------------------ राजसूयप्रकरणे काचिदिष्टिरवेष्टिनामिका श्रूयते - "आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेत् , हिरण्यं दक्षिणा । ऐन्द्रमाकादशकपालम्, ऋषभो दक्षिणा । वैश्वदेवं चरुम् , पिशङ्गी प्रष्ठौही दाक्षिणा । मैत्रावरुणीमामिक्षाम्, वशा दक्षिणा । बार्हस्पत्यं चरुम्, शितिपृष्ठो दिक्षणां"इति । तस्यामेवेष्टौ हविषां क्रमव्यत्ययः श्रूयते -"यदि ब्राह्मणो यजेत, बार्हस्पत्यं मध्ये निधायाऽहुतिं हुत्वा तमभिघारयेत् । यदि राजन्य ऐन्द्रम् । यदि वैश्यो वैश्वदेवम्"इति । तत्र यथा पूर्वाधिकरणे - ऐन्द्रवायवाग्रत्वं व्यवस्थापयितुं यदिशब्दयुक्तेन वाक्येन रथंतरं निमित्तत्वेनानूदितम्, एवमत्रापि पञ्चमस्थाने श्रूयमाणं बार्हस्पत्यं चरुं मध्ये तृतीयस्थाने स्थापयितुं ऽयदि रादन्यःऽ इत्यनुवादः । वैश्वदेवस्य तु स्वत एव तृतीयस्थाने श्रवणात्तत्र मध्ये निधानविधिर्नित्यामुवादः । ननु राजकर्तृके राजसूये ब्राह्मणवैश्ययोः प्राप्त्यभावान्नानुवादो युक्तः- इति चेत् । न । तयोरपि राज्ययोगहेतुराजशब्दार्थत्वात्, इति प्राप्ते, - ब्रूमः- राजशब्दः क्षत्त्रियजातौ रूढः, न तु राज्ययोगस्तस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । प्रत्युत- राज्यशब्दस्य राजयोगः प्रवृत्तिनिमित्तम् । ऽराज्ञः कर्मऽ इति विगृह्य राजप्रातिपदिकस्योपरि । प्रत्ययविशेषविधानात् । ब्राह्यणवैश्ययोः प्रजापालनेन राज्यशब्द उपचरितः । तस्मात् - अवेष्टौ ब्राह्मणवैश्यौ पूर्वमप्राप्तावनेन वचनेन प्राप्येते । ननु राजसूयस्य राजकर्तृकत्वात्तदन्तर्गताया अवेष्टेरपि तथात्वात्तस्यां ब्राह्मणवैश्ययोः प्रापणमयुक्तम् - इति चेत् । मैवम् । अन्तरवेष्टौ तदसंभवे ऽपि राजसूयाद्बहिः प्रयुज्यमानायामवेष्टौ तत्संभवात् । तस्मात् - अत्र ब्राह्मणादिकर्तृकं यथोक्तगुणविशिष्टं कर्मान्तरं विधीयत इति न रथंतरादितुल्यत्वम् । यदिशब्दस्तु निपातत्वादनर्थकोर्ऽथान्तरवाची वेत्युन्नेयम्
------------------ rājasūyaprakaraṇe kācidiṣṭiraveṣṭināmikā śrūyate - "āgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapet , hiraṇyaṃ dakṣiṇā | aindramākādaśakapālam, ṛṣabho dakṣiṇā | vaiśvadevaṃ carum , piśaṅgī praṣṭhauhī dākṣiṇā | maitrāvaruṇīmāmikṣām, vaśā dakṣiṇā | bārhaspatyaṃ carum, śitipṛṣṭho dikṣaṇāṃ"iti | tasyāmeveṣṭau haviṣāṃ kramavyatyayaḥ śrūyate -"yadi brāhmaṇo yajeta, bārhaspatyaṃ madhye nidhāyā'hutiṃ hutvā tamabhighārayet | yadi rājanya aindram | yadi vaiśyo vaiśvadevam"iti | tatra yathā pūrvādhikaraṇe - aindravāyavāgratvaṃ vyavasthāpayituṃ yadiśabdayuktena vākyena rathaṃtaraṃ nimittatvenānūditam, evamatrāpi pañcamasthāne śrūyamāṇaṃ bārhaspatyaṃ caruṃ madhye tṛtīyasthāne sthāpayituṃ 'yadi rādanyaḥ' ityanuvādaḥ | vaiśvadevasya tu svata eva tṛtīyasthāne śravaṇāttatra madhye nidhānavidhirnityāmuvādaḥ | nanu rājakartṛke rājasūye brāhmaṇavaiśyayoḥ prāptyabhāvānnānuvādo yuktaḥ- iti cet | na | tayorapi rājyayogaheturājaśabdārthatvāt, iti prāpte, - brūmaḥ- rājaśabdaḥ kṣattriyajātau rūḍhaḥ, na tu rājyayogastasya pravṛttinimittam | pratyuta- rājyaśabdasya rājayogaḥ pravṛttinimittam | 'rājñaḥ karma' iti vigṛhya rājaprātipadikasyopari | pratyayaviśeṣavidhānāt | brāhyaṇavaiśyayoḥ prajāpālanena rājyaśabda upacaritaḥ | tasmāt - aveṣṭau brāhmaṇavaiśyau pūrvamaprāptāvanena vacanena prāpyete | nanu rājasūyasya rājakartṛkatvāttadantargatāyā aveṣṭerapi tathātvāttasyāṃ brāhmaṇavaiśyayoḥ prāpaṇamayuktam - iti cet | maivam | antaraveṣṭau tadasaṃbhave 'pi rājasūyādbahiḥ prayujyamānāyāmaveṣṭau tatsaṃbhavāt | tasmāt - atra brāhmaṇādikartṛkaṃ yathoktaguṇaviśiṣṭaṃ karmāntaraṃ vidhīyata iti na rathaṃtarāditulyatvam | yadiśabdastu nipātatvādanarthakor'thāntaravācī vetyunneyam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.