न चैतत्कालविधायकम्,"यदाग्नेयः"-- इत्याद्युत्पत्तिवाक्यैरेव तद्विधानात् । कर्मान्तरत्वे तु कालं विधास्यति । तस्मात्कर्मान्तरविधिः- इति प्राप्ते , ब्रूमः- आस्तां तावद्द्रव्यम् । देवता तु विधित्सितस्य कर्मान्तरस्य सर्वथा न लभ्यते । वार्त्रघ्न्योर्वृधन्वत्योश्चाऽज्यभागदेवताप्रतिपादकत्वात् । हौत्रे मन्त्रकाण्डे सानिधेनीरावाहननिगदं प्रयाजमन्त्रांश्चाऽम्नाय प्रयाजानन्तरभाविनोराज्यभागयोः क्रमे वार्त्रघ्न्यौ वृधन्वत्यौ चाऽम्नाते लिङ्गं चाग्निविषयं सोमविषयं च तत्रोपलभ्यते । ततो लिङ्गक्रमाभ्यामाज्यभागविषयत्वमवगम्यते । यत्तु -"वार्त्रघ्नी पौर्णमास्याम्"- इत्यादि वाक्यम्, तल्लिङ्गक्रमकॢप्तयोराज्यभागाघ्गयोर्मन्त्रयुगलयोः कालद्वये व्यवस्थामाचष्टे । न तु नूतनकर्माङ्गतामनयोर्विदधाति । अतो रूपराहित्याद्विद्वद्वाक्यं कर्मान्तरविधायकं न भवति , किं तर्हि - पूर्वप्रकृतेष्वाग्नेयादिषु षट्सु त्रिकरूपौ द्वौ समुदायावनुवदति । न च कालवाचिभ्यां पौर्णमास्यमावास्याशब्दाभ्यां यागानुवादानुपपत्तिः । तत्कालविहितयोर्यागत्रिकयोरुपलक्षितत्वात् । न चानुवादो व्यर्थः । समुदायद्वित्वसिद्धेस्तत्प्रयोजनत्वात् । तत्सिद्धौ च"दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत"इत्यस्मिन्फलवाक्ये षड्यागविवक्षया द्विवचननिर्देश उपपद्यते । यदप्युक्तम् - अनुवादपक्षे"पौर्णमास्याम्"इत्यादिवाक्यवैर्थ्यम् - इति । तदयुक्तम् । कालविधाना संभवे ऽप्येकस्य त्रिकस्य सहप्रयोगविधानात् । आग्नेयोपांशुयाजाग्नीषोमीयाणां त्रयाणां पौर्णमासीकालविहितानां सहप्रयोगः ऽ पोर्णमास्या ऽ इत्यनेन तृतीयैकवचनान्तेन विधीयते । एवमितरत्रापि । ननु - विद्वद्वाक्यस्य कर्मान्तरविधायकत्वाभावे ऽपि नानुवादकत्वम् । तस्य यागाविधायकत्वाभ्युपगमात् । "आग्नेयो ऽष्टाकपालः"इत्यादिवाक्यानि तु विहितयागानुवादेन द्रव्यदेवतालक्षणगुणविधायकानि - इति चेत् । न । तथासत्येकेन वाक्येनानेकगुणविध्यसंभवात् । प्रतिगुणं पृथग्विधौ विध्यावृत्तिः प्रसज्येत । आग्नेयादिवाक्यानां विधायकत्वे तु विशिष्टविधित्वान्नास्ति विध्यावृत्तिदोषः । तस्मादाग्नेयादिवाक्यविहितानां विद्वद्वाक्यमनुवादकम् । किंचानुवादत्वमभ्युपगम्य कर्मान्तरविधिं वदतः प्रयोजादीनामाग्नेयादीनां च गुणप्रधानभावो न सिध्येत् । तथा हि -- ऽ समिधो यजति ऽ ऽ आघारमाघारयति ऽ इत्यादयः कालयोगरहिताः केचिद्विधय आम्नाताः । ऽ यदाग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावास्यायां च पौर्णमास्यां च ऽ इत्यादयः कालयुक्ता अपरे । तेषामुभयेषां प्रकृतत्वात्"दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत"इति वाक्ये सर्वेषां फलसंबन्धो बोधनीयः । ऽदर्शपूर्णमासाभ्याम्, इति द्विवचनं बहुवचनत्वेन परिणेतव्यम् । विद्वद्वाक्यविहिते द्वे कर्मान्तरे प्रयाजादय आग्नेयादयश्चेति । एतेषु द्वित्वासंभवात् । सर्वेषां च फलसंबन्धे राजसूयगतेष्टिपशुसोमवत्समप्राधान्यात्प्रयाजादीनां गुणभावो न स्यात् । तदभावे चानङ्गत्वात्सौर्यादिविकृतिष्वाग्नेयादीनामिवातिदेशो न स्यात् । अनुवादपक्षे तु त्रिकयोः कालयोगेन दर्शपूर्णमासशब्दार्हत्वात् । समुदायद्वित्वेन द्विवचनार्हत्वाच्चाऽग्नेयादीनामेव फलसंबन्धेन प्राधान्यम् । प्रयाजादीनां तु गुणभाव इति न को ऽपि दोषः । तस्मात् -- विद्वद्वाक्यमनुवादकम्
na caitatkālavidhāyakam,"yadāgneyaḥ"-- ityādyutpattivākyaireva tadvidhānāt | karmāntaratve tu kālaṃ vidhāsyati | tasmātkarmāntaravidhiḥ- iti prāpte , brūmaḥ- āstāṃ tāvaddravyam | devatā tu vidhitsitasya karmāntarasya sarvathā na labhyate | vārtraghnyorvṛdhanvatyoścā'jyabhāgadevatāpratipādakatvāt | hautre mantrakāṇḍe sānidhenīrāvāhananigadaṃ prayājamantrāṃścā'mnāya prayājānantarabhāvinorājyabhāgayoḥ krame vārtraghnyau vṛdhanvatyau cā'mnāte liṅgaṃ cāgniviṣayaṃ somaviṣayaṃ ca tatropalabhyate | tato liṅgakramābhyāmājyabhāgaviṣayatvamavagamyate | yattu -"vārtraghnī paurṇamāsyām"- ityādi vākyam, talliṅgakramakḷptayorājyabhāgāghgayormantrayugalayoḥ kāladvaye vyavasthāmācaṣṭe | na tu nūtanakarmāṅgatāmanayorvidadhāti | ato rūparāhityādvidvadvākyaṃ karmāntaravidhāyakaṃ na bhavati , kiṃ tarhi - pūrvaprakṛteṣvāgneyādiṣu ṣaṭsu trikarūpau dvau samudāyāvanuvadati | na ca kālavācibhyāṃ paurṇamāsyamāvāsyāśabdābhyāṃ yāgānuvādānupapattiḥ | tatkālavihitayoryāgatrikayorupalakṣitatvāt | na cānuvādo vyarthaḥ | samudāyadvitvasiddhestatprayojanatvāt | tatsiddhau ca"darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta"ityasminphalavākye ṣaḍyāgavivakṣayā dvivacananirdeśa upapadyate | yadapyuktam - anuvādapakṣe"paurṇamāsyām"ityādivākyavairthyam - iti | tadayuktam | kālavidhānā saṃbhave 'pyekasya trikasya sahaprayogavidhānāt | āgneyopāṃśuyājāgnīṣomīyāṇāṃ trayāṇāṃ paurṇamāsīkālavihitānāṃ sahaprayogaḥ ' porṇamāsyā ' ityanena tṛtīyaikavacanāntena vidhīyate | evamitaratrāpi | nanu - vidvadvākyasya karmāntaravidhāyakatvābhāve 'pi nānuvādakatvam | tasya yāgāvidhāyakatvābhyupagamāt | "āgneyo 'ṣṭākapālaḥ"ityādivākyāni tu vihitayāgānuvādena dravyadevatālakṣaṇaguṇavidhāyakāni - iti cet | na | tathāsatyekena vākyenānekaguṇavidhyasaṃbhavāt | pratiguṇaṃ pṛthagvidhau vidhyāvṛttiḥ prasajyeta | āgneyādivākyānāṃ vidhāyakatve tu viśiṣṭavidhitvānnāsti vidhyāvṛttidoṣaḥ | tasmādāgneyādivākyavihitānāṃ vidvadvākyamanuvādakam | kiṃcānuvādatvamabhyupagamya karmāntaravidhiṃ vadataḥ prayojādīnāmāgneyādīnāṃ ca guṇapradhānabhāvo na sidhyet | tathā hi -- ' samidho yajati ' ' āghāramāghārayati ' ityādayaḥ kālayogarahitāḥ kecidvidhaya āmnātāḥ | ' yadāgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyāyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca ' ityādayaḥ kālayuktā apare | teṣāmubhayeṣāṃ prakṛtatvāt"darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta"iti vākye sarveṣāṃ phalasaṃbandho bodhanīyaḥ | 'darśapūrṇamāsābhyām, iti dvivacanaṃ bahuvacanatvena pariṇetavyam | vidvadvākyavihite dve karmāntare prayājādaya āgneyādayaśceti | eteṣu dvitvāsaṃbhavāt | sarveṣāṃ ca phalasaṃbandhe rājasūyagateṣṭipaśusomavatsamaprādhānyātprayājādīnāṃ guṇabhāvo na syāt | tadabhāve cānaṅgatvātsauryādivikṛtiṣvāgneyādīnāmivātideśo na syāt | anuvādapakṣe tu trikayoḥ kālayogena darśapūrṇamāsaśabdārhatvāt | samudāyadvitvena dvivacanārhatvāccā'gneyādīnāmeva phalasaṃbandhena prādhānyam | prayājādīnāṃ tu guṇabhāva iti na ko 'pi doṣaḥ | tasmāt -- vidvadvākyamanuvādakam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.