------------------ ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रूयते -"यदि रथंतरसामा सोमः स्यादैन्द्रवायबाग्रान्ग्रहान्गृह्णीयात् । यदि बृहत्सामा शुक्राग्रान् । यदि जगत्सामाऽग्रयणाग्रान्"इति । तत्र - सोमशब्देन सोमलतासाधनको यागो ऽऽभिधीयते । तस्मिंश्च यागे बाध्यंदिने सवने पृष्ठस्तोत्रे रथंतरबृहज्जगन्नामकानि सामानि विकल्पेन विहितानि । "अभि त्वा शूर"- इत्येतस्यां योनावुत्पन्नं रथंतरम् । "त्वामिद्धि हवामहे"- इत्येतस्यामुत्पन्नं बृहत् । जगतीछन्दस्कायामृच्युत्पन्नं जगत् । ऐन्द्रमायवः, मैत्रावरुणः, आश्विनः, शुक्रः, मन्थ्याग्रयणः, उक्थ्यः, ध्रुवः, इत्यादिनामका ग्रहाः प्रातःसवने गृह्यन्ते । दारुपात्रेषु सोमरतस्य ग्रहणाद्ग्रहा भवन्ति । सोमयागस्य रथंतरसामोपेतत्वपक्ष एतेषु ग्रहेष्वैन्द्रवायवः प्रथमं ग्रहीतव्यः । बृहत्सामोपेतत्वपक्षे शुक्रः । जगत्सामोपेतत्वपक्ष आग्रयणः प्राथमिकः- इति विषयवाक्यार्थः । तत्र प्रकृतो ज्योतिष्टोमो गायत्रादिसामोपेतः, तद्व्यावृत्त्यर्थमिह रथंतरादयो गुणाः कीर्त्यन्ते । तस्मात् - ऐन्द्रवायवादिगुणोपेतानि कर्मान्तराण्यत्र विधीयन्ते - इति प्राप्ते, ब्रूमः-"यदि रथंतरसामा सोमः स्यात्"इत्युक्तो यः सोमशब्दः, तेन प्रकरणेन चात्र ज्योतिष्टोमः समर्प्यते । समर्पिते तस्मिन्यथोक्तग्रहाग्रत्वं गुणो विधीयते । न च रथंतरादिगुणानुवादेन ज्योतिष्टोमस्य व्यावृत्तिः संभवति । तस्य प्रातः सवनादौ गायत्रादिसामोपेतत्वे ऽपि पृष्ठस्तोत्रे रथंतरादियोगस्यापि सद्भावात् । किं तर्हि व्यावर्त्यत इति चेत् । रथंतरबृहज्जगतां परस्परव्यावृत्तिः- इति वदामः । रथंतरादयः पृष्ठस्तोत्रे विकल्पिताः । तत्र रथंतरानुवादेनेतरौ पक्षौ व्यावर्त्येते । एवमितरत्रापि । तस्मात् - गुणविधिः । ननु यः प्रकृतो ज्योतिष्टोमः सो ऽन्येषां सो ऽन्येषां सोमयागानां प्रकृतिः । नहि प्रकृतौ जगत्यामुत्पन्नं साम विहितमस्ति । अत एव दशमाध्याये पञ्चमपादस्य पञ्चदशाधिकरणे प्रथमवर्णके"यदि जगत्तामा"इति वाक्योक्तमाग्रयणाग्रत्वं विकृतौ विषुवन्नामके मुख्ये ऽहनि व्यवस्थापितम् । षाढम्, तथापि नात्र कश्चिद्विरोधः । आग्रयणाग्रत्ववाक्यं न कर्मान्तरविधायकम्, किंतु ऽअन्येन विहिते सोमयागे यत्र जगत्साम संभवति तत्र गुणविधायकम् - ऽ इत्येतावन्मात्रस्यात्र प्रतिपाद्यत्वात्
------------------ jyotiṣṭomaprakaraṇe śrūyate -"yadi rathaṃtarasāmā somaḥ syādaindravāyabāgrāngrahāngṛhṇīyāt | yadi bṛhatsāmā śukrāgrān | yadi jagatsāmā'grayaṇāgrān"iti | tatra - somaśabdena somalatāsādhanako yāgo ''bhidhīyate | tasmiṃśca yāge bādhyaṃdine savane pṛṣṭhastotre rathaṃtarabṛhajjagannāmakāni sāmāni vikalpena vihitāni | "abhi tvā śūra"- ityetasyāṃ yonāvutpannaṃ rathaṃtaram | "tvāmiddhi havāmahe"- ityetasyāmutpannaṃ bṛhat | jagatīchandaskāyāmṛcyutpannaṃ jagat | aindramāyavaḥ, maitrāvaruṇaḥ, āśvinaḥ, śukraḥ, manthyāgrayaṇaḥ, ukthyaḥ, dhruvaḥ, ityādināmakā grahāḥ prātaḥsavane gṛhyante | dārupātreṣu somaratasya grahaṇādgrahā bhavanti | somayāgasya rathaṃtarasāmopetatvapakṣa eteṣu graheṣvaindravāyavaḥ prathamaṃ grahītavyaḥ | bṛhatsāmopetatvapakṣe śukraḥ | jagatsāmopetatvapakṣa āgrayaṇaḥ prāthamikaḥ- iti viṣayavākyārthaḥ | tatra prakṛto jyotiṣṭomo gāyatrādisāmopetaḥ, tadvyāvṛttyarthamiha rathaṃtarādayo guṇāḥ kīrtyante | tasmāt - aindravāyavādiguṇopetāni karmāntarāṇyatra vidhīyante - iti prāpte, brūmaḥ-"yadi rathaṃtarasāmā somaḥ syāt"ityukto yaḥ somaśabdaḥ, tena prakaraṇena cātra jyotiṣṭomaḥ samarpyate | samarpite tasminyathoktagrahāgratvaṃ guṇo vidhīyate | na ca rathaṃtarādiguṇānuvādena jyotiṣṭomasya vyāvṛttiḥ saṃbhavati | tasya prātaḥ savanādau gāyatrādisāmopetatve 'pi pṛṣṭhastotre rathaṃtarādiyogasyāpi sadbhāvāt | kiṃ tarhi vyāvartyata iti cet | rathaṃtarabṛhajjagatāṃ parasparavyāvṛttiḥ- iti vadāmaḥ | rathaṃtarādayaḥ pṛṣṭhastotre vikalpitāḥ | tatra rathaṃtarānuvādenetarau pakṣau vyāvartyete | evamitaratrāpi | tasmāt - guṇavidhiḥ | nanu yaḥ prakṛto jyotiṣṭomaḥ so 'nyeṣāṃ so 'nyeṣāṃ somayāgānāṃ prakṛtiḥ | nahi prakṛtau jagatyāmutpannaṃ sāma vihitamasti | ata eva daśamādhyāye pañcamapādasya pañcadaśādhikaraṇe prathamavarṇake"yadi jagattāmā"iti vākyoktamāgrayaṇāgratvaṃ vikṛtau viṣuvannāmake mukhye 'hani vyavasthāpitam | ṣāḍham, tathāpi nātra kaścidvirodhaḥ | āgrayaṇāgratvavākyaṃ na karmāntaravidhāyakam, kiṃtu 'anyena vihite somayāge yatra jagatsāma saṃbhavati tatra guṇavidhāyakam - ' ityetāvanmātrasyātra pratipādyatvāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.