṇāt | nāpi dravyavidhiḥ, tṛtīyāntatvābhāvāt | tataḥ ' agnihotraṃ juhoti ' ityādāvina dvitīyāntānāṃ yuktaṃ nāmatvam | yattu - caturṇāmuparitānāṃ yajatipadānāmanuvādatvam | tadasat | teṣāṃ vidhāyakatvāt | yathā ' samidho yajati ' ityatra yajatipade vidhitvaṃ śrutyā pratīyate, tathānyeṣvapi caturṣu padeṣu vidhitvaṃ śrautam | anuvādatvaṃ tu purovādarūpasya ' samidho yajati' ityasya saṃnidhināvagamyate | saṃnidhiśca śruterdurbalaḥ | vidhitve ca pūrvavākyavihitasya saminnāmakasya yāgasya punarvidhānāyogāttanūnapādādināmakāni yāgāntarāṇi vidhīyante | nanvevaṃ sati saṃjñābhedātkarmabhedaḥ saṃpadyate, natvabhyāsāt | tathāsati vakṣyamāṇenādhikaraṇena saṃkīryate | maivam | vaiṣamyāt | ' athaiṣa jyotiḥ ' ityasminvakṣyamāṇodāharaṇe yāgāvagaptātprāgena saṃjñātvāvagamātsaṃjñāyāḥ karmabhedahetutvam | iha tu vidhāyakairyajatipadairyāgeṣvavagateṣu, bhede cābhyāsādavagate, bhinnānāṃ yāgānāṃ samitsaṃjñāyā anyāḥ saṃjñā apekṣitaḥ | iti tanūnapādādīnāṃ saṃjñātvaṃ paścādavagamyate | tasmāt - abhyāsa evātra bhedahetuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चैतत्कालविधायकम्,"यदाग्नेयः"-- इत्याद्युत्पत्तिवाक्यैरेव तद्विधानात् । कर्मान्तरत्वे तु कालं विधास्यति । तस्मात्कर्मान्तरविधिः- इति प्राप्ते , ब्रूमः- आस्तां तावद्द्रव्यम् । देवता तु विधित्सितस्य कर्मान्तरस्य सर्वथा न लभ्यते । वार्त्रघ्न्योर्वृधन्वत्योश्चाऽज्यभागदेवताप्रतिपादकत्वात् । हौत्रे मन्त्रकाण्डे सानिधेनीरावाहननिगदं प्रयाजमन्त्रांश्चाऽम्नाय प्रयाजानन्तरभाविनोराज्यभागयोः क्रमे वार्त्रघ्न्यौ वृधन्वत्यौ चाऽम्नाते लिङ्गं चाग्निविषयं सोमविषयं च तत्रोपलभ्यते । ततो लिङ्गक्रमाभ्यामाज्यभागविषयत्वमवगम्यते । यत्तु -"वार्त्रघ्नी पौर्णमास्याम्"- इत्यादि वाक्यम्, तल्लिङ्गक्रमकॢप्तयोराज्यभागाघ्गयोर्मन्त्रयुगलयोः कालद्वये व्यवस्थामाचष्टे । न तु नूतनकर्माङ्गतामनयोर्विदधाति । अतो रूपराहित्याद्विद्वद्वाक्यं कर्मान्तरविधायकं न भवति , किं तर्हि - पूर्वप्रकृतेष्वाग्नेयादिषु षट्सु त्रिकरूपौ द्वौ समुदायावनुवदति । न च कालवाचिभ्यां पौर्णमास्यमावास्याशब्दाभ्यां यागानुवादानुपपत्तिः । तत्कालविहितयोर्यागत्रिकयोरुपलक्षितत्वात् । न चानुवादो व्यर्थः । समुदायद्वित्वसिद्धेस्तत्प्रयोजनत्वात् । तत्सिद्धौ च"दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत"इत्यस्मिन्फलवाक्ये षड्यागविवक्षया द्विवचननिर्देश उपपद्यते । यदप्युक्तम् - अनुवादपक्षे"पौर्णमास्याम्"इत्यादिवाक्यवैर्थ्यम् - इति । तदयुक्तम् । कालविधाना संभवे ऽप्येकस्य त्रिकस्य सहप्रयोगविधानात् । आग्नेयोपांशुयाजाग्नीषोमीयाणां त्रयाणां पौर्णमासीकालविहितानां सहप्रयोगः ऽ पोर्णमास्या ऽ इत्यनेन तृतीयैकवचनान्तेन विधीयते । एवमितरत्रापि । ननु - विद्वद्वाक्यस्य कर्मान्तरविधायकत्वाभावे ऽपि नानुवादकत्वम् । तस्य यागाविधायकत्वाभ्युपगमात् । "आग्नेयो ऽष्टाकपालः"इत्यादिवाक्यानि तु विहितयागानुवादेन द्रव्यदेवतालक्षणगुणविधायकानि - इति चेत् । न । तथासत्येकेन वाक्येनानेकगुणविध्यसंभवात् । प्रतिगुणं पृथग्विधौ विध्यावृत्तिः प्रसज्येत । आग्नेयादिवाक्यानां विधायकत्वे तु विशिष्टविधित्वान्नास्ति विध्यावृत्तिदोषः । तस्मादाग्नेयादिवाक्यविहितानां विद्वद्वाक्यमनुवादकम् । किंचानुवादत्वमभ्युपगम्य कर्मान्तरविधिं वदतः प्रयोजादीनामाग्नेयादीनां च गुणप्रधानभावो न सिध्येत् । तथा हि -- ऽ समिधो यजति ऽ ऽ आघारमाघारयति ऽ इत्यादयः कालयोगरहिताः केचिद्विधय आम्नाताः । ऽ यदाग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावास्यायां च पौर्णमास्यां च ऽ इत्यादयः कालयुक्ता अपरे । तेषामुभयेषां प्रकृतत्वात्"दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत"इति वाक्ये सर्वेषां फलसंबन्धो बोधनीयः । ऽदर्शपूर्णमासाभ्याम्, इति द्विवचनं बहुवचनत्वेन परिणेतव्यम् । विद्वद्वाक्यविहिते द्वे कर्मान्तरे प्रयाजादय आग्नेयादयश्चेति । एतेषु द्वित्वासंभवात् । सर्वेषां च फलसंबन्धे राजसूयगतेष्टिपशुसोमवत्समप्राधान्यात्प्रयाजादीनां गुणभावो न स्यात् । तदभावे चानङ्गत्वात्सौर्यादिविकृतिष्वाग्नेयादीनामिवातिदेशो न स्यात् । अनुवादपक्षे तु त्रिकयोः कालयोगेन दर्शपूर्णमासशब्दार्हत्वात् । समुदायद्वित्वेन द्विवचनार्हत्वाच्चाऽग्नेयादीनामेव फलसंबन्धेन प्राधान्यम् । प्रयाजादीनां तु गुणभाव इति न को ऽपि दोषः । तस्मात् -- विद्वद्वाक्यमनुवादकम्
na caitatkālavidhāyakam,"yadāgneyaḥ"-- ityādyutpattivākyaireva tadvidhānāt | karmāntaratve tu kālaṃ vidhāsyati | tasmātkarmāntaravidhiḥ- iti prāpte , brūmaḥ- āstāṃ tāvaddravyam | devatā tu vidhitsitasya karmāntarasya sarvathā na labhyate | vārtraghnyorvṛdhanvatyoścā'jyabhāgadevatāpratipādakatvāt | hautre mantrakāṇḍe sānidhenīrāvāhananigadaṃ prayājamantrāṃścā'mnāya prayājānantarabhāvinorājyabhāgayoḥ krame vārtraghnyau vṛdhanvatyau cā'mnāte liṅgaṃ cāgniviṣayaṃ somaviṣayaṃ ca tatropalabhyate | tato liṅgakramābhyāmājyabhāgaviṣayatvamavagamyate | yattu -"vārtraghnī paurṇamāsyām"- ityādi vākyam, talliṅgakramakḷptayorājyabhāgāghgayormantrayugalayoḥ kāladvaye vyavasthāmācaṣṭe | na tu nūtanakarmāṅgatāmanayorvidadhāti | ato rūparāhityādvidvadvākyaṃ karmāntaravidhāyakaṃ na bhavati , kiṃ tarhi - pūrvaprakṛteṣvāgneyādiṣu ṣaṭsu trikarūpau dvau samudāyāvanuvadati | na ca kālavācibhyāṃ paurṇamāsyamāvāsyāśabdābhyāṃ yāgānuvādānupapattiḥ | tatkālavihitayoryāgatrikayorupalakṣitatvāt | na cānuvādo vyarthaḥ | samudāyadvitvasiddhestatprayojanatvāt | tatsiddhau ca"darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta"ityasminphalavākye ṣaḍyāgavivakṣayā dvivacananirdeśa upapadyate | yadapyuktam - anuvādapakṣe"paurṇamāsyām"ityādivākyavairthyam - iti | tadayuktam | kālavidhānā saṃbhave 'pyekasya trikasya sahaprayogavidhānāt | āgneyopāṃśuyājāgnīṣomīyāṇāṃ trayāṇāṃ paurṇamāsīkālavihitānāṃ sahaprayogaḥ ' porṇamāsyā ' ityanena tṛtīyaikavacanāntena vidhīyate | evamitaratrāpi | nanu - vidvadvākyasya karmāntaravidhāyakatvābhāve 'pi nānuvādakatvam | tasya yāgāvidhāyakatvābhyupagamāt | "āgneyo 'ṣṭākapālaḥ"ityādivākyāni tu vihitayāgānuvādena dravyadevatālakṣaṇaguṇavidhāyakāni - iti cet | na | tathāsatyekena vākyenānekaguṇavidhyasaṃbhavāt | pratiguṇaṃ pṛthagvidhau vidhyāvṛttiḥ prasajyeta | āgneyādivākyānāṃ vidhāyakatve tu viśiṣṭavidhitvānnāsti vidhyāvṛttidoṣaḥ | tasmādāgneyādivākyavihitānāṃ vidvadvākyamanuvādakam | kiṃcānuvādatvamabhyupagamya karmāntaravidhiṃ vadataḥ prayojādīnāmāgneyādīnāṃ ca guṇapradhānabhāvo na sidhyet | tathā hi -- ' samidho yajati ' ' āghāramāghārayati ' ityādayaḥ kālayogarahitāḥ kecidvidhaya āmnātāḥ | ' yadāgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyāyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca ' ityādayaḥ kālayuktā apare | teṣāmubhayeṣāṃ prakṛtatvāt"darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta"iti vākye sarveṣāṃ phalasaṃbandho bodhanīyaḥ | 'darśapūrṇamāsābhyām, iti dvivacanaṃ bahuvacanatvena pariṇetavyam | vidvadvākyavihite dve karmāntare prayājādaya āgneyādayaśceti | eteṣu dvitvāsaṃbhavāt | sarveṣāṃ ca phalasaṃbandhe rājasūyagateṣṭipaśusomavatsamaprādhānyātprayājādīnāṃ guṇabhāvo na syāt | tadabhāve cānaṅgatvātsauryādivikṛtiṣvāgneyādīnāmivātideśo na syāt | anuvādapakṣe tu trikayoḥ kālayogena darśapūrṇamāsaśabdārhatvāt | samudāyadvitvena dvivacanārhatvāccā'gneyādīnāmeva phalasaṃbandhena prādhānyam | prayājādīnāṃ tu guṇabhāva iti na ko 'pi doṣaḥ | tasmāt -- vidvadvākyamanuvādakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ इदमाम्नायते -- ऽ जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते । यदन्वञ्चौ पुरोडाशावपांशुयाजमन्तरा यजति । विष्णुरुपांशु यष्टव्यो ऽजामित्वाय । प्रजापतिरुपांशु यष्टव्यो ऽजीमत्वाय । अग्नीषोमावुपांशु यष्टव्यावजामित्वाय"इति । तत्र विष्ण्वादिवाक्येषु विहितस्य यागत्रयसमुदायस्यानुवादः- इति चेत् । मैवम् । आग्नेयाग्नीषोमीयपुरोडाशद्वयनैरवन्तर्यकृतस्य जामित्वदोषस्य वाक्योपक्रम उपन्यासात्परोडाशयोरन्तराले किंचिद्विधित्सितम् । न ह्यन्तरालगुणविशिष्टं विधेयं विष्ण्वादिवाक्येषु प्रतीयते । पूर्ववाक्ये तु तत्प्रतीयत इति विधायकं तद्वाक्यम् । न चात्र ऽयजतिऽ इति वर्तमानापदेशः शङ्कनीयः । पञ्चमलकारस्याऽश्रयणात् । अन्तरालकालवदुपांशुत्वगुणस्यापि विशेषणत्वात्तद्विशिष्टकर्मण उपांशुयाजनाप्रकत्वम् । सत्येवं गुणद्वयविशिष्टकर्मण्याद्येन वाक्येन विहिते विष्ण्वादिवाक्यमर्थवादः स्यात् । न चात्र विहितयागानुवादेन देवताविधिः शङ्कनीयः । समाधातव्येन जामित्वदोषेणोपक्रमात्, आजामित्वेन समाधानेनोपसंहाराच्च ऽ जामि वै ऽ इत्यादेः ऽ अजामित्वाय ऽ इत्यन्तस्य सर्वस्य महावाक्यस्यैकत्वप्रतीतेः । न खल्वेकस्मिन्वाक्ये विधेयबाहुल्यं संभवति । न चात्र विधित्सितस्योपांशुयाजस्य द्रव्याभावः । ध्रौवस्य तद्रद्रव्यत्वात् । नापि देवताया अभावः । नानाशाखासूपांशुयाजक्रमे पठितैर्वैष्णवप्राजापत्याग्नीषोमीयमन्त्रैर्विकल्पेन देवतात्रयस्य प्रतीयमानत्वात् । तस्मात् - यजतीत्येतद्विधायकम्
------------------ idamāmnāyate -- ' jāmi vā etadyajñasya kriyate | yadanvañcau puroḍāśāvapāṃśuyājamantarā yajati | viṣṇurupāṃśu yaṣṭavyo 'jāmitvāya | prajāpatirupāṃśu yaṣṭavyo 'jīmatvāya | agnīṣomāvupāṃśu yaṣṭavyāvajāmitvāya"iti | tatra viṣṇvādivākyeṣu vihitasya yāgatrayasamudāyasyānuvādaḥ- iti cet | maivam | āgneyāgnīṣomīyapuroḍāśadvayanairavantaryakṛtasya jāmitvadoṣasya vākyopakrama upanyāsātparoḍāśayorantarāle kiṃcidvidhitsitam | na hyantarālaguṇaviśiṣṭaṃ vidheyaṃ viṣṇvādivākyeṣu pratīyate | pūrvavākye tu tatpratīyata iti vidhāyakaṃ tadvākyam | na cātra 'yajati' iti vartamānāpadeśaḥ śaṅkanīyaḥ | pañcamalakārasyā'śrayaṇāt | antarālakālavadupāṃśutvaguṇasyāpi viśeṣaṇatvāttadviśiṣṭakarmaṇa upāṃśuyājanāprakatvam | satyevaṃ guṇadvayaviśiṣṭakarmaṇyādyena vākyena vihite viṣṇvādivākyamarthavādaḥ syāt | na cātra vihitayāgānuvādena devatāvidhiḥ śaṅkanīyaḥ | samādhātavyena jāmitvadoṣeṇopakramāt, ājāmitvena samādhānenopasaṃhārācca ' jāmi vai ' ityādeḥ ' ajāmitvāya ' ityantasya sarvasya mahāvākyasyaikatvapratīteḥ | na khalvekasminvākye vidheyabāhulyaṃ saṃbhavati | na cātra vidhitsitasyopāṃśuyājasya dravyābhāvaḥ | dhrauvasya tadradravyatvāt | nāpi devatāyā abhāvaḥ | nānāśākhāsūpāṃśuyājakrame paṭhitairvaiṣṇavaprājāpatyāgnīṣomīyamantrairvikalpena devatātrayasya pratīyamānatvāt | tasmāt - yajatītyetadvidhāyakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ इदमाम्नायते - ऽ अग्निहोत्रं जुहोति ऽ ऽदधण जुहोति ऽ ऽपयसा जुहोतिऽ इति च । इदमपरमाम्नायत् - ऽआधारमाघारयतिऽ ऽऊर्ध्वमाघारयतिऽ ऽ ऋजुमाघारयतिऽ इति च । तत्राग्निहोत्रवाक्यं दध्यादिवाक्यविहितस्य कर्मसमुदायस्यानुवादः । आघारवाक्यं चोर्ध्वादिवाक्यविहितस्य । न त्वेद्वाक्यद्वयं कर्मविधायकम् । कुतः । द्रव्यदेवतालक्षणस्य यागरूपस्याभावात् - इति चेत् । तत्र वक्तव्यम् - किं दध्यादिवाक्येन गुणामात्रं विधीयते, किंवा गुणविशिष्टकर्म । नाऽद्यः । अग्निहोत्रादिवाक्यस्य त्वन्मते कर्मविधायकत्वाभावेन गुणिनः कस्यचिदसिद्धौ गुण्यनुवादपुरःसरस्य गुणमात्रविधानस्यासंभवात् । द्वितीये विधिगौरवं स्यात् । तच्च सत्यां गतावयुक्तम् । अतो ऽग्निहोत्रादिवाक्यं कर्मविधायकम् । तत्र द्रव्यं दध्यादिवाक्यैर्लभ्यते । देवता तु मान्त्रवर्णिकी । आघारे ऽप्येवं द्रव्यदेवते उन्नेतव्ये
------------------ idamāmnāyate - ' agnihotraṃ juhoti ' 'dadhaṇa juhoti ' 'payasā juhoti' iti ca | idamaparamāmnāyat - 'ādhāramāghārayati' 'ūrdhvamāghārayati' ' ṛjumāghārayati' iti ca | tatrāgnihotravākyaṃ dadhyādivākyavihitasya karmasamudāyasyānuvādaḥ | āghāravākyaṃ cordhvādivākyavihitasya | na tvedvākyadvayaṃ karmavidhāyakam | kutaḥ | dravyadevatālakṣaṇasya yāgarūpasyābhāvāt - iti cet | tatra vaktavyam - kiṃ dadhyādivākyena guṇāmātraṃ vidhīyate, kiṃvā guṇaviśiṣṭakarma | nā'dyaḥ | agnihotrādivākyasya tvanmate karmavidhāyakatvābhāvena guṇinaḥ kasyacidasiddhau guṇyanuvādapuraḥsarasya guṇamātravidhānasyāsaṃbhavāt | dvitīye vidhigauravaṃ syāt | tacca satyāṃ gatāvayuktam | ato 'gnihotrādivākyaṃ karmavidhāyakam | tatra dravyaṃ dadhyādivākyairlabhyate | devatā tu māntravarṇikī | āghāre 'pyevaṃ dravyadevate unnetavye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ ऽ सोमेन यजेत ऽ इति श्रूयते । तत्र ऽ ऐन्द्रवायवं गृह्रणाति, मैत्रावरूणं गृह्रणाति ऽ इत्यादीन्यपि श्रुतानि । एवम् ऽ अग्निषोमीयं पशुमालभेत ऽ इति श्रूयते । तत्र ऽ हृदयस्याग्रे ऽवद्यति । अथ जिह्वायाः । अथ वक्षसः ऽ इत्यादीन्यपि श्रुतानि । तत्रैन्द्रवाय्वादिवाक्यैर्यागा विधीयन्ते । इन्द्रवाय्वादिप्रातिपदिकैर्देवतानार्ं, तद्धतेन सोमरसद्रव्यस्य च प्रतीयमानत्वात् । एतेषां ग्रहणवाक्यविहितानां यागानां समुदायः ऽ सोमेन यजेत ऽ इत्यनेनानूद्यते । तथावदानवाक्येषु हृदयादिद्रव्यं श्रुतम् । ततो द्रव्यविशिष्टा यागास्तत्र विधीयन्ते । तदनुवादेन पश्वालम्भवाक्ये ऽग्नीषोमरूपा देवता विधीयते । तस्मात् - अवदानवाक्यविहितानां यागानां समुदायः"पशुमालभेत"इत्यनेनानूद्यते - इति प्राप्ते -- ब्रूमः- सति हि पुरोवादे ऽनुवादो भवति । न चात्र पुरोवादो ऽस्ति । ऽसोमेन यजेत ऽ इत्यनेन प्रतीतस्यार्थस्य ग्रहणवाक्येष्वप्रतीतेः । नहि ग्रहणं यजनं भवति । नापि तद्धितप्रत्ययोक्तो रसः सोमलता । न च - तद्धितप्रत्ययः सर्वनामार्थे विहितः प्रकृतं ब्रूते, न तु रसम् - इति शङ्कनीयम् । ऽ धारया गृह्राति ऽ इति रसस्यैव प्रकृतत्वात् । तथा"पशुमालभेत"इत्यनेन प्रतीतोर्ऽथो नावदानवाक्येषु प्रतीयते । ततः पुरोवादाभावेनानुवादासंभवाद्यजत्यालभतिभ्यां कर्मणी विधीयेते । ग्रहणवाक्यैस्तु देवताविशिष्टः सोमसंस्कारो विधीयते । अवदानवाक्यैश्च पशुसंस्कारः
------------------ ' somena yajeta ' iti śrūyate | tatra ' aindravāyavaṃ gṛhraṇāti, maitrāvarūṇaṃ gṛhraṇāti ' ityādīnyapi śrutāni | evam ' agniṣomīyaṃ paśumālabheta ' iti śrūyate | tatra ' hṛdayasyāgre 'vadyati | atha jihvāyāḥ | atha vakṣasaḥ ' ityādīnyapi śrutāni | tatraindravāyvādivākyairyāgā vidhīyante | indravāyvādiprātipadikairdevatānārṃ, taddhatena somarasadravyasya ca pratīyamānatvāt | eteṣāṃ grahaṇavākyavihitānāṃ yāgānāṃ samudāyaḥ ' somena yajeta ' ityanenānūdyate | tathāvadānavākyeṣu hṛdayādidravyaṃ śrutam | tato dravyaviśiṣṭā yāgāstatra vidhīyante | tadanuvādena paśvālambhavākye 'gnīṣomarūpā devatā vidhīyate | tasmāt - avadānavākyavihitānāṃ yāgānāṃ samudāyaḥ"paśumālabheta"ityanenānūdyate - iti prāpte -- brūmaḥ- sati hi purovāde 'nuvādo bhavati | na cātra purovādo 'sti | 'somena yajeta ' ityanena pratītasyārthasya grahaṇavākyeṣvapratīteḥ | nahi grahaṇaṃ yajanaṃ bhavati | nāpi taddhitapratyayokto rasaḥ somalatā | na ca - taddhitapratyayaḥ sarvanāmārthe vihitaḥ prakṛtaṃ brūte, na tu rasam - iti śaṅkanīyam | ' dhārayā gṛhrāti ' iti rasasyaiva prakṛtatvāt | tathā"paśumālabheta"ityanena pratītor'tho nāvadānavākyeṣu pratīyate | tataḥ purovādābhāvenānuvādāsaṃbhavādyajatyālabhatibhyāṃ karmaṇī vidhīyete | grahaṇavākyaistu devatāviśiṣṭaḥ somasaṃskāro vidhīyate | avadānavākyaiśca paśusaṃskāraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ ऽ तिस्त्र आहुतीर्जुहोति ऽ इति श्रूयते । तत्र ऽ जुहोति ऽ इत्येतदाख्यातं ऽ समिधो यजति ऽ इत्यादिवन्नाभ्यस्तम्, किंतु सकृदेवाऽम्नातम् । तत एकमिदं कर्म । त्रित्वसंख्या तु तस्यैव कर्मण आवृत्त्या नेतव्या । यथा प्रयाजेष्वेकादशत्वसंख्या पञ्चानामेव प्रयाजानामावृत्त्या नीता, तद्वत् - इति प्राप्ते - ब्रूमः- किमिदमाख्यातं पदान्तरनिरपेक्षमेव कर्मैक्ये प्रमाणम्, उत पदान्तरान्वितम् । नाऽद्यः । वाक्यांशस्य पदमात्रस्य प्रमितिजनकत्वाभावात् । द्वितीये - त्रि -त्वसंख्यया विशेषितेनाऽख्यातेन कर्मबहुत्वं गम्यते । प्रयोजानां तु पूर्वमेव पञ्चसंख्यावरुद्धत्वादावृत्तिमन्तरेणैकादशत्वं दुःसंपादम् । इह त्वेतद्विधितः पूर्व कर्मण एकत्वसंख्यावरोधो नास्तीति वैषम्यम् । तदेतद्वृत्तिकारोदाहरणं भाष्यकारो नानुमन्यते । कर्मवाचिन आहुतिशब्दस्य विशेषणेन त्रिशब्देन कर्मबहुत्वस्य स्फुटतया पूर्वपक्षानुत्थानात् । इदं त्वत्रोदाहरणम् - ऽ सप्तदश प्राजापत्यान्पशूनालभते ऽ इति । अत्र ऽ प्रजापत्तिर्देवता येषां पशूनां ते प्राजापत्याः ऽ इति तद्धितव्युत्पत्तौ बहुत्वोपोताः पशव एकं द्रव्यम् । ततो द्रव्यैक्याद्देवतैक्याच्च यागस्य रूपमभिन्नमित्येकमिदं कर्म । या तु ऽसप्तदशऽ इति संख्या, सा पशुद्रव्यगता, न तु पूर्वोदाहृतत्रित्वसंख्येव क्रियागता । तस्मात् -- ऽन कर्मभेदमापादयति ऽ इति प्राप्ते - ब्रूमः- अत्र ऽ प्रजापतिर्देवता यस्य पशोः स प्राजापत्यः ऽ इति तद्धितान्तं प्रातिपदिकं व्युत्पाद्य पश्चात्तद्धितान्तप्रातिपादिकार्थस्य प्रजापतिदेवताविशिष्टपशोः कर्मत्वबहुत्वविवक्षायामुत्पन्ने इमे द्वितीयाविभक्तिबहुवचने । तत्र प्रथमभाविन्या द्वितीयाविभक्तेरेव तद्धितोत्पत्तिवेलायामन्वयो नास्ति, कुतः पश्चाद्भाविनो बहुवचनस्यान्वयः । एवं सति ऽ प्राजापत्यः ऽ इत्यनेन तद्धितान्तप्रातिपदिकनैकपशुद्रव्यमेकदेवतोपेतं यागस्य रूपं समर्प्यते । तादृशानां रूपाणां बहुत्वाय बहुवचनम् । बहुत्वविशेषश्च ऽ सप्तदशः ऽ इति निर्दिश्यते । तस्मात् - अत्र संख्यया कर्मभेदः । एवं च सति, अष्टमे वक्ष्यमाणं सप्तदशपशूनामैकादशिनपशुगणविकृतित्वमुपपद्यते
------------------ ' tistra āhutīrjuhoti ' iti śrūyate | tatra ' juhoti ' ityetadākhyātaṃ ' samidho yajati ' ityādivannābhyastam, kiṃtu sakṛdevā'mnātam | tata ekamidaṃ karma | tritvasaṃkhyā tu tasyaiva karmaṇa āvṛttyā netavyā | yathā prayājeṣvekādaśatvasaṃkhyā pañcānāmeva prayājānāmāvṛttyā nītā, tadvat - iti prāpte - brūmaḥ- kimidamākhyātaṃ padāntaranirapekṣameva karmaikye pramāṇam, uta padāntarānvitam | nā'dyaḥ | vākyāṃśasya padamātrasya pramitijanakatvābhāvāt | dvitīye - tri -tvasaṃkhyayā viśeṣitenā'khyātena karmabahutvaṃ gamyate | prayojānāṃ tu pūrvameva pañcasaṃkhyāvaruddhatvādāvṛttimantareṇaikādaśatvaṃ duḥsaṃpādam | iha tvetadvidhitaḥ pūrva karmaṇa ekatvasaṃkhyāvarodho nāstīti vaiṣamyam | tadetadvṛttikārodāharaṇaṃ bhāṣyakāro nānumanyate | karmavācina āhutiśabdasya viśeṣaṇena triśabdena karmabahutvasya sphuṭatayā pūrvapakṣānutthānāt | idaṃ tvatrodāharaṇam - ' saptadaśa prājāpatyānpaśūnālabhate ' iti | atra ' prajāpattirdevatā yeṣāṃ paśūnāṃ te prājāpatyāḥ ' iti taddhitavyutpattau bahutvopotāḥ paśava ekaṃ dravyam | tato dravyaikyāddevataikyācca yāgasya rūpamabhinnamityekamidaṃ karma | yā tu 'saptadaśa' iti saṃkhyā, sā paśudravyagatā, na tu pūrvodāhṛtatritvasaṃkhyeva kriyāgatā | tasmāt -- 'na karmabhedamāpādayati ' iti prāpte - brūmaḥ- atra ' prajāpatirdevatā yasya paśoḥ sa prājāpatyaḥ ' iti taddhitāntaṃ prātipadikaṃ vyutpādya paścāttaddhitāntaprātipādikārthasya prajāpatidevatāviśiṣṭapaśoḥ karmatvabahutvavivakṣāyāmutpanne ime dvitīyāvibhaktibahuvacane | tatra prathamabhāvinyā dvitīyāvibhaktereva taddhitotpattivelāyāmanvayo nāsti, kutaḥ paścādbhāvino bahuvacanasyānvayaḥ | evaṃ sati ' prājāpatyaḥ ' ityanena taddhitāntaprātipadikanaikapaśudravyamekadevatopetaṃ yāgasya rūpaṃ samarpyate | tādṛśānāṃ rūpāṇāṃ bahutvāya bahuvacanam | bahutvaviśeṣaśca ' saptadaśaḥ ' iti nirdiśyate | tasmāt - atra saṃkhyayā karmabhedaḥ | evaṃ ca sati, aṣṭame vakṣyamāṇaṃ saptadaśapaśūnāmaikādaśinapaśugaṇavikṛtitvamupapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ "अथैष ज्योतिः, अथैष विश्वज्योतिः, अथैष सर्वज्योतिः, अनेन सहस्त्रदक्षिणेन यजेत ऽ इति श्रूयते । अत्र प्रकृतं ज्योतिष्टोपम् ऽएष ज्योतिः ऽ इत्यनूद्य तस्मिन्सहस्त्रदानलक्षणो गुणो विधीयते -- इति चेत् । न । प्रकृतस्य ज्योतिष्टोमस्य ऽ अथ ऽ इत्यनेन विच्छिन्नत्वात् । न चैवं सति ऽ अयैष ज्योतिः ऽ इत्युक्त एतच्छब्दो ऽनुपपन्न इति वाच्यम् । संनिहितवाचिनैतच्छब्देनातीतसंनिहितस्येवाऽगामिसंनिहितस्यापि परामर्शसंभवात् । आगामिसंनिहितश्च ज्योतिः शब्दार्थः । स च ज्योतिः शब्दो ऽती मपरामृशन्नपूर्वसंज्ञारूपत्वान्नूतनं किंचित्कर्माभिधत्ते । ततो यथा पूर्वत्र संख्यया कर्मभेदः, तथात्रापि संज्ञया कर्म भिद्यते । विश्वज्योतिः सर्वज्योतिः शब्दयोरप्ययं न्यायो द्रष्टव्यः
------------------ "athaiṣa jyotiḥ, athaiṣa viśvajyotiḥ, athaiṣa sarvajyotiḥ, anena sahastradakṣiṇena yajeta ' iti śrūyate | atra prakṛtaṃ jyotiṣṭopam 'eṣa jyotiḥ ' ityanūdya tasminsahastradānalakṣaṇo guṇo vidhīyate -- iti cet | na | prakṛtasya jyotiṣṭomasya ' atha ' ityanena vicchinnatvāt | na caivaṃ sati ' ayaiṣa jyotiḥ ' ityukta etacchabdo 'nupapanna iti vācyam | saṃnihitavācinaitacchabdenātītasaṃnihitasyevā'gāmisaṃnihitasyāpi parāmarśasaṃbhavāt | āgāmisaṃnihitaśca jyotiḥ śabdārthaḥ | sa ca jyotiḥ śabdo 'tī maparāmṛśannapūrvasaṃjñārūpatvānnūtanaṃ kiṃcitkarmābhidhatte | tato yathā pūrvatra saṃkhyayā karmabhedaḥ, tathātrāpi saṃjñayā karma bhidyate | viśvajyotiḥ sarvajyotiḥ śabdayorapyayaṃ nyāyo draṣṭavyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ ऽतप्ते पयसि दध्यानयति , सा वैश्वदेव्यामिक्षा, वाजिभ्यो वाजिनम् ऽ इति श्रूयते । घनीभूतः पयःपिण्ड आमिक्षा, जलं वाजिनम् । तत्र --- आमिक्षाद्रव्यभाजो ये विश्वे देवा उक्ताः, ते ऽवाजिभ्यःऽ इत्यनेनानूद्यन्ते । ऽवाजो ऽन्नमामिक्षारूपमेषामस्ति ऽ इति तन्निष्पत्तेः । ताननूद्य वाजिनद्रव्यरूपो गुणो विधीयते । तच्च द्रव्यमामिक्षाद्रव्येण सह समुच्चीनतां विकल्प्यतां वा, इति प्राप्ते -- ब्रूमः- उत्पत्तिशिष्टेनाऽमिक्षाद्रव्येणावरुद्धेवैश्वदेवयागे वाजिनद्रव्यस्योत्पन्नशिष्टस्य प्रवेशाभावाद्वाजिनं वाजिशब्दार्थस्य देवतान्तरमापादयति । ततो द्रव्यदेवतालक्षणस्य रूपस्य भिन्नत्वात्कर्मान्तरम्
------------------ 'tapte payasi dadhyānayati , sā vaiśvadevyāmikṣā, vājibhyo vājinam ' iti śrūyate | ghanībhūtaḥ payaḥpiṇḍa āmikṣā, jalaṃ vājinam | tatra --- āmikṣādravyabhājo ye viśve devā uktāḥ, te 'vājibhyaḥ' ityanenānūdyante | 'vājo 'nnamāmikṣārūpameṣāmasti ' iti tanniṣpatteḥ | tānanūdya vājinadravyarūpo guṇo vidhīyate | tacca dravyamāmikṣādravyeṇa saha samuccīnatāṃ vikalpyatāṃ vā, iti prāpte -- brūmaḥ- utpattiśiṣṭenā'mikṣādravyeṇāvaruddhevaiśvadevayāge vājinadravyasyotpannaśiṣṭasya praveśābhāvādvājinaṃ vājiśabdārthasya devatāntaramāpādayati | tato dravyadevatālakṣaṇasya rūpasya bhinnatvātkarmāntaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ "दधण जुहोति"इति श्रूयते । तत्र -"अग्निहोत्रं जुहोति"इत्येतस्मात्प्रकृतात्कर्मणो ऽन्यद्दधिहोमरूपं कर्म - इति पूर्वन्यायेनावगम्यते । यथा पूर्वत्र वाजिनद्रव्येण कर्म भिद्यते, तथा दधिद्रव्येणेति चेत् । न । वैषम्यात् । यथा वैश्वदेवो याग आमिक्षागुणावरुद्धः, तथाग्निहोत्रं न गुणान्तरावरुद्धम् । प्रत्युत - निर्गुणत्वाद्गुणमाकाङ्क्षति । तस्मादयं गुणविधिः । एवं"पयसा जुहोति"इत्यादिषु द्रष्टव्यम् । पयोदध्यादीनां सर्वेषामुत्पन्नशिष्टतयां समबलत्वादेकैकेन द्रव्येणाग्निहोत्रनिष्पत्तेश्च व्रीहीयववद्विकल्पः
------------------ "dadhaṇa juhoti"iti śrūyate | tatra -"agnihotraṃ juhoti"ityetasmātprakṛtātkarmaṇo 'nyaddadhihomarūpaṃ karma - iti pūrvanyāyenāvagamyate | yathā pūrvatra vājinadravyeṇa karma bhidyate, tathā dadhidravyeṇeti cet | na | vaiṣamyāt | yathā vaiśvadevo yāga āmikṣāguṇāvaruddhaḥ, tathāgnihotraṃ na guṇāntarāvaruddham | pratyuta - nirguṇatvādguṇamākāṅkṣati | tasmādayaṃ guṇavidhiḥ | evaṃ"payasā juhoti"ityādiṣu draṣṭavyam | payodadhyādīnāṃ sarveṣāmutpannaśiṣṭatayāṃ samabalatvādekaikena dravyeṇāgnihotraniṣpatteśca vrīhīyavavadvikalpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ "दघ्नेद्रियकामस्य जुहुयात्"इति श्रूयते । तदिदं मकृतादग्निहोत्रादन्यत्कर्म । म त्वत्र विधिः । कुतः । ऽइन्द्रियकामस्यऽ इत्यक्तस्य फलस्य धात्वर्थ मन्तरेण द्रव्यमात्रादनिष्पत्तेः - इति चेत् । नैवम् । कर्मान्तरविधौ ऽदधमता होमेनोन्द्रियं भावयेत्ऽ इति मत्वर्थलक्षणा प्रसङ्गात् । गुणविशिष्टक्रियाविधौ, गौरवात् । प्रकृतहानामकृतप्रक्रियाप्रसङ्गाच्च । गुणमात्रं तु फलाय विधीयते । यद्यपि ऽदधण जुहोतिऽ इति प्राप्तम्, तथापि फलसंबन्धो न प्रप्तः । धात्वरथाभाते फलासंभव इति चेत् । न । ऽअग्निहोत्रं जुहोतिऽइति विहितस्य धात्वर्थस्यानूद्यमानत्वात्
------------------ "daghnedriyakāmasya juhuyāt"iti śrūyate | tadidaṃ makṛtādagnihotrādanyatkarma | ma tvatra vidhiḥ | kutaḥ | 'indriyakāmasya' ityaktasya phalasya dhātvartha mantareṇa dravyamātrādaniṣpatteḥ - iti cet | naivam | karmāntaravidhau 'dadhamatā homenondriyaṃ bhāvayet' iti matvarthalakṣaṇā prasaṅgāt | guṇaviśiṣṭakriyāvidhau, gauravāt | prakṛtahānāmakṛtaprakriyāprasaṅgācca | guṇamātraṃ tu phalāya vidhīyate | yadyapi 'dadhaṇa juhoti' iti prāptam, tathāpi phalasaṃbandho na praptaḥ | dhātvarathābhāte phalāsaṃbhava iti cet | na | 'agnihotraṃ juhoti'iti vihitasya dhātvarthasyānūdyamānatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ ऽ त्रिवृदग्निष्टुदग्निष्टोमस्तस्य वायव्यास्वृक्ष्वेकविंशमग्निष्टोमसाम कृत्वा ब्रह्मवचसकामो यजेत ऽ इत्यस्य संनिधौ श्रूयते - ऽ एतस्यैव रेवतीषु वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा पशुकामो ह्येतेन यजेत ऽ इति । अस्यायमर्थः - ऽ अग्निष्टोमस्य विकृतिरूपः कश्चिदेकाहो ऽग्निष्टुन्नामकः । स च पृष्ठस्तोत्रे त्रिवृत्सोमयुक्ततया ऽत्रिवृत्ऽ इत्युच्यते । अग्निष्टोमोक्थादीनां सप्तानां सोमसंस्थानां मध्ये ऽग्निष्टोमसंस्थारूपत्वात् ऽ अग्निष्टोमः ऽ इत्यप्युच्यते । प्रकृतौ तृतीयसवन आर्भवपवमानस्योपरि यज्ञायज्ञीयं साम गीयते । तेन च साम्नाग्निष्टोमयागस्य समाप्यमानत्वात् ऽ अग्निष्टोमसाम ऽ इत्युच्यते । तच्च प्रकृतौ ऽयज्ञायज्ञा वो अग्नयः ऽ इत्याद्याग्नेयीष्वृक्षु गीयते । अस्मिंस्त्वग्निष्टुति ब्रह्मवर्चसकामेन वायव्यास्वृक्षु तत्साम गातव्यम् । तञ्च प्रकृताविवैकविंशस्तोमयुक्तम् । पशुकामत्य तु ऽ रेवतीर्नः सधमादःऽ- इत्यादिषु रेवतीष्वक्षु वारवन्तीयं साम गायेत्, इति । तत्र रेवतीनामृचां वारवन्तीयनामकेन साम्ना यः संबन्धः, सो ऽयं पशुफलायाग्निष्टुति विधीयते । ऽएतस्यैव ऽ इति प्रकृतपरामर्शकेनैतच्छब्देन, अन्यव्यावर्तकेनैवकारेण चाग्निष्टुतः समर्प्यमाणत्वात् । यथा पूर्वाधिकरण इन्द्रियफलाय प्रकृते ऽग्निहोत्रे दधिगुणो विहितः,तद्वत् । इति प्राप्ते, ब्रूमः- विषमो दृष्टान्तः । दधणे होमजनकत्वं न शास्त्रेण बोधनीयम् । तस्य लोकतो ऽवगन्तुं शक्यत्वात् । फलसंबन्ध एक एव शास्त्रबोध्य इति न तत्र वाक्यभेदः । इह तु - रेवत्युगाधारकवारवन्तीयसाम्नो ऽग्निष्टुत्कर्मसाधनत्वं फलसाधनत्वं चेत्युभयस्य शास्त्रैकबोध्यत्वाद्दुर्वारो वाक्यभेदः । तेन पशुफलकं यथोक्तगुणविशिष्टं कर्मान्तरमत्र विधीयते । एतच्छब्द एवकारश्च विधीयमानकर्मान्तरविषयतया योजनीयौ
------------------ ' trivṛdagniṣṭudagniṣṭomastasya vāyavyāsvṛkṣvekaviṃśamagniṣṭomasāma kṛtvā brahmavacasakāmo yajeta ' ityasya saṃnidhau śrūyate - ' etasyaiva revatīṣu vāravantīyamagniṣṭomasāma kṛtvā paśukāmo hyetena yajeta ' iti | asyāyamarthaḥ - ' agniṣṭomasya vikṛtirūpaḥ kaścidekāho 'gniṣṭunnāmakaḥ | sa ca pṛṣṭhastotre trivṛtsomayuktatayā 'trivṛt' ityucyate | agniṣṭomokthādīnāṃ saptānāṃ somasaṃsthānāṃ madhye 'gniṣṭomasaṃsthārūpatvāt ' agniṣṭomaḥ ' ityapyucyate | prakṛtau tṛtīyasavana ārbhavapavamānasyopari yajñāyajñīyaṃ sāma gīyate | tena ca sāmnāgniṣṭomayāgasya samāpyamānatvāt ' agniṣṭomasāma ' ityucyate | tacca prakṛtau 'yajñāyajñā vo agnayaḥ ' ityādyāgneyīṣvṛkṣu gīyate | asmiṃstvagniṣṭuti brahmavarcasakāmena vāyavyāsvṛkṣu tatsāma gātavyam | tañca prakṛtāvivaikaviṃśastomayuktam | paśukāmatya tu ' revatīrnaḥ sadhamādaḥ'- ityādiṣu revatīṣvakṣu vāravantīyaṃ sāma gāyet, iti | tatra revatīnāmṛcāṃ vāravantīyanāmakena sāmnā yaḥ saṃbandhaḥ, so 'yaṃ paśuphalāyāgniṣṭuti vidhīyate | 'etasyaiva ' iti prakṛtaparāmarśakenaitacchabdena, anyavyāvartakenaivakāreṇa cāgniṣṭutaḥ samarpyamāṇatvāt | yathā pūrvādhikaraṇa indriyaphalāya prakṛte 'gnihotre dadhiguṇo vihitaḥ,tadvat | iti prāpte, brūmaḥ- viṣamo dṛṣṭāntaḥ | dadhaṇe homajanakatvaṃ na śāstreṇa bodhanīyam | tasya lokato 'vagantuṃ śakyatvāt | phalasaṃbandha eka eva śāstrabodhya iti na tatra vākyabhedaḥ | iha tu - revatyugādhārakavāravantīyasāmno 'gniṣṭutkarmasādhanatvaṃ phalasādhanatvaṃ cetyubhayasya śāstraikabodhyatvāddurvāro vākyabhedaḥ | tena paśuphalakaṃ yathoktaguṇaviśiṣṭaṃ karmāntaramatra vidhīyate | etacchabda evakāraśca vidhīyamānakarmāntaraviṣayatayā yojanīyau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ ऽ यो वृष्टिकामो यो ऽन्नाद्यकामो यः स्वर्गकामः स सौभरेण स्तुवीत, सर्वे वै कामाः सौभरे ऽ इति समाम्नाय पुनः समाम्नातम् - हीषित वृष्टिकामाय निधनं कुर्यात्, ऊर्गित्यन्नाद्यकामाय, ऊ इति स्वर्गकामाय ऽ इति । सौभरं नाम सामविशेषः । निधनं नाम पञ्चभिः सप्तभिर्वा भागैरुपेतस्य साम्नो ऽन्तिमो भागः । तस्मिन्निधने हीषादयो विशेषाः सौभरसामसाध्यस्तोत्रफलेभ्यो वृष्ट्यादिभ्यो ऽन्यानि वृष्ट्र्यादिफलानि जनयितुं विधीयन्ते । कुतः । हीषादिविधिवाक्ये ऽवृष्टिकामाय ऽ इत्यादिना चतुर्थीश्रवणात् । तादर्थ्ये ब्रुवती [चतुर्थी] हीषादीनां वृष्ट्यादिकामपुरुषशेषत्वं गमयति । तच्छेषत्वं च पुरुषाभिलवितफलसाधनत्वे सत्युपपद्यते । ततः सौभरस्य हीषितिनिधनविशेषस्य च फलभूते द्वे वृष्टी भवतः । तदुभयमेलनान्महती वृष्टिः- इति प्राप्ते, ब्रूमः- सौभरविधौ यो वृष्ट्यादिकामः स एव हीषादिविधौ प्रत्यभिज्ञायते । ततः सौभरस्य फलभूता ये वृष्ट्यादयः, त एव हीषादिवाक्येष्वनूद्यन्ते, इति न फलान्तरम् । अथोच्येत - नूतनफलान्तराभावात्, हीषादीनां च नानाशाखाध्ययनादेव सौभरे प्राप्तत्वादनर्थको ऽयं विधिः- इति । तन्न । फलत्रयकामाणां त्रयाणामनियमेनैव हीषादिषु मध्ये यस्य कस्यचिन्निधनस्य प्राप्तौ विधेर्नियमार्थत्वात् । तादर्थ्य तु फलान्तराभावे ऽपि सौभरवाक्योक्तवृष्ट्यादिफलसाधने सौभरे हीषादीनां नियम्यमानत्वादुपपद्यते । तस्मात् - अयं निधनविशेषनियमनाविधिः
------------------ ' yo vṛṣṭikāmo yo 'nnādyakāmo yaḥ svargakāmaḥ sa saubhareṇa stuvīta, sarve vai kāmāḥ saubhare ' iti samāmnāya punaḥ samāmnātam - hīṣita vṛṣṭikāmāya nidhanaṃ kuryāt, ūrgityannādyakāmāya, ū iti svargakāmāya ' iti | saubharaṃ nāma sāmaviśeṣaḥ | nidhanaṃ nāma pañcabhiḥ saptabhirvā bhāgairupetasya sāmno 'ntimo bhāgaḥ | tasminnidhane hīṣādayo viśeṣāḥ saubharasāmasādhyastotraphalebhyo vṛṣṭyādibhyo 'nyāni vṛṣṭryādiphalāni janayituṃ vidhīyante | kutaḥ | hīṣādividhivākye 'vṛṣṭikāmāya ' ityādinā caturthīśravaṇāt | tādarthye bruvatī [caturthī] hīṣādīnāṃ vṛṣṭyādikāmapuruṣaśeṣatvaṃ gamayati | taccheṣatvaṃ ca puruṣābhilavitaphalasādhanatve satyupapadyate | tataḥ saubharasya hīṣitinidhanaviśeṣasya ca phalabhūte dve vṛṣṭī bhavataḥ | tadubhayamelanānmahatī vṛṣṭiḥ- iti prāpte, brūmaḥ- saubharavidhau yo vṛṣṭyādikāmaḥ sa eva hīṣādividhau pratyabhijñāyate | tataḥ saubharasya phalabhūtā ye vṛṣṭyādayaḥ, ta eva hīṣādivākyeṣvanūdyante, iti na phalāntaram | athocyeta - nūtanaphalāntarābhāvāt, hīṣādīnāṃ ca nānāśākhādhyayanādeva saubhare prāptatvādanarthako 'yaṃ vidhiḥ- iti | tanna | phalatrayakāmāṇāṃ trayāṇāmaniyamenaiva hīṣādiṣu madhye yasya kasyacinnidhanasya prāptau vidherniyamārthatvāt | tādarthya tu phalāntarābhāve 'pi saubharavākyoktavṛṣṭyādiphalasādhane saubhare hīṣādīnāṃ niyamyamānatvādupapadyate | tasmāt - ayaṃ nidhanaviśeṣaniyamanāvidhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.